Sarga 64

Verse 1

वधमप्रतिरूपं तु महर्षेस्तस्य राघवः।विलपन्नेव धर्मात्मा कौसल्यां पुनरब्रवीत्।।।।

ମହର୍ଷିଙ୍କ ସେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନୁଚିତ ବଧକୁ ନେଇ ବିଳାପ କରୁଥିବା ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଘବ (ଦଶରଥ) ପୁନର୍ବାର କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 2

तदज्ञानान्महत्पापं कृत्वाहं सङ्कुलेन्द्रियः।एकस्त्वचिन्तयं बुध्या कथं नु सुकृतं भवेत्।।।।

ଅଜ୍ଞାନରୁ ମୁଁ ସେଇ ମହାପାପ କରିଦେଲି; ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା। ଏକାକୀ ମନରେ ଭାବିଲି—‘କିପରି କିଛି ସୁକୃତ, କିଛି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହେବ?’

Verse 3

ततस्तं घटमादाय पूर्णं परमवारिणा।आश्रमं तमहं प्राप्य यथाऽख्यातपथं गतः।।।।

ତାପରେ ପରମ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେଇ ଘଟକୁ ନେଇ, ମୁଁ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲି ଏବଂ ଯେପରି ପଥ କୁହାଯାଇଥିଲା ସେହିପରି ଚାଲିଲି।

Verse 4

तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ।अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ।।।।तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिश्रमौ।तामाशां मत्कृते हीनावुदासीनावनाथवत्।।।।

ସେଠାରେ ମୁଁ ତାଙ୍କର ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲି—ଦୁର୍ବଳ, ଅନ୍ଧ, ବୃଦ୍ଧ ଏବଂ ପାଳକ ବିନା—କଟା ପାଖ ଥିବା ପକ୍ଷୀ ପରି। ପୁଅଙ୍କ କଥା ମାତ୍ର କହି ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଭାବେ ବସିଥିଲେ; ମୋ କାରଣରୁ ଭରସାର ସେଇ ଆଶା ହରାଇ, ଅନାଥ ପରି ଉଦାସ ହୋଇଥିଲେ।

Verse 5

तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ। अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ।।2.64.4।।तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिश्रमौ।तामाशां मत्कृते हीनावुदासीनावनाथवत्।।2.64.5।।

ସେଠାରେ ମୁଁ ତାଙ୍କର ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲି—ଦୁର୍ବଳ, ଅନ୍ଧ ଓ ବୃଦ୍ଧ, କୌଣସି ପରିଚାଳକ/ରକ୍ଷକ ବିନା—ଯେପରି କଟା ପାଖ ଥିବା ପକ୍ଷୀ। ସେମାନେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଭାବେ ବସି, କେବଳ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କଥା କହୁଥିଲେ; ମୋ କୃତ୍ୟର ହେତୁ ସେମାନଙ୍କ ଆଶା ନଷ୍ଟ ହୋଇ, ଅନାଥ ପରି ଉଦାସ ଓ ନିରାଶ୍ରୟ ହୋଇଥିଲେ।

Verse 6

शोकोपहतचित्तश्च भयसन्त्रस्तचेतनः।तच्चाऽश्रमपदं गत्वा भूयश्शोकमहं गतः।।।।

ଶୋକରେ ଆଘାତପ୍ରାପ୍ତ ଚିତ୍ତ ଓ ଭୟରେ ସନ୍ତ୍ରସ୍ତ ଚେତନା ସହ, ମୁଁ ସେ ଆଶ୍ରମପଦକୁ ଗଲି; ସେଠାରେ ମୋର ଶୋକ ଆଉ ଅଧିକ ବଢ଼ିଗଲା।

Verse 7

पदशब्दं तु मे श्रुत्वा मुनिर्वाक्यमभाषत।किं चिरायसि मे पुत्र पानीयं क्षिप्रमानय।।।।

ମୋ ପଦଧ୍ୱନି ଶୁଣି ମୁନି ଏହି ବଚନ କହିଲେ: “ପୁତ୍ର, କାହିଁକି ଏତେ ବିଳମ୍ବ? ଶୀଘ୍ର ଜଳ ଆଣିଦେ।”

Verse 8

यन्निमित्तमिदं तात सलिले क्रीडितं त्वया।उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रमाश्रमम्।।।।

ବତ୍ସ, କେଉଁ କାରଣରୁ ତୁମେ ଏତେ ଦେରି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଛ? ଏଠାରେ ତୁମ ମା ଉତ୍କଣ୍ଠିତ; ଶୀଘ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କର।

Verse 9

यद्व्यलीकं कृतं पुत्र मात्रा ते यदि वा मया।न तन्मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विना।।।।

ପୁତ୍ର, ତୁମ ମା କିମ୍ବା ମୁଁ ଯଦି କିଛି ଅପ୍ରିୟ କାମ କରିଥାଉ, ତାହାକୁ ତୁମେ ମନରେ ଧରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ବତ୍ସ, ତୁମେ ତପସ୍ବୀ—ସଂୟମରେ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ।

Verse 10

त्वं गतिस्त्वगतीनां चक्षुस्त्वं हीनचक्षुषाम्।समासक्तास्त्वयि प्राणाः किं त्वं नो नाभिभाषसे।।।।

ତୁମେ ଗତିହୀନଙ୍କର ଗତି, ଦୃଷ୍ଟିହୀନଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ। ଆମ ପ୍ରାଣ ତୁମଠାରେ ଆସକ୍ତ—ତେବେ ତୁମେ କାହିଁକି ଆମକୁ କଥା କହୁନାହଁ?

