Sarga 48
अयोध्यायाः शोकवर्णनम् (Ayodhya’s Lament and Civic Desolation)
अयोध्याकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ପୁନର୍ବାର ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଥିବା ନାଗରିକମାନଙ୍କ ସାମୂହିକ ଶୋକ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛି। ଅଶ୍ରୁରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ଯେନେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଛାଡ଼ିଯାଉଛି, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ପରି ଦିଶନ୍ତି। ଘରେଘରେ କାନ୍ଦଣା; ନାରୀମାନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥାରେ ସ୍ୱାମୀମାନଙ୍କୁ ଧିକ୍କାର କରନ୍ତି; ବ୍ୟାପାର, ରନ୍ଧଣ, ଉତ୍ସବ ଓ ସନ୍ତାନଜନ୍ମର ଆନନ୍ଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଯାଏ। ଏହା ସହିତ ରାମଙ୍କ ସହ ଯାଇଥିବାମାନଙ୍କ—ସୀତାସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ—ମହିମା ଉଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ ଏବଂ ପ୍ରକୃତିକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିଥିସତ୍କାରୀ ରାଜ୍ୟ ଭଳି କଳ୍ପନା କରାଯାଏ: ବନ, ନଦୀ, ପର୍ବତ, ପୁଷ୍ପିତ ବୃକ୍ଷ ଓ ଝରଣାମାନେ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଅତିଥି ପରି ସମ୍ମାନ ଦେବେ, ଋତୁବାହାର ଫୁଲ ଓ ନିର୍ମଳ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିବେ। ନାରୀମାନେ ସୀତାଙ୍କ ସେବା, ପୁରୁଷମାନେ ରାମଙ୍କ ସେବା—ଏଭଳି ବିଭାଜନ ପ୍ରସ୍ତାବ କରି ବନବାସକୁ ମଧ୍ୟ ଚଳନ୍ତା ସେବା-ସମୁଦାୟ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ପରେ ନାଗରିକମାନେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଅଧର୍ମମୟ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ନେତୃତ୍ୱହୀନ ରାଜ୍ୟର ବିନାଶ ଆଶଙ୍କା କରନ୍ତି ଏବଂ ଦଶରଥଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ତାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଲାପକୁ ଅନୁମାନ କରନ୍ତି। ରାମଙ୍କ ଗୁଣଗାନ ସଂକ୍ଷେପରେ ହୁଏ। ସନ୍ଧ୍ୟା ହେଲେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ଓ ଶାସ୍ତ୍ରପାଠ ଥମ୍କିଯାଏ, ବଜାର ବନ୍ଦ ହୁଏ; ଅଯୋଧ୍ୟା ନକ୍ଷତ୍ରହୀନ ଅନ୍ଧକାରରେ, ଜଳ କମିଥିବା ସମୁଦ୍ର ପରି କ୍ଷୀଣ—ଧର୍ମକ୍ଷୟର ନଗର-ରୂପକ ଭାବେ—ଦିଶେ।
Shlokas
Verse 1
तेषामेवं विषण्णानां पीडितानामतीव च।बाष्पविप्लुतनेत्राणां सशोकानां मुमूर्षया।।2.48.1।।अनुगम्य निवृत्तानां रामं नगरवासिनाम्।उद्गतानीव सत्वानि बभूवुरमनस्विनाम्।।2.48.2।।
ରାମଙ୍କୁ ଅନୁଗମନ କରି ପୁଣି ନଗରକୁ ଫେରିଥିବା ନଗରବାସୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷଣ୍ଣ ଓ ଗଭୀର ଭାବେ ପୀଡିତ ହେଲେ। ଅଶ୍ରୁରେ ପ୍ଲାବିତ ନୟନ, ଶୋକରେ ଦବା ଓ ମୃତ୍ୟୁକାମନାରେ ବ୍ୟାକୁଳ—ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଯେନେ ଉଡ଼ିଗଲା, ମନୋବଳ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲା।
