Sarga 76
दशरथस्य अन्त्येष्टि-विधानम् · Dasaratha’s Funeral Rites and Ayodhya’s Mourning
अयोध्याकाण्ड
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୭୬ତମ ସର୍ଗରେ ଭରତଙ୍କ ତୀବ୍ର ବିଲାପ ପରେ ରାଜମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଆବଶ୍ୟକ ଆଚାର–ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆଗକୁ ଆସେ। ବାକ୍ପଟୁ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ବଶିଷ୍ଠ ଭରତଙ୍କୁ ଶୋକ ସଂଯମ କରି ଯଥାକାଳେ ମହାରାଜ ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଭରତ ଧୈର୍ୟ ଧରି ଋତ୍ୱିକ, ପୁରୋହିତ ଓ ଆଚାର୍ୟମାନଙ୍କୁ ଡାକି ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧି ଆରମ୍ଭ କରାନ୍ତି। ରାଜାଗ୍ନିମାନଙ୍କର ଯଥାବିଧି ସଂସ୍କାର ହୁଏ। ତେଲରେ ସଂରକ୍ଷିତ ଦେହକୁ ଆବରଣରୁ ବାହାର କରି ଅଲଙ୍କୃତ ଶୟ୍ୟାରେ ରଖାଯାଏ; ସେବକମାନେ ଶିବିକାରେ ଦେହକୁ ବହନ କରନ୍ତି। ପଥରେ ଦାନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ–ବସ୍ତ୍ର ଛିଟାଇବା ଭଳି ଅର୍ପଣ ହୁଏ। ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ, ଗୁଗ୍ଗୁଳ ଆଦି ସୁଗନ୍ଧି କାଠରେ ଚିତା ରଚି ପୁରୋହିତମାନେ ଆହୁତି ଦିଅନ୍ତି, ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାର କରନ୍ତି ଏବଂ ସାମଗାୟକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ସ୍ତୁତିଗାନ କରନ୍ତି। କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ରାଣୀମାନେ ଆସି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଚିତାକୁ ପ୍ରସବ୍ୟ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି। ସମଗ୍ର ନଗରରେ କରୁଣ କ୍ରନ୍ଦନ ଉଠେ, ଯାହାକୁ କ୍ରୌଞ୍ଚୀ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ଆର୍ତ୍ତନାଦ ସହ ତୁଳନା କରାଯାଇଛି। ଭରତ ସହିତ ଜଳତର୍ପଣ ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ ଅଯୋଧ୍ୟା ଦଶଦିନିଆ ଶୋକାଚାରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ—ସମସ୍ତେ ଭୂମିରେ ଶୟନ କରି ଶୋକ, ବିଧି ଓ ନଗରଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ଏକତ୍ର ରଖନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
तमेवं शोकसन्तप्तं भरतं कैकयी सुतम् ।उवाच वदतां श्रेष्ठो वसिष्ठ श्श्रेष्ठवागृषिः ॥१॥
କୈକେୟୀପୁତ୍ର ଭରତ ଏଭଳି ଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି, ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠବାକ୍ ଋଷି ବଶିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 2
अलं शोकेन भद्रं ते राजपुत्र महायशः ।प्राप्तकालं नरपतेः कुरु संयानमुत्तमम् ॥२॥
ହେ ମହାଯଶସ୍ବୀ ରାଜପୁତ୍ର, ଶୋକ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ—ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ସମୟ ଆସିଛି; ନରପତିଙ୍କ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି-ସଂସ୍କାର ଉତ୍ତମ ଓ ଯଥାବିଧି କର।
Verse 3
वसिष्ठस्य वच श्शृत्वा भरतो धारणां गतः ।प्रेतकार्याणि सर्वाणि कारयामास धर्मवित् ॥३॥
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଭରତ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଲାଭ କଲେ; ଧର୍ମଜ୍ଞ ହୋଇ ସେ ପରଲୋକଗତଙ୍କ ପାଇଁ କରିବାକୁ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରେତକାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରାଇଲେ।
Verses 4-5
उद्धृतं तैलसंरोधात्सतु भूमौ निवेशितम् ।आपीतवर्णवदनं प्रसुप्तमिव भूमिपम् ॥४॥संवेश्य शयने चाग्य्रे नानारत्नपरिष्कृते ।ततो दशरथं पुत्रो विललाप सुदुःखितः ॥५॥
ତେଲ-ସଂରୋଧ ପାତ୍ରରୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ରାଜାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ନିବେଶ କରାଗଲା; ପୀତାଭ ବର୍ଣ୍ଣର ତାଙ୍କ ମୁଖ ନିଦ୍ରାସ୍ଥ ଭଳି ଦିଶୁଥିଲା। ପରେ ନାନା ରତ୍ନରେ ସୁଶୋଭିତ ଉତ୍ତମ ଶୟ୍ୟାରେ ସଂବେଶନ କରି, ପୁତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଦଶରଥଙ୍କୁ ନେଇ ବିଲାପ କଲା।
Verse 6
किं ते व्यवसितं राजन् प्रोषिते मय्यनागते ।विवास्य रामं धर्मज्ञं लक्ष्मणं च महाबलम् ॥६॥
ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ଦୂରେ ଥିବାବେଳେ ଏବଂ ଫେରିବା ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ କ’ଣ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲ—ଧର୍ମଜ୍ଞ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଓ ମହାବଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦେଇ?