Verse 11

मुनिमव्यक्तया वाचा तमहं सज्जमानया।हीनव्यञ्जनया प्रेक्ष्य भीतचित्त इवाब्रुवम्।।।।

ସେଇ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ବାଣୀରେ, ଅଟକିଅଟକି, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଅକ୍ଷର ସହ—ଭୟାକୁଳ ଚିତ୍ତ ଥିବା ଲୋକ ପରି—କହିଲି।

Verse 12

मनसः कर्म चेष्टाभिरभिसंस्तभ्य वाग्बलम्।आचचक्षे त्वहं तस्मै पुत्रव्यसनजं भयम्।।।।

ମନକୁ ସଂଯମ କରି ଏବଂ ପ୍ରୟାସମୟ କର୍ମଚେଷ୍ଟାରେ ବାକ୍ବଳକୁ ସ୍ଥିର କରି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ—ଭୟଭୀତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମୃତ୍ୟୁଜନିତ ସେଇ ବିପଦର ଭୟ କହିଦେଲି।

Verse 13

क्षत्रियोऽहं दशरथो नाहं पुत्रो महात्मनः।सज्जनावमतं दुःखमिदं प्राप्तं स्वकर्मजम्।।।।

ମୁଁ ଦଶରଥ, କ୍ଷତ୍ରିୟ; ମୁଁ ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର ନୁହେଁ। ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ନିନ୍ଦନୀୟ ଏହି ଦୁଃଖ ମୋର ନିଜ କର୍ମର ଫଳରୂପେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛି।

Verse 14

भगवंश्चापहस्तोऽहं सरयूतीरमागतः।जिघांसुश्श्वापदं कञ्चिन्निपाने चाऽगतं गजम्।।।।

ହେ ଭଗବନ୍, ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି ମୁଁ ସରୟୂ ନଦୀତଟକୁ ଆସିଥିଲି; ନିପାନକୁ ଆସିଥିବା ଏକ ଶ୍ୱାପଦ—ବନ୍ୟ ପଶୁ—ଭାବି ଗଜକୁ ମାରିବା ଇଚ୍ଛାରେ।

Verse 15

ततश्श्रुतो मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः।द्विपोऽयमिति मत्वाऽयं बाणेनाभिहतो मया।।।।

ତାପରେ ମୁଁ ଜଳରେ କୁମ୍ଭ ପୂରଣ ହେଉଥିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲି; ‘ଏହା ଗଜ’ ବୋଲି ଭାବି ମୁଁ ତାକୁ ବାଣରେ ଆଘାତ କଲି।

Verse 16

गत्वा नद्यास्तत स्तीरमपश्यमिषुणा हृदि।विनिर्भिन्नं गतप्राणं शयानं भुवि तापसम्।।।।

ତାପରେ ନଦୀତଟକୁ ଯାଇ ମୁଁ ଦେଖିଲି—ବାଣରେ ହୃଦୟ ଭେଦିତ, ପ୍ରାଣ ନିଷ୍କ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଏକ ତାପସ ଭୂମିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି।

Verse 17

भगवच्छशब्दमालक्ष्य मया गजजिघांसुना।विसृप्टोऽम्भसि नाराचस्तेन ते निहतस्सुतः।।।।

ହେ ଭଗବନ୍, ଗଜକୁ ମାରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଜଳରେ ଶୁଣାଯାଇଥିବା ସେଇ ‘ଭଗବନ୍’ ଶବ୍ଦକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ମୁଁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନାରାଚ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲି; ସେହି ବାଣରେ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ନିହତ ହେଲେ।

Verse 18

ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः।स मया सहसा बाण उधृतो मर्मतस्तदा।।।।

ତାପରେ ତାହାର ନିଜ ଅନୁରୋଧରେ, ବେଦନାରେ ଛଟପଟାଉଥିବା ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ମୁଁ ଗଲି; ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ତାଙ୍କର ମର୍ମସ୍ଥାନରୁ ସେ ବାଣଟିକୁ ମୁଁ ଉଦ୍ଧାର କଲି।

Verse 19

स चोधृतेन बाणेन तत्रैव स्वर्गमास्थितः।भवन्तौ पितरौ शोचन्नन्धाविति विलप्य च।।।।

ବାଣଟି ଉଦ୍ଧାର ହେବା ସହିତ ସେ ତାହିଁଠାରେଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା; ତୁମ ଦୁଇ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ନେଇ ଶୋକ କରି, ‘ତୁମେ ଅନ୍ଧ!’ ବୋଲି ବିଲାପ କରୁଥିଲା।

Verse 20

अज्ञानाद्भवतः पुत्र स्सहसाऽभिहतो मया।शेषमेवं गते यत्स्यात्तत्प्रसीदतु मे मुनिः।।।।