Verse 2
तेषामेवं विषण्णानां पीडितानामतीव च।बाष्पविप्लुतनेत्राणां सशोकानां मुमूर्षया।।2.48.1।।अनुगम्य निवृत्तानां रामं नगरवासिनाम्।उद्गतानीव सत्वानि बभूवुरमनस्विनाम्।।2.48.2।।
ରାମଙ୍କୁ ଅନୁଗମନ କରି ପୁଣି ନଗରକୁ ଫେରିଥିବା ନଗରବାସୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷଣ୍ଣ ଓ ଗଭୀର ଭାବେ ପୀଡିତ ହେଲେ। ଅଶ୍ରୁରେ ପ୍ଲାବିତ ନୟନ, ଶୋକରେ ଦବା ଓ ମୃତ୍ୟୁକାମନାରେ ବ୍ୟାକୁଳ—ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଯେନେ ଉଡ଼ିଗଲା, ମନୋବଳ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲା।
Verse 3
स्वं स्वं निलयमागम्य पुत्रदारैस्समावृता।अश्रूणि मुमुचुस्सर्वे बाष्पेण पिहिताननाः।।2.48.3।।
ତାପରେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରି, ପୁତ୍ର ଓ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘେରା ହୋଇ, ସମସ୍ତେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ; ବାଷ୍ପରେ ମୁହଁ ଢାକିଗଲା।
Verse 4
न चाहृष्यन् नचामोदन् वणिजो न प्रसारयन्।न चाशोभन्त पण्यानि नापचन् गृहमेधिनः।।2.48.4।।
କେହି ହର୍ଷିତ ହେଲେ ନାହିଁ, କେହି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ନାହିଁ; ବଣିକମାନେ ବିକ୍ରୟ ପାଇଁ ସାମଗ୍ରୀ ପସାରିଲେ ନାହିଁ। ହାଟର ପଣ୍ୟରେ ଶୋଭା ରହିଲା ନାହିଁ, ଗୃହସ୍ଥମାନେ ରନ୍ଧଣା ମଧ୍ୟ କଲେ ନାହିଁ।
Verse 5
नष्टं दृष्ट्वा नाभ्यनन्दन् विपुलं वा धनागमम्।पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत।।2.48.5।।
ହାନି ଦେଖି ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ନାହିଁ; ବହୁ ଧନ ଲାଭ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ହର୍ଷିତ ହେଲେ ନାହିଁ। ପ୍ରଥମଜ ପୁତ୍ରକୁ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଜନନୀ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ନାହିଁ।
Verse 6
गृहे गृहे रुदन्त्यश्च भर्तारं गृहमागतम्।व्यगर्हयन्त दुःखार्ता वाग्भिस्तोत्रैरिव द्विपान्।।2.48.6।।
ଘରେ ଘରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ; ଭର୍ତ୍ତାମାନେ ଘରକୁ ଫେରିଆସିଲେ ବେଳେ ଦୁଃଖାକୁଳ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କୁ ତିରସ୍କାର କରୁଥିଲେ—ତାଙ୍କର ବାକ୍ୟ ଗଜାଙ୍କୁଶ ପରି ଘାତକ ଥିଲା।
Verse 7
किं नु तेषां गृहैः कार्यं किं दारै: किं धनेन वा।पुत्रैर्वा किं सुखैर्वापि ये न पश्यन्ति राघवम्।।2.48.7।।
ଯେମାନେ ରାଘବ (ଶ୍ରୀରାମ)ଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଘର କାହିଁକି? ସ୍ତ୍ରୀ କାହିଁକି? ଧନ କାହିଁକି? ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ସୁଖଭୋଗ ମଧ୍ୟ କାହିଁକି?