Verse 7
क्व यास्यसि महाराज हित्वेमं दुःखितं जनम् ।हीनं पुरुषसिंहेन रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥७॥
ହେ ମହାରାଜ, ତୁମେ କେଉଁଠିକୁ ଗଲ? ଅକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମା ପୁରୁଷସିଂହ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ହରାଇ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଥିବା ଏହି ପ୍ରଜାକୁ ଛାଡ଼ି ତୁମେ କାହିଁକି ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲ?
Verse 8
योगक्षेमं तु ते राजन् कोऽस्मिन्कल्पयिता पुरे ।त्वयि प्रयाते स्वस्तात रामे च वनमाश्रिते ॥८॥
ହେ ରାଜନ୍, ପ୍ରିୟ ପିତା, ତୁମେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ପ୍ରୟାଣ କରିଛ ଏବଂ ଶ୍ରୀରାମ ବନରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି; ଏହି ପୁରୀର ଯୋଗକ୍ଷେମ—କଲ୍ୟାଣ ଓ ସୁରକ୍ଷା—ଏବେ କିଏ କରିବ?
Verse 9
विधवा पृथिवी राजन् स्त्वया हीना न राजते ।हीनचन्द्रेव रजनी नगरी प्रतिभाति मा ॥९॥
ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ନଥିବାରୁ ପୃଥିବୀ ବିଧବା ପରି ଶୋଭା ପାଉନାହିଁ; ଏହି ନଗରୀ ମୋତେ ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ରଜନୀ ପରି ପ୍ରତୀତ ହୁଏ।
Verse 10
एवं विलपमानं तं भरतं दीनमानसम् ।अब्रवीद्वचनं भूयो वसिष्ठस्तु महामुनिः ॥१०॥
ଏଭଳି ବିଲାପ କରୁଥିବା ଦୀନମନା ଭରତଙ୍କୁ ମହାମୁନି ବଶିଷ୍ଠ ପୁନର୍ବାର ବଚନ କହିଲେ।
Verse 11
प्रेतकार्याणि यान्यस्य कर्तव्यानि विशां पतेः ।तान्यव्यग्रं महाबाहो क्रियान्तामविचारितम् ॥११॥
ହେ ମହାବାହୁ, ପ୍ରଜାପତି ସେଇ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ପ୍ରେତକାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ସେସବୁ ଅବ୍ୟଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଓ ଅଚଳ ନିଶ୍ଚୟରେ ସମ୍ପାଦନ କର।
Verse 12
तथेति भरतो वाक्यं वसिष्ठस्याभिपूज्य तत् ।ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् स्त्वरयामास सर्वशः ॥१२॥
ତେବେ ଭରତ ‘ତଥାସ୍ତୁ’ ବୋଲି କହି ବଶିଷ୍ଠମୁନିଙ୍କ ବଚନକୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ସମ୍ମାନ କଲେ ଏବଂ ଋତ୍ୱିଜ, ପୁରୋହିତ ଓ ଆଚାର୍ୟମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ଶୀଘ୍ର କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ।
Verse 13
ये त्वग्नयो नरेन्द्रेस्य चाग्न्यगाराद्बहिष्कृताः ।ऋत्विग्भिर्याजकैश्चैव ते आह्रियन्त यथाविधि ॥१३॥
ନରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅଗ୍ନ୍ୟାଗାରରୁ ବାହାରକୁ ଆଣାଯାଇଥିବା ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କୁ ଋତ୍ୱିଜ ଯାଜକ ଓ ସହାୟକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ଯଥାବିଧି ଆଣି ସୁସଜ୍ଜିତ କରି ରଖିଲେ।
Verse 14
शिबिकायामथा़ऽरोप्य राजानं गतचेतसम् ।बाष्पकण्ठा विमनसस्तमूहुः परिचारकाः ॥१४॥
ତାପରେ ପରିଚାରକମାନେ ଚେତନାହୀନ ରାଜାଙ୍କୁ ଶିବିକାରେ ଉଠାଇ ରଖିଲେ; ମନ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ, କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଅବରୁଦ୍ଧ—ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ବହି ନେଲେ।
Verse 15
हिरण्यं च सुवर्णं च वासांसि विविधानि च ।प्रकिरन्तो जना मार्गं नृपतेरग्रतो ययुः ॥१५॥
ଲୋକମାନେ ରାଜଦେହର ଆଗରେ ଆଗରେ ଚାଲିଲେ; ପଥରେ ସୁନା, ଦୀପ୍ତିମାନ ଆଭୂଷଣ ଓ ନାନାପ୍ରକାର ବସ୍ତ୍ର ଛିଟାଇ ଯାଇଲେ।
Verses 16-17
चन्दनागरुनिर्यासान् सरलं पद्मकं तथा ।देवदारूणि चाहृत्य क्षेपयन्ति तथापरे ॥१६॥गन्धानुच्चावचांश्चान्यां स्तत्र गत्वाथ भूमिपम् ।तत्र संवेशयामासुश्चितामध्ये तमृत्विजः ॥१७॥