ଅଜ୍ଞାନରୁ, ହେ ମୁନିବର, ଆକସ୍ମିକ ଉତାବଳାରେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ଆଘାତ କରିଦେଲି। ଏବେ ଏହିପରି ହୋଇଗଲା ପରେ ଯାହା କରିବା ଅବଶିଷ୍ଟ, କୃପାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 21

स तच्च्रुत्वा वचः क्रूरं मयोक्तमघशंसिना।नाशकत्तीव्रमायासमकर्तुं भगवानृषिः।।।।

ପାପକର୍ମ ସ୍ୱୀକାର କରୁଥିବା ମୋର କହିଥିବା ସେଇ କ୍ରୂର ବଚନ ଶୁଣି, ଭଗବାନ ଋଷି ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣାର ଉତ୍ତେଜନାକୁ ରୋକିପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 22

स बाष्पपूर्णवदनो निश्श्वसन्शोककर्शितः।मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम्।।।।

ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁଖ, ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିବା ଏବଂ ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ସେ ମହାତେଜସ୍ୱୀ ତପସ୍ବୀ, ମୁଁ କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିବାବେଳେ ମୋତେ କହିଲେ।

Verse 23

यद्येतदशुभं कर्म न त्वं मे कथयेस्स्वयम्।फलेन्मूर्धा स्म ते राजन् सद्य श्शतसहस्रधा।।।।

“ହେ ରାଜନ୍, ଯଦି ତୁମେ ନିଜେ ମୋତେ ଏହି ଅଶୁଭ କର୍ମ କଥା ନ କହିଥାନ୍ତ, ତେବେ ତୁମ ମୁଣ୍ଡ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶତସହସ୍ର ଖଣ୍ଡରେ ଫାଟିଯାଇଥାନ୍ତା।”

Verse 24

क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः।ज्ञानपूर्वं कृत स्स्थानाच्च्यावयेदपि वज्रिणम्।।।।

“ହେ ରାଜନ୍, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କୃତ ବଧ—ବିଶେଷତଃ ବାନପ୍ରସ୍ଥ (ବନବାସୀ)ଙ୍କର—ଯଦି ଜ୍ଞାନପୂର୍ବକ କରାଯାଏ, ତେବେ ତାହା ବଜ୍ରୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରୁ ଚ୍ୟୁତ କରିପାରେ।”

Verse 25

सप्तधा तु फलेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति।ज्ञानाद्विसृजतश्शस्त्रं तादृशे ब्रह्मावादिनि।।।।

“କିନ୍ତୁ ତପସ୍ୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ଏମିତି ମୁନିଙ୍କ ଉପରେ ଯେ କେହି ଜ୍ଞାନପୂର୍ବକ ଶସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼େ, ତାହାର ମୁଣ୍ଡ ସାତ ଖଣ୍ଡରେ ଫାଟିଯାଏ।”

Verse 26

अज्ञानाद्धिकृतं यस्मादिदं तेनैव जवसि।अपि ह्यद्य कुलं न स्यादिक्ष्वाकूणां कुतो भवान्।।।।

“ଏହା ଅଜ୍ଞାନରୁ ହୋଇଥିବାରୁ ତୁମେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବିତ ଅଛ। ନଚେତ୍ ଆଜି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶ ମଧ୍ୟ ରହିନଥାନ୍ତା—ତେବେ ତୁମେ କେଉଁଠୁ ରହିଥାନ୍ତ?”

Verse 27

नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत।अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम्।।।।रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससम्।शयानं भुवि निस्संज्ञं धर्म राजवशं गतम्।।।।

ସେ ମୋତେ କହିଲେ: “ହେ ରାଜନ୍, ଆମକୁ ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇ ଚାଲ। ଆଜି ଆମେ ଆମ ପୁତ୍ରକୁ ଶେଷଥର ପାଇଁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ”—ରକ୍ତରେ ଲେପିତ ଅଙ୍ଗ, ଛିଟିଯାଇଥିବା ମୃଗଚର୍ମବସ୍ତ୍ର, ଭୂମିରେ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ଶୋଇଥିବା, ଧର୍ମରାଜ ଯମଙ୍କ ଅଧୀନକୁ ଗତ।

Verse 28

नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत।अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम्।।2.64.27।।रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससम्।शयानं भुवि निस्संज्ञं धर्म राजवशं गतम्।।2.64.28।।

ସେ ମୋତେ କହିଲେ: “ହେ ରାଜନ୍, ଆମକୁ ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇ ଚାଲ। ଆଜି ଆମେ ଆମ ପୁତ୍ରକୁ ଶେଷଥର ପାଇଁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ”—ରକ୍ତରେ ଲେପିତ ଅଙ୍ଗ, ଛିଟିଯାଇଥିବା ମୃଗଚର୍ମବସ୍ତ୍ର, ଭୂମିରେ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ଶୋଇଥିବା, ଧର୍ମରାଜ ଯମଙ୍କ ଅଧୀନକୁ ଗତ।

Verse 29

अथाहमेकस्तं देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ।अस्पर्शयमहं पुत्रं तं मुनिं सह भार्यया।।।।

ତାପରେ ମୁଁ ଏକାକୀ ଭାବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଗଲି ଏବଂ ସେଇ ମୁନି ଓ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ନିଜ ପୁତ୍ରର ଦେହ ସ୍ପର୍ଶ କରାଇଲି।