Verse 8
एकः सत्पुरुषो लोके लक्ष्मण स्सह सीतया।योऽनुगच्छति काकुत्स्थं रामं परिचरन् वने।।2.48.8।।
ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଲୋକରେ ସତ୍ୟ ସତ୍ପୁରୁଷ ଓ ଧନ୍ୟ ଜଣେ ମାତ୍ର—ଯିଏ ସୀତାସହ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଅନୁଗମନ କରି ବନରେ ତାଙ୍କ ସେବା କରେ।
Verse 9
आपगाः कृतपुण्यास्ता पद्मिन्यश्च सरांसि च।येषु स्नास्यति काकुत्स्थो विगाह्य सलिलं शुचि।।2.48.9।।
ସେ ନଦୀମାନେ, ପଦ୍ମଭରା ସରୋବର ଓ ହ୍ରଦମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ପୁଣ୍ୟବତୀ; କାରଣ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଶ୍ରୀରାମ ଶୁଚି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବେ।
Verse 10
शोभयिष्यन्ति काकुत्स्थमटव्यो रम्यकाननाः।आपगाश्च महानूपाः सानुमन्तश्च पर्वताः।।2.48.10।।
ରମ୍ୟ କାନନରେ ସମୃଦ୍ଧ ଅଟବୀମାନେ, ବିସ୍ତୃତ ଧାରାବାହି ନଦୀମାନେ ଓ ସୁମୃଦୁ ଢାଳବିଶିଷ୍ଟ ପର୍ବତମାନେ—ଏସବୁ ବନବାସୀ କାକୁତ୍ସ୍ଥନନ୍ଦନ (ରାମ)ଙ୍କୁ ଅଧିକ ଶୋଭା ଦେବେ।
Verse 11
काननं वापि शैलं वा यं रामोऽधिगमिष्यति।प्रियातिथिमिव प्राप्तं नैनं शक्ष्यन्त्यनर्चितुम्।।2.48.11।।
ରାମ ଯେଉଁ ଅରଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପର୍ବତକୁ ଯିବେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଅତିଥି ପରି ଆସିଥିବା ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରିବ; ସମ୍ମାନ ବିନା ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ସେ ସମର୍ଥ ହେବ ନାହିଁ।
Verse 12
विचित्रकुसुमापीडा बहुमञ्जरि धारिणः।राघवं दर्शयिष्यन्ति नगा भ्रमरशालिनः।।2.48.12।।
ବିଚିତ୍ର ପୁଷ୍ପମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଅନେକ ମଞ୍ଜରୀର ଭାର ବହନ କରୁଥିବା, ଭ୍ରମରମାନଙ୍କ ଗୁଞ୍ଜନରେ ମୁଖରିତ ବୃକ୍ଷମାନେ ରାଘବ (ରାମ)ଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେବେ—ଯେନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରିବାକୁ ଆଗେଇ ଆସିଛନ୍ତି।
Verse 13
अकाले चापि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च।दर्शयिष्यन्त्यनुक्रोशाद्गिरयो राममागतम्।।2.48.13।।
ଅକାଳରେ ମଧ୍ୟ କରୁଣାବଶେ, ରାମ ଆସିଲେ ପର୍ବତମାନେ ନିଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବେ।
Verse 14
प्रस्रविष्यन्ति तोयानि विमलानि महीधराः।विदर्शयन्तो विविधान् भूयश्चित्रांश्च निर्झरान्।।2.48.14।।
ମହୀଧରମାନେ ନିର୍ମଳ ଜଳ ଝରାଇବେ ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ନାନାପ୍ରକାର ମନୋହର, ଚିତ୍ରବିଚିତ୍ର ନିର୍ଝର ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବେ।
Verse 15
पादपाः पर्वताग्रेषु रमयिष्यन्ति राघवम्।यत्र रामो भयं नात्र नास्ति तत्र पराभवः।।2.48.15।।
ପର୍ବତଶିଖରର ପାଦପମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ରମାଇବେ। ଯେଉଁଠି ରାମ ଅଛନ୍ତି ସେଠି ଭୟ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ସେ ଅଛନ୍ତି ସେଠି ଅପମାନ କିମ୍ବା ପରାଭବ ନାହିଁ।
Verse 16
स हि शूरो महाबाहुः पुत्रो दशरथस्य च।पुरा भवति नोदूरादनुगच्छाम राघवम्।।2.48.16।।
ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଶୂର, ମହାବାହୁ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର। ସେ ଆମଠାରୁ ଅଧିକ ଦୂରକୁ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ, ଆସ, ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା।
Verse 17
पादच्छाया सुखा भर्तुस्तादृशस्य महात्मनः।स हि नाथो जनस्यास्य स गति स्सपरायणम्।।2.48.17।।
ଏପରି ମହାତ୍ମା ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପାଦଛାୟା ମଧ୍ୟ ସୁଖଦାୟକ। ସେଇ ଏହି ପ୍ରଜାର ନାଥ—ସେଇ ତାଙ୍କର ପଥ, ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟ, ତାଙ୍କର ପରମ ଆଶ୍ରୟ।
Verse 18
वयं परिचरिष्यामः सीतां यूयं तु राघवम्।इति पौरस्त्रियो भर्तृ़न् दुखार्तास्तत्तदब्रुवन्।।2.48.18।।
“ଆମେ ସୀତାମାତାଙ୍କୁ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା କରିବୁ; ତୁମେ ତ ରାଘବଙ୍କୁ ସେବା କର।” ଏଭଳି ଶୋକାକୁଳ ନଗରୀୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିଜ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ନାନା ପ୍ରକାରେ କହିଲେ।
Verse 19
युष्माकं राघवोऽरण्ये योगक्षेमं विधास्यति।सीता नारीजनस्यास्य योगक्षेमं करिष्यति।।2.48.19।।
ଅରଣ୍ୟରେ ରାଘବ ତୁମମାନଙ୍କର ଯୋଗକ୍ଷେମ—କଲ୍ୟାଣ ଓ ସୁରକ୍ଷା—ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବେ; ଏହି ନାରୀଜନଙ୍କର ଯୋଗକ୍ଷେମ ସୀତାମାତା ମଧ୍ୟ କରିବେ।
Verse 20
को न्वनेनाऽप्रतीतेन सोत्कण्ठितजनेन च।सम्प्रियेतामनोज्ञेन वासेन हृतचेतसा।।2.48.20।।
ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନେ କଣ୍ଠରୋଧ ଶୋକରେ ଆକୁଳ, ଏବଂ ଏହି ବାସ ଅମନୋଜ୍ଞ ହୋଇ ଚିତ୍ତକୁ ହରିନେଉଛି—ସେଠାରେ ଦୁଃଖାକ୍ରାନ୍ତ ମନ ଥିବା କିଏ ବସିବାରେ ସୁଖ ପାଇବ?
Verse 21
कैकेय्या यदि चे द्राज्यं स्यादधर्म्यमनाथवत्।न हि नो जीवितेनार्थः कुतः पुत्रैः कुतो धनैः।।2.48.21।।
ଯଦି କୈକେୟୀଙ୍କ ହାତରେ ଅଧର୍ମରେ ରାଜ୍ୟ ପଡ଼ିଯାଏ ଏବଂ ଆମେ ଅନାଥ ପରି ହୋଇଯାଉ, ତେବେ ଆମ ପାଇଁ ଜୀବନର ମୂଲ୍ୟ କ’ଣ? ତେବେ ପୁତ୍ର କେଉଁଠୁ, ଧନ କେଉଁଠୁ?
Verse 22
यया पुत्रश्च भर्ता च त्यक्तावैश्वर्यकारणात्।कं सा परिहरेदन्यं कैकेयी कुलपांसनी।।2.48.22।।
ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ଭୋଗବିଭବର କାରଣରେ ପୁତ୍ରକୁ ଓ ପତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ସେ କୁଳକଳଙ୍କିନୀ କୈକେୟୀ—ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ସେ କେବେ ଛାଡ଼ିବ?
Verse 23
कैकेय्या न वयं राज्ये भृतका निवसेमहि।जीवन्त्या जातु जीवन्त्यः पुत्रैरपि शपामहे।।2.48.23।।
କୈକେୟୀ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବିତ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ—ଆମେ ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ—ଏହି ରାଜ୍ୟରେ ଭୃତ୍ୟଭାବେ ବସିବୁ ନାହିଁ; ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଶପଥ କରୁଛୁ।
Verse 24
या पुत्रं पार्थिवेन्द्रस्य प्रवासयति निर्घृणा।कस्तां प्राप्य सुखं जीवेदधर्म्यां दुष्टचारिणीम्।।2.48.24।।
ଯେ ନିର୍ଦୟା ଭୂପତିଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ବନବାସକୁ ପଠାଇଛି—ସେ ଅଧର୍ମିଣୀ ଦୁଷ୍ଟାଚାରିଣୀଙ୍କ ଅଧୀନରେ କିଏ ସୁଖରେ ବଞ୍ଚିପାରିବ?
