Sarga 1
गुणप्रशंसा–युवराजनिर्णयः (Praise of Rama’s Virtues and the Decision on the Heir-Apparent)
अयोध्याकाण्ड
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ସର୍ଗରେ ଭରତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସହିତ ମାତୁଳଗୃହକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ଦୁଇଭାଇ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତିଥ୍ୟ ପାଇ ନିବାସ କରନ୍ତି ଏବଂ ବୃଦ୍ଧ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ମନେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି। ତାପରେ କଥା ରାମଙ୍କ ଧର୍ମମୟ ଗୁଣମାଳାକୁ ବିସ୍ତାରରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ—ଉତ୍ତେଜନାରେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି, କୃତଜ୍ଞତା, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା, ବୃଦ୍ଧ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା, କରୁଣା, ସଂଯମ, ବିବେକ, ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ, ତର୍କବିଦ୍ୟା ଓ ଯୁଦ୍ଧକଳାରେ ପାରଦର୍ଶିତା। ପୃଥିବୀପରି କ୍ଷମା, ବୃହସ୍ପତିପରି ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରପରି ପରାକ୍ରମ ଭଳି ଉପମାରେ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଜାପ୍ରିୟ ଓ ଶାସନଯୋଗ୍ୟ ଆଦର୍ଶ ନେତା ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ। ଏହି ଗୁଣ ଦେଖି, ନିଜ ବାର୍ଧକ୍ୟ ଓ କିଛି ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ଅନୁଭବ କରି ଦଶରଥ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି ରାମଙ୍କୁ ଯୁବରାଜ କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେନ୍ତି। ପରେ ସେ ଦେଶାଧିପତି ଓ ନଗରର ପ୍ରମୁଖ ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ସଭାକୁ ଡାକି, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ରାଜସଭା ଗଠନ କରି ଅଭିଷେକ ପ୍ରୟାସକୁ ଔପଚାରିକ ରୂପ ଦିଅନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
गच्छता मातुलकुलं भरतेन तदाऽनघ।शत्रुघ्नो नित्यशत्रुघ्नो नीतः प्रीतिपुरस्कृतः।।।।
ହେ ଅନଘ, ସେତେବେଳେ ଭରତ ମାତୁଳକୁଳକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ପ୍ରୀତିକୁ ଆଗରେ ରଖି ସଦା ଶତ୍ରୁସଂହାରକ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସହିତ ନେଇଗଲେ।
Verse 2
तत्र न्यवसद्भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः।मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः।।।।
ସେଠାରେ ସେ ଭ୍ରାତା ସହିତ ବସବାସ କଲେ, ସମସ୍ତ ସତ୍କାରରେ ସତ୍କୃତ ହେଲେ; ମାତୁଳ ଅଶ୍ୱପତି ପୁତ୍ରସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ନେହପୂର୍ବକ ଲାଳନ କଲେ।
Verse 3
तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः।भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दशरथं नृपम्।।।।
ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ, ଇଚ୍ଛାମତେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ବସବାସ କରୁଥିବା ସେଇ ଦୁଇ ବୀର ଭ୍ରାତା ନିଜ ବୃଦ୍ଧ ପିତା ଦଶରଥ ନୃପଙ୍କୁ ସଦା ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ।
Verse 4
राजाऽपि तौ महातेजा स्सस्मार प्रोषितौ सुतौ।उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ।।।।
ମହାତେଜସ୍ୱୀ ରାଜା ଦଶରଥ ମଧ୍ୟ ଘରୁ ଦୂରେ ଥିବା ନିଜ ଦୁଇ ପୁଅ—ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ—କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ; ସେମାନେ ମହେନ୍ଦ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଓ ବରୁଣ ସମ ଉପମା ପାଇଥିଲେ।
Verse 5
सर्व एव तु तस्येष्टा श्चत्वारः पुरुषर्षभाः।स्वशरीराद्विनिर्वृत्ताश्चत्वार इव बाहवः।।।।
ତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଥିବା ସେଇ ଚାରିଜଣ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ସମାନଭାବେ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ—ନିଜ ଶରୀରରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଚାରି ଭୁଜା ପରି।