Verse 30

तौ पुत्रमात्मन स्स्पृष्ट्वा तमासाद्य तपस्विनौ।निपेततुश्शरीरेऽस्य पिता चास्येदमब्रवीत्।।।।

ନିଜ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନିକଟେ ଯାଇ ସ୍ପର୍ଶ କରି ସେଇ ଦୁଇ ତପସ୍ବୀ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଉପରେ ଢଳି ପଡ଼ିଲେ; ତାପରେ ତାଙ୍କ ପିତା ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 31

नाभिवादयसे माद्य न च माऽमभिभाषसे।किं नु शेषे तु भूमौ त्वं वत्स किं कुपितो ह्यसि।।।।

“ବତ୍ସ, ଆଜି ତୁମେ ମୋତେ ଅଭିବାଦନ କାହିଁକି କରୁନାହଁ, ମୋ ସହ କାହିଁକି କଥା କହୁନାହଁ? ତୁମେ ଭୂମିରେ ଏଭଳି କାହିଁକି ଶୋଇଛ—ଆମ ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ କି?”

Verse 32

न त्वहं ते प्रियं पुत्र मातरं पश्य धार्मिक।किं नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद।।।।

ହେ ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁତ୍ର! ଯଦି ମୁଁ ତୋତେ ଆଉ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ତଥାପି ତୋର ମାତାକୁ ତ ଦେଖ। ହେ କୋମଳ ଶିଶୁ, ମୋତେ ଆଲିଙ୍ଗନ କାହିଁକି କରୁନାହଁ? ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦ ତ କହ।

Verse 33

कस्य वाऽपररात्रेऽहं श्रोष्यामि हृदयङ्गमम्।अधीयानस्य मधुरं शास्त्रं वान्यद्विशेषतः।।।।

ରାତିର ଶେଷ ପ୍ରହରେ ଏବେ ମୁଁ କାହାଠାରୁ ହୃଦୟଙ୍ଗମ ସେଇ ମଧୁର ପାଠ ଶୁଣିବି—ଶାସ୍ତ୍ରର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବିଶେଷ ଗ୍ରନ୍ଥର?

Verse 34

को मां सन्द्यामुपास्यैव स्नात्वा हुतहुताशनः।श्लाघयिष्यत्युपासीनः पुत्र शोकभयार्दितम्।।।।

ହେ ପୁତ୍ର! ଶୋକ ଓ ଭୟରେ ଆର୍ଦ୍ର ମୋତେ—ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା କରି, ସ୍ନାନ କରି, ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଇ—ମୋ ପାଖେ ବସି କିଏ ସେବା-ସାନ୍ତ୍ୱନା କରିବ?

Verse 35

कन्दमूलफलं हृत्वा को मां प्रियमिवातिथिम्।भोजयिष्यत्यकर्मण्यमप्रग्रहमनायकम्।।।।

କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ ଆଣି, ପ୍ରିୟ ଅତିଥି ପରି ମୋତେ କିଏ ଭୋଜନ କରାଇବ—ମୁଁ ଯେ ଅକର୍ମଣ୍ୟ, ଅସହାୟ, ଆବଶ୍ୟକ ବସ୍ତୁ ଯୋଗାଡ଼ କରିପାରୁନଥିବା, ନାୟକହୀନ?

Verse 36

इमामन्धां च वृद्धां च मातरं ते तपस्विनीम्।कथं वत्स भरिष्यामि कृपणां पुत्रगर्धिनीम्।।।।

ହେ ବତ୍ସ! ତୋର ଏହି ଅନ୍ଧା ଓ ବୃଦ୍ଧା, ତପସ୍ୱିନୀ ମାତାକୁ—ଦୀନା, ପୁତ୍ରଲାଲସାରେ ଆକୁଳ—ମୁଁ କିପରି ପୋଷିବି?

Verse 37

तिष्ठ मां मागमः पुत्र यमस्य सदनं प्रति।श्वो मया सह गन्तासि जनन्या च समेधितः।।।।

ପୁତ୍ର, ମୋ ପାଖରେ ରୁହ; ଯମଙ୍କ ଧାମକୁ ଯାଅନି। କାଲି ତୁମେ ମୋ ସହ ଏବଂ ମାତା ସହିତ ମଧ୍ୟ, ସୁଖେ ସୁଖେ ଯାଇପାରିବ।

Verse 38

उभावपि च शोकार्तावनाथौ कृपणौ वने।क्षिप्रमेव गमिष्यावस्त्वया हीनौ यमक्षयम्।।2.4.38।।

ତୁମେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ବନରେ ଶୋକାର୍ତ୍ତ ହୋଇ ନିରାଶ୍ରୟ ଦୀନ ହେବୁ ଆମେ ଦୁଇଜଣ; ତୁମ ବିନା ଶୀଘ୍ରେ ଯମଲୋକକୁ ଯାଇପଡ଼ିବୁ।

Verse 39

ततो वैवस्वतं दृष्ट्वा तं प्रवक्ष्यामि भारतीम्।क्षमतां धर्मराजो मे बिभृयात्पितरावयम्।।।।