Verse 25
उपद्रुतमिदं सर्वमनालम्बमनायकम्।कैकेय्या हि कृते सर्वं विनाशमुपयास्यति।।2.48.25।।
ଏହି ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟ ଉପଦ୍ରବରେ ପୀଡ଼ିତ—ଆଶ୍ରୟହୀନ ଓ ସତ୍ୟ ନାୟକବିହୀନ; କୈକେୟୀର କାରଣରେ ଏ ସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ବିନାଶମୁଖୀ ହେବ।
Verse 26
न हि प्रव्रजिते रामे जीविष्यति महीपतिः।मृते दशरथे व्यक्तं विलापस्तदनन्तरम्।।2.48.26।।
ରାମ ବନବାସକୁ ଯାଇଲେ ରାଜା ଦୀର୍ଘକାଳ ବଞ୍ଚିବେ ନାହିଁ; ଦଶରଥ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ତାହା ପରେ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ କେବଳ ବିଲାପ ହେବ।
Verse 27
ते विषं पिबतालोड्य क्षीणपुण्या स्सुदुर्गताः।राघवं वानुगच्छध्वमश्रुतिं वापि गच्छत।।2.48.27।।
ହେ କ୍ଷୀଣପୁଣ୍ୟ ହୋଇ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ପତିତ ଲୋକମାନେ! ଇଚ୍ଛା କଲେ ବିଷ ପିଅ; କିମ୍ବା ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁଗମନ କର; ନଚେତ୍ ଅଜଣା ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଯାଅ।
Verse 28
मिथ्याप्रव्राजितो राम स्ससीत स्सहलक्ष्मणः।भरते सन्निसृष्टास्स्म स्सौनिके पशवो यथा।।2.48.28।।
ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାମଙ୍କୁ କପଟରେ ବନବାସକୁ ହଂକାଇଦିଆଗଲା; ଆମକୁ ଭରତଙ୍କ ହାତକୁ ସମର୍ପିତ କରାଗଲା—ଯେପରି କସାଇଙ୍କୁ ପଶୁ ସମର୍ପଣ କରାଯାଏ।
Verse 29
पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः।आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः।।2.48.29।।पूर्वाभिभाषी मधुर स्सत्यवादी महाबलः।सौम्यस्सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः।।2.48.30।।नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः।शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः।।2.48.31।।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ ଶ୍ରୀରାମ—ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସମ ମୁଖମଣ୍ଡଳ, ଦୃଢ଼ ସ୍କନ୍ଧ, ଶତ୍ରୁଦମନ, ପଦ୍ମନେତ୍ର, ଏବଂ ଆଜାନୁବାହୁ।
Verse 30
पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः।आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः।।2.48.29।।पूर्वाभिभाषी मधुर स्सत्यवादी महाबलः।सौम्यस्सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः।।2.48.30।।नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः।शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः।।2.48.31।।
ସେ ପ୍ରଥମେ ଅଭିବାଦନ କରି ମଧୁର ଭାଷା କହନ୍ତି; ସ୍ୱଭାବରେ ସୌମ୍ୟ, ବଚନରେ ସତ୍ୟବାଦୀ, ମହାବଳୀ—ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ସମ ମନୋହର ଦର୍ଶନଯୁକ୍ତ।
Verse 31
पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः।आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः।।2.48.29।।पूर्वाभिभाषी मधुर स्सत्यवादी महाबलः।सौम्यस्सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः।।2.48.30।।नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः।शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः।।2.48.31।।
ନିଶ୍ଚୟ ପୁରୁଷଶାର୍ଦ୍ଦୂଳ, ମତ୍ତ ଗଜସମ ପରାକ୍ରମୀ ସେ ମହାରଥୀ; ଅରଣ୍ୟେ ବିଚରିଲେ ମଧ୍ୟ ବନକୁ ଶୋଭାୟିତ କରିବେ।
Verse 32
तास्तथा विलपन्त्यस्तु नगरे नागरस्त्रियः।चुक्रुशु र्दुःखसन्तप्ता मृत्योरिव भयागमे।।2.48.32।।