ଅନ୍ୟମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ, ସୁଗନ୍ଧିତ ନିର୍ୟାସ, ସରଳ, ପଦ୍ମକ ଓ ଦେବଦାରୁ ଆଦି କାଠ ଆଣି ସେଠାରେ ଛିଟାଇଲେ; ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବହୁ ସୁଗନ୍ଧ ସହିତ ସେ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ, ଋତ୍ୱିଜମାନେ ରାଜଦେହକୁ ଚିତାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଯଥାବିଧି ସଂବେଶିତ କଲେ।
Verse 18
तदा हुताशनं हुत्वा जेपुस्तस्य तदृत्विजः ।जगुश्च ते यथाशास्त्र तत्र सामानि सामगाः ॥१८॥
ତେବେ ତାଙ୍କ ଋତ୍ୱିଜମାନେ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ହବି ଅର୍ପଣ କରି ଯଥାବିଧି ମନ୍ତ୍ରଜପ କଲେ; ଏବଂ ସାମଗାୟକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ସେଠାରେ ସାମଗାନ କଲେ।
Verse 19
शिबिकाभिश्च यानैश्च यथार्हं तस्य योषितः ।नगरा न्निर्ययुस्तत्र वृद्धैः परिवृता स्तदा ॥१९॥
ତେବେ ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ପଦକ୍ରମରେ ସଜି, କେହି ଶିବିକାରେ କେହି ଯାନରେ ଚଢ଼ି, ବୃଦ୍ଧ ସେବକମାନଙ୍କ ଘେରାଉରେ ନଗରରୁ ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 20
प्रसव्यं चापि तं चकुः ऋत्विजोऽग्निचितं नृपम् ।स्त्रियश्च शोकसन्तप्ताः कौसल्याप्रमुखास्तदा ॥२०॥
ତାପରେ ଋତ୍ୱିଜମାନେ ଅଗ୍ନିଚିତ ରାଜାଙ୍କ ଚିତାକୁ ପ୍ରସବ୍ୟ ଦିଗରେ ପରିକ୍ରମା କଲେ; ଏବଂ କୌସଲ୍ୟା ପ୍ରମୁଖ ଶୋକସନ୍ତପ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ପ୍ରସବ୍ୟ ପରିକ୍ରମା କଲେ।
Verse 21
क्रौञ्चीनामिव नारीणां निनादस्तत्र शुश्रुवे ।आर्तानां करुणं काले क्रोशन्तीनां सहस्रशः ॥२१॥
ସେ ସମୟରେ ସେଠାରେ ନାରୀମାନଙ୍କ କରୁଣ ନିନାଦ ଶୁଣାଗଲା—ଆର୍ତ୍ତ ହଜାର ହଜାର କଣ୍ଠର ଦୟାନ୍ତକ ରୋଦନ—ଯେପରି କ୍ରୌଞ୍ଚୀ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମାଦାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ କୁଜନ।
Verse 22
ततो रुदन्त्यो विवशाविलप्य च पुनः पुनः ।यानेभ्यस्सरयूतीरमवतेरुर्वराङ्गनाः ॥२२॥
ତାପରେ ବରାଙ୍ଗନାମାନେ ରୁଦନ କରୁଥିବା, ବିବଶ ହୋଇ ପୁନଃପୁନଃ ବିଳାପ କରୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ନିଜ ଯାନରୁ ଅବତରି ସରୟୂ ତଟକୁ ଆସିଲେ।
Verse 23
कृत्वोदकं ते भरतेन सार्धं नृपाङ्गना मन्त्रिपुरोहिता श्च ।पुरंप्रविश्याश्रुपरीतनेत्राः भूमौ दशाहं व्यनयन्त दुःखम् ॥२३॥
ତାପରେ ଭରତଙ୍କ ସହିତ ଉଦକକ୍ରିୟା (ତର୍ପଣ) ସମାପ୍ତ କରି, ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀମାନେ—ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତମାନଙ୍କ ସହ—ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନରେ ଭୂମିରେ ଶୟନ କରି, ଦଶ ଦିନ ଦୁଃଖମୟ ଶୋକାବସ୍ଥା କାଟିଲେ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Bharata’s transition from incapacitating grief to dharmic execution of royal funeral duties. Vasiṣṭha frames restraint not as denial of emotion but as timely responsibility—performing the king’s prescribed rites without negligence.
The sarga teaches that dharma is enacted through correct timing (kāla) and procedure (vidhi): sorrow is acknowledged, yet social order is preserved by ritual competence and collective participation. Grief becomes ethically meaningful when directed into duties that honor the deceased and stabilize the community.
The Sarayū riverbank functions as the ritual landscape for water-libations and cremation-related observances, while Ayodhyā is depicted as a civic body entering formal mourning. Cultural markers include the śibikā procession, fragrant pyre materials (sandal, agaru, guggal), Sāma-chanting, and prasavya circumambulation around the pyre.
Ask anything about Sarga 76 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