ତାପରେ ବୈବସ୍ୱତ ଯମଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିବି: ‘ଧର୍ମରାଜ ମୋତେ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ; ଏହି ପୁଅ ଆମ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଧାରଣ-ପୋଷଣ କରୁ।’

Verse 40

दातुमर्हति धर्मात्मा लोकपालो महायशाः।ईदृशस्य ममाक्षय्या मेकामभयदक्षिणाम्।।।।

ଧର୍ମାତ୍ମା, ମହାଯଶସ୍ୱୀ ଲୋକପାଳ ଯମ ମୋ ପରି ଜଣେ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ଅକ୍ଷୟ ବର ଦେବା ଉଚିତ—ଭୟରୁ ରକ୍ଷା।

Verse 41

अपापोऽसि यदा पुत्र निहतः पापकर्मणा।तेन सत्येन गच्छाऽऽशु ये लोकाश्शस्त्रयोधिनाम्।।।।

ହେ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ନିଷ୍ପାପ; କିନ୍ତୁ ପାପକର୍ମୀ ଜଣେ ତୁମକୁ ହତ କରିଛି। ସେଇ ସତ୍ୟବଳରେ ଶୀଘ୍ର ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ବୀରମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଯାଅ।

Verse 42

यान्ति शूरा गतिं यां च सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः।हतास्त्वभिमुखाः पुत्र गतिं तां परमां व्रज।।2.64.42।।

ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ କେବେ ପଛୁଆ ହୁଅନଥିବା ଶୂରମାନେ ଯେ ଗତି ପାଆନ୍ତି, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁହଁ ରଖି ହତ ହୋଇଥିବା ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ହେ ପୁତ୍ର, ସେଇ ପରମ ଗତିକୁ ଯାଅ।

Verse 43

यां गतिं सगरश्शैब्यो दिलीपो जनमेजयः।नहुषो दुन्दुमारश्च प्राप्तास्तां गच्छ पुत्रक।।।।

ହେ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ସଗର, ଶୈବ୍ୟ, ଦିଲୀପ, ଜନମେଜୟ, ନହୁଷ ଓ ଦୁନ୍ଦୁମାର ଯେ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଗତିକୁ ଯାଅ।

Verse 44

या गति स्सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्तपसाच या।या भूमिदस्याहिऽताग्नेरेकपत्नी व्रतस्य च।।।।गोसहस्रप्रदातृ़णां या या गुरुभृतामपि।देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक।।।।

ହେ ପୁତ୍ରକ, ସମସ୍ତ ସାଧୁଜନେ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଯେ ଗତି ଲାଭ କରନ୍ତି; ଭୂମିଦାନ କରୁଥିବା, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଓ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କୁ ପାଳନ କରୁଥିବା, ଏକପତ୍ନୀବ୍ରତ ଧାରଣ କରୁଥିବା; ହଜାର ଗୋଦାନ କରୁଥିବା, ଗୁରୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ସେବା-ପୋଷଣ କରୁଥିବା, ଏବଂ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଦେହନ୍ୟାସ କରୁଥିବା—ସେମାନଙ୍କ ଯେ ଗତି, ତୁମେ ସେଇ ଗତିକୁ ଯାଅ।

Verse 45

या गति स्सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्तपसाच या।या भूमिदस्याहिऽताग्नेरेकपत्नी व्रतस्य च।।2.64.44।।गोसहस्रप्रदातृ़णां या या गुरुभृतामपि।देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक।।2.64.45।।

ଏହି କୁଳରେ ଜନ୍ମିଥିବା କେହି ଅଶୁଭ ଗତିକୁ ଯାଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ହତ ହେଲ, ମୋର ସେଇ ବାନ୍ଧବ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁର୍ଗତିକୁ ଯିବ।

Verse 46

न हि त्वस्मिन्कुले जातो गच्छत्यकुशलां गतिम्।स तु यास्यति येन त्वं निहतो मम बान्धवः।।।।

ଏହି କୁଳରେ ଜନ୍ମିଥିବା କେହି ଅଶୁଭ ଗତିକୁ ଯାଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ହତ ହେଲ, ମୋର ସେଇ ବାନ୍ଧବ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁର୍ଗତିକୁ ଯିବ।

Verse 47

एवं स कृपणं तत्र पर्यदेवयतासकृत्।ततोऽस्मै कर्तुमुदकं प्रवृत्तस्सहभार्यया।।।।

ଏଭଳି ସେ ସେଠାରେ ପୁନଃପୁନଃ କରୁଣ ଭାବେ ବିଳାପ କଲା। ତାପରେ ପତ୍ନୀ ସହିତ ପୁତ୍ରଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଉଦକକ୍ରିୟା—ପିତୃତର୍ପଣ—କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା।

Verse 48

स तु दिव्येन रूपेण मुनिपुत्रस्स्वकर्मभिः।स्वर्गमध्यारुहत्क्षिप्रं शक्रेण सह धर्मवित्।।।।

କିନ୍ତୁ ଧର୍ମବିତ୍ ମୁନିପୁତ୍ର ନିଜ କର୍ମପୁଣ୍ୟବଳରେ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଶୀଘ୍ର ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ସହ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଆରୋହଣ କଲା।