ଏପରି ନଗରର ନାଗରୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ବିଲାପ କଲେ; ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ମୃତ୍ୟୁର ଆଗମନ ସଦୃଶ ଭୟ ଆସିଲା ପରି ଚିତ୍କାର କଲେ।
Verse 33
इत्येवं विलपन्तीनां स्त्रीणां वेश्मसु राघवम्।जगामास्तं दिनकरो रजनी चाभ्यवर्तत।।2.48.33।।
ରାଘବଙ୍କୁ ନେଇ ଘରେ ଘରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏପରି ବିଲାପ କରୁଥିବାବେଳେ, ଦିନକର ଅସ୍ତଗତ ହେଲେ ଏବଂ ରଜନୀ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲା।
Verse 34
नष्टज्वलनसन्तापा प्रशान्ताध्यायसत्कथा।तिमिरेणाभिलिप्तेव सा तदा नगरी बभौ।।2.48.34।।
ସେତେବେଳେ ନଗରୀ ତିମିରରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇଥିବା ପରି ଦିଶିଲା; ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିର ଉଷ୍ମା ନଷ୍ଟ ହେଲା, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ସତ୍କଥା-ପାଠ ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା।
Verse 35
उपशान्तवणिक्पण्या नष्टहर्षा निराश्रया।अयोध्या नगरी चासीन्नष्टतारमिवाम्बरम्।।2.48.35।।
ବଣିକମାନଙ୍କ ବଜାର ନିରବ, ହର୍ଷ ନଷ୍ଟ ଓ ଆଶ୍ରୟହୀନ—ଅଯୋଧ୍ୟା ନଗରୀ ତାରାହୀନ ଆକାଶ ପରି ଦିଶୁଥିଲା।
Verse 36
तथा स्त्रियो रामनिमित्तमातुरायथा सुते भ्रातरि वा विवासिते।विलप्य दीना रुरुदुर्विचेतसस्सूतैर्हि तासामधिको हि सोऽभवत्।।2.48.36।।
ତଥା ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାମନିମିତ୍ତେ ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ, ଯେପରି ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ଭ୍ରାତା ନିର୍ବାସିତ ହୋଇଥାଏ। ଦୀନ ଓ ବିବ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ବିଲାପ କରି କାନ୍ଦିଲେ; କାରଣ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରୀରାମ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ।
Verse 37
प्रशान्तगीतोत्सवनृत्तवादनाव्यपास्तहर्षा पिहितापणोदया।तदा ह्ययोध्या नगरी बभूव सामहार्णव स्सङ्क्षपितोदको यथा।।2.48.37।।
ଗୀତ, ଉତ୍ସବ, ନୃତ୍ୟ ଓ ବାଦ୍ୟଧ୍ୱନି ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା; ହର୍ଷ ଦୂର ହେଲା, ହାଟବଜାରର ଦୋକାନଦ୍ୱାର ବନ୍ଦ ହେଲା। ସେତେବେଳେ ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରୀ ଏମିତି ଦିଶିଲା, ଯେପରି ମହାସାଗରର ଜଳ ସଙ୍କୋଚି ପଛକୁ ହଟିଯାଇଛି।
Frequently Asked Questions
The sarga frames an ethical crisis of political legitimacy: citizens consider life in Ayodhyā “disagreeable” without Rāma and reject the prospect of Kaikeyī’s adharmic rule, even swearing not to live as servants under it (2.48.20–25).
The chapter teaches that social well-being depends on dharma rather than material abundance: when righteousness and rightful leadership are perceived as removed, joy, ritual continuity, and economic life collapse, while service and hospitality become the community’s remaining moral resources (2.48.3–7; 2.48.18–19; 2.48.34–37).
Ayodhyā is portrayed through cultural markers—markets, household cooking, sacrificial fires, and scriptural recitation—while the forest landscape is mapped via rivers, lotus-pools, mountains with slopes, flowering trees with bees, and waterfalls, all imagined as offering atithi-like hospitality to Rāma (2.48.9–15; 2.48.34–35).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.