Verse 49

आबभाषे च वृद्धौ तौ सह शक्रेण तापसः।आश्वास्यच मुहूर्तं तु पितरौ वाक्यमब्रवीत्।।।।

ଶକ୍ର ସହିତ ଥିବା ତପସ୍ବୀ ସେଇ ଦୁଇଜଣ ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲା; କିଛିକ୍ଷଣ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ପରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ବାକ୍ୟ କହିଲା।

Verse 50

स्थानमस्मि महत्प्राप्तो भवतोः परिचारणात्।भवन्तावपि च क्षिप्रं मम मूलमुपैष्यतः।।।।

“ତୁମ ଦୁହଙ୍କ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା କରି ମୁଁ ମହାନ୍ ସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି; ଏବଂ ତୁମେ ଦୁହେଁ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ମୋର ମୂଳଧାମ—ସେଇ ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ—ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।”

Verse 51

एवमुक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता।आरुरोह दिवं क्षिप्रं मुनिपुत्रो जितेन्द्रियः।।।।

ଏଭଳି କହି, ଦିବ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜିତ ମୁନିପୁତ୍ର ଶୀଘ୍ର ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଉଠିଗଲା।

Verse 52

स कृत्वा तूदकं तूर्णं तापस स्सह भार्यया।मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम्।।।।

ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ତାପସ ଶୀଘ୍ର ଉଦକକ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ କରି, କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ମୋତେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କହିଲେ।

Verse 53

अद्यैव जहिं मां राजन्मरणे नास्ति मे व्यथा।यच्छरेणैकपुत्रं मां त्वमकर्षीरपुत्रकम्।।।।

“ଆଜିହିଁ ମୋତେ ବଧ କର, ରାଜନ; ମରଣରେ ମୋର କୌଣସି ବ୍ୟଥା ନାହିଁ। କାରଣ ତୁମ ଶରରେ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ରବାନ ମୋତେ ତୁମେ ପୁତ୍ରହୀନ କରିଦେଲ।”

Verse 54

त्वया तु यदविज्ञानान्निहतो मे सुतश्शुचिः।तेन त्वामभिशप्स्यामि सुदुःखमतिदारुणम्।।।।

“ଅବିଜ୍ଞାନବଶତଃ (ଅନିଚ୍ଛାରେ) ତୁମେ ମୋର ଶୁଚିହୃଦୟ ପୁତ୍ରକୁ ନିହତ କରିଛ; ସେହି କାରଣରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅତିଦାରୁଣ ଓ ଅତିଦୁଃଖଦ ବିପତ୍ତିର ଶାପ ଦେବି।”

Verse 55

पुत्रव्यसनजं दुःखं यदेतन्मम साम्प्रतम्।एवं त्वं पुत्रशोकेन राजन्कालं करिष्यसि।।।।

“ପୁତ୍ରବିୟୋଗଜନିତ ଯେ ଦୁଃଖ ଏବେ ମୋତେ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି, ସେହିପରି, ରାଜନ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପୁତ୍ରଶୋକରେ କାଳକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।”

Verse 56

अज्ञानात्तु हतो यस्मात्क्षत्रियेण त्वया मुनिः।तस्मात्त्वां नाविशत्याशु ब्रह्महत्या नराधिप।।।।

ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ, ହେ ନରାଧିପ, ତୁମେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ହୋଇ ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ହତ କରିଥିବାରୁ; ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟାର ପାପ ତୁମକୁ ତୁରନ୍ତ ଆସି ଧରିବ ନାହିଁ।

Verse 57

त्वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेव गमिष्यति।जीवितान्तकरो घोरो दातारमिव दक्षिणा।।।।

ତଥାପି ଏହିପରି ଭୟଙ୍କର ଅବସ୍ଥା—ଜୀବନାନ୍ତକର—ଶୀଘ୍ରେ ତୁମ ଉପରେ ଆସିପଡ଼ିବ; ଯେପରି ଯଜ୍ଞଦକ୍ଷିଣା ନିଶ୍ଚୟ ଦାତାଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚେ।

Verse 58

एवं शापं मयि न्यस्य विलप्य करुणं बहु।चितामारोप्य देहं तन्मिथुनं स्वर्गमभ्ययात्।।।।

ଏଭଳି ମୋ ଉପରେ ଶାପ ନ୍ୟସି, ଅତ୍ୟନ୍ତ କରୁଣ ଭାବେ ବହୁ ବିଲାପ କରି, ସେ ଦମ୍ପତି ନିଜ ଦେହ ସହ ଚିତାରେ ଆରୋହଣ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।

Verse 59

तदेतच्छिन्तयानेन स्मृतं पापं मया स्वयम्।तदा बाल्यात्कृतं देवि शब्दवेध्यनुशिक्षिणा।।।।

ଏହାକୁ ଏବେ ଚିନ୍ତା କରି, ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ ନିଜେ ସେ ପାପକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛି—ସେତେବେଳେ ବାଲ୍ୟର ମୂଢତାରେ, ଶବ୍ଦବେଧ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିବା ସମୟରେ କରିଥିଲି।

Verse 60

तस्यायं कर्मणो देवि विपाकस्समुपस्थितः।अपथ्यैस्सहम्भुक्ते व्याधिरन्नरसे यथा।।।।

ହେ ଦେବୀ ରାଣୀ, ସେହି କର୍ମର ପକ୍କ ବିପାକ ଏବେ ମୋ ଉପରେ ଆସିପଡ଼ିଛି—ଯେପରି ଅପଥ୍ୟ ଅନ୍ନପାନ ଭୋଗ କଲେ ଅନ୍ନରସରୁ ବ୍ୟାଧି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 61

तस्मान्मामागतं भद्रे तस्योदारस्य तद्वचः।यदहं पुत्रशोकेन सन्त्यक्ष्याम्यद्य जीवितम्।।।।

ଏହେତୁ, ହେ ଭଦ୍ରେ, ସେହି ଉଦାର ତପସ୍ବୀଙ୍କ ବଚନ ମୋ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ହୋଇଛି; ପୁତ୍ରଶୋକରେ ଆଜି ମୁଁ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବି।

Verse 62

चक्षुभ्यां त्वां न पश्यामि कौसल्ये साधु मां स्फृश।इत्युक्त्वा स रुदंस्त्रस्तो भार्यामाह च भूमिपः।।।।

“ହେ କୌସଲ୍ୟେ, ମୋ ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ; ସାବୁଧାନେ, ସ୍ନେହରେ ମୋତେ ସ୍ପର୍ଶ କର।” ଏମିତି କହି, ଭୟାକୁଳ ଓ ରୁଦନ କରୁଥିବା ଭୂମିପତି ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ କହିଲେ।

Verse 63

एतन्मे सदृशं देवि यन्मया राघवे कृतम्।सदृशं तत्तु तस्यैव यदनेन कृतं मयि।।।।

ହେ ଦେବୀ ରାଣୀ, ମୁଁ ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରତି ଯାହା କରିଥିଲି, ସେହିଟି ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଏବେ ମୋ ଉପରେ ଫେରିଆସିଛି; ଏବଂ ସେ ମୋ ପ୍ରତି ଯାହା କରିଛନ୍ତି, ସେ ତାଙ୍କର ମହିମାକୁ ଯଥାଯଥ।

Verse 64

दुर्वृत्तमपि कः पुत्रं त्यजेद्भुवि विचक्षणः।कश्च प्रव्राज्यमानो वा नासूयेत्पितरं सुतः।।।।

ଏହି ଭୂମିରେ ବିଚକ୍ଷଣ କିଏ ଦୁର୍ବୃତ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ରକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବ? ଏବଂ ନିର୍ବାସିତ ହେଉଥିବା ପୁତ୍ର ପିତା ପ୍ରତି ଅସୂୟା ନ କରିବ—ଏମିତି ପୁତ୍ର କିଏ?

Verse 65

यदि मां संस्पृशेद्रामस्सकृदद्य लभेत वा।यमक्षयमनुप्राप्ता द्रक्ष्यन्ति न हि मानवाः।।।।

ମୁଁ ମରିବା ପୂର୍ବରୁ ଆଜି ରାମ ଏକଥର ମୋତେ ସ୍ପର୍ଶ କରିବେ କି, କିମ୍ବା ମୋ ପାଖକୁ ଆସିବେ କି? ଯମଙ୍କ ଅକ୍ଷୟ ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ପୁଣି ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 66

चक्षुषा त्वां न पश्यामि स्मृतिर्मम विलुप्यते।दूता वैवस्वतस्यैते कौसल्ये त्वरयन्ति माम्।।।।

ହେ କୌସଲ୍ୟେ, ମୋ ଚକ୍ଷୁରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁନି; ମୋର ସ୍ମୃତି ଲୁପ୍ତ ହେଉଛି। ବୈବସ୍ୱତ (ଯମ)ଙ୍କ ଏହି ଦୂତମାନେ ମୋତେ ଶୀଘ୍ର ଆଗକୁ ନେଉଛନ୍ତି।

Verse 67

अतस्तु किं दुःखतरं यदहं जीवितक्षये।न हि पश्यामि धर्मज्ञं रामं सत्यपराक्रमम्।।।।

ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ କ’ଣ? ଜୀବନର ଶେଷକ୍ଷଣରେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ସତ୍ୟପରାକ୍ରମୀ ରାମଙ୍କୁ ମୁଁ ଦେଖୁନି।

Verse 68

तस्यादर्शनजश्शोकस्सुतस्याप्रतिकर्मणः।उच्छोषयति मे प्राणान्वारिस्तोकमिवातपः।।।।

ଅପ୍ରତିମ କର୍ମବାନ ସେହି ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନ ଦେଖିବାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଶୋକ ମୋ ପ୍ରାଣକୁ ଶୁଷ୍କ କରୁଛି; ଯେପରି ତାପ ଛୋଟ ଜଳକୁଣ୍ଡକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଏ।

Verse 69

न ते मनुष्या देवास्ते ये चारुशुभकुण्डलम्।मुखं द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पञ्चदशे पुनः।।।।

ପନ୍ଦରତମ ବର୍ଷରେ ପୁଣି ଫେରିଆସିବା ରାମଙ୍କ—ସୁନ୍ଦର ମଙ୍ଗଳ କୁଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ—ମୁହଁକୁ ଯେମାନେ ଦେଖିବେ, ସେମାନେ କେବଳ ମନୁଷ୍ୟ ନୁହେଁ; ଦେବତାସମାନ।

Verse 70

पद्मपत्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकम्।धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपनिभं मुखम्।।।।

ପଦ୍ମପତ୍ରସଦୃଶ ନୟନ, ସୁନ୍ଦର ଭୃକୁଟି, ସମ ଦନ୍ତ ଓ ମନୋହର ନାସିକାଯୁକ୍ତ—ରାମଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରସମ ମୁଖ ଯେ ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ।

Verse 71

सदृशं शारदस्येन्दोः पुल्लस्य कमलस्य च।सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन्मुखम्।।।।

ଶରଦ୍‌କାଳର ଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିକଶିତ କମଳ ସମ, ସୁଗନ୍ଧିତ ମୋ ନାଥଙ୍କ ମୁଖ ଯେ ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ।

Verse 72

निवृत्तवनवासं तमयोध्यां पुनरागतम्।द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामं शुक्रं मार्गगतं यथा।।।।

ବନବାସ ସମାପ୍ତ କରି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପୁନଃ ଫେରିଆସିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ସୁଖୀ ଲୋକେ ଦେଖିବେ—ଯେପରି ଶୁକ୍ର ନିୟତ ମାର୍ଗରେ ଗତି କରେ।

Verse 73

कौसल्ये चित्तमोहेन हृदयं सीदतीव मे।वेदये न च संयुक्तान् शब्दस्पर्शरसानहम्।।।।

ହେ କୌସଲ୍ୟେ, ଚିତ୍ତମୋହରେ ମୋ ହୃଦୟ ଯେନ ଡୁବିଯାଉଛି; ଶବ୍ଦ-ସ୍ପର୍ଶ-ରସର ସଂଯୁକ୍ତ ଅନୁଭୂତିକୁ ଏବେ ମୁଁ ଠିକ୍‌ଭାବେ ଜାଣିପାରୁନି।

Verse 74

चित्तनाशाद्विपद्यन्ते सर्वाण्येन्द्रियाणि मे।क्षीणस्नेहस्य दीपस्य संसक्ता रश्मयो यथा।।।।

ମୋର ଚିତ୍ତ ନାଶ ପାଇଲେ ମୋର ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ ବିଫଳ ହେଉଛି—ସ୍ନେହ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ଦୀପର ରଶ୍ମିମାନେ ଯେପରି ଏକାସାଥିରେ ମ୍ଲାନ ହୋଇଯାନ୍ତି।।

Verse 75

अयमात्मभवश्शोको मामनाथमचेतनम्।संसादयति वेगेन यथा कूलं नदीरयः।।।।

ମୋ ନିଜ ଆତ୍ମାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏହି ଶୋକ ମୋତେ ଅନାଥ ଓ ଅଚେତନ କରି, ବେଗରେ କ୍ଷୟ କରୁଛି—ନଦୀର ପ୍ରବାହ ଯେପରି ତଟକୁ ଶୀଘ୍ର ଭାଙ୍ଗିଦିଏ ତେମିତି।।

Verse 76

हा राघव महाबाहो हा ममाऽयासनाशन।हा पितृप्रिय मे नाथ हाऽद्य क्वासि गतस्सुत।।।।

ହା ରାଘବ ମହାବାହୋ! ହା ମୋର ଯାତନାନାଶନ! ହା ପିତୃପ୍ରିୟ, ମୋ ନାଥ—ମୋ ପୁତ୍ର! ଆଜି ତୁ କେଉଁଠିକୁ ଗଲୁ?।।

Verse 77

हा कौसल्ये नशिष्यामि हा सुमित्रे तपस्विनि।हा नृशंसे ममामित्रे कैकेयि कुलपांसनि।।।।

ହା କୌସଲ୍ୟେ! ହା ସୁମିତ୍ରେ, ତପସ୍ୱିନୀ, ଦୀର୍ଘସହିଷ୍ଣୁ! ହା ନୃଶଂସେ କୈକେୟି—ମୋ ଶତ୍ରୁ, ମୋ କୁଳର କଳଙ୍କ—ମୁଁ ନଶିଯାଉଛି।।

Verse 78

इति रामस्य मातुश्च सुमित्रायाश्च सन्निधौ।राजा दशरथ श्शोचञ्जीवितान्तमुपागमत्।।।।

ଏପରି ରାମଙ୍କ ମାତା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ, ଶୋକ କରୁଥିବା ରାଜା ଦଶରଥ ଜୀବନାନ୍ତକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।।

Verse 79

यदा तु दीनं कथयन्नराधिपः प्रियस्य पुत्त्रस्य विवासनातुरः।गतेऽर्धरात्रे भृशदुःखपीडितस्तदा जहौ प्राणमुदारदर्शनः।।।।

ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟାଧିପ ରାଜା ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରଙ୍କ ବନବାସରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଦୀନଭାବେ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଅର୍ଧରାତ୍ରି ଗତ ହେବା ପରେ ଘୋର ଶୋକରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପୀଡିତ ହେଲେ, ସେ ଉଦାରଦର୍ଶନ ମହାତ୍ମା ରାଜା ସେତେବେଳେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କଲେ।