Verse 6
तेषामपि महातेजा रामो रतिकरःपितुः।स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः।।।।
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାମ ପିତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦକାରକ ହେଲେ; ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ପାଇଁ ଯେପରି, ସେପରି ଗୁଣରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ।
Verse 7
स हि देवैरुदीर्णस्य रावणस्य वधार्थिभिः।अर्थितो मानुषे लोके जज्ञे विष्णुस्सनातनः।।।।
ଉଦ୍ଧତ ରାବଣଙ୍କ ବଧ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରୁଥିବା ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ସନାତନ ବିଷ୍ଣୁ ମାନବ ଲୋକରେ (ରାମ ରୂପେ) ଜନ୍ମ ନେଲେ।
Verse 8
कौशल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा।यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना।।।।
ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ସେଇ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା କୌଶଲ୍ୟା ଶୋଭିତ ହେଲେ; ଯେପରି ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଜ୍ରପାଣି ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଦିତି ଶୋଭିଥିଲେ।
Verse 9
स हि रूपोपपन्नश्च वीर्यवाननसूयकः।भूमौवनुपमस्सूनुर्गुणैर्दशरथोपमः।।।।
ସେ ରୂପସମ୍ପନ୍ନ, ବୀର୍ୟବାନ ଓ ଅନସୂୟକ ଥିଲେ; ଗୁଣରେ ଦଶରଥଙ୍କ ସମାନ—ପୃଥିବୀରେ ଅପ୍ରତିମ ପୁତ୍ର ରାମ ଥିଲେ।
Verse 10
स तु नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं च भाषते।उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते।।।।
ସେ ସଦା ପ୍ରଶାନ୍ତଚିତ୍ତ ଥିଲେ ଏବଂ ପ୍ରଥମେ ମୃଦୁଭାବେ କଥା କହୁଥିଲେ; କେହି କଠୋର କହିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପ୍ରତିକଠୋର ଉତ୍ତର ଦେଉନଥିଲେ।
Verse 11
कथञ्चिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति।न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया।।।।
ଆତ୍ମସଂୟମରେ ସେ ଯେପରି ହେଉ ଏକମାତ୍ର ଉପକାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମବତ୍ତ୍ୱରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଶତ ଅପକାର ମଧ୍ୟ ମନେ ରଖୁନଥିଲେ।
Verse 12
शीलवृद्धैर्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः।कथयन्नास्त वै नित्यमस्त्रयोग्यान्तरेष्वपि।।।।
ଶୀଳରେ ବୃଦ୍ଧ, ଜ୍ଞାନରେ ବୃଦ୍ଧ ଓ ବୟସରେ ବୃଦ୍ଧ ଏମିତି ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ସହ ସେ ନିତ୍ୟ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରୁଥିଲେ; ଅସ୍ତ୍ରାଭ୍ୟାସର ମଧ୍ୟବିରତିରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଥାଉଥିଲେ।
Verse 13
बुद्धिमान्मधुराभाषी पूर्वभाषी प्रियंवदः।वीर्यवान्न च वीर्येण महता स्वेन विस्मितः।।।।
ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ମଧୁରଭାଷୀ; ପ୍ରଥମେ କଥା କହି ପ୍ରିୟବଚନ ହିଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ। ବୀର୍ୟବାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ମହାପରାକ୍ରମରେ କେବେ ଗର୍ବିତ ହେଉନଥିଲେ।
Verse 14
नचानृतकथो विद्वान् वृद्धानां प्रतिपूजकः।अनुरक्तः प्रजाभिश्च प्रजाश्चाप्यनुरञ्जते।।।।
ସେ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁନଥିଲେ; ବିଦ୍ୱାନ ଥିଲେ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ପୂଜା-ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିଲେ। ପ୍ରଜାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଉଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରି ସ୍ନେହରେ ପାଳନ କରୁଥିଲେ।
Verse 15
सानुक्रोशो जितक्रोधो ब्राह्मणप्रतिपूजकः।दीनानुकम्पी धर्मज्ञो नित्यं प्रग्रहवांश्चुचिः।।।।
ସେ ସାନୁକ୍ରୋଶୀ ଓ କ୍ରୋଧଜୟୀ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରତିପୂଜା କରୁଥିଲେ। ଦୀନ-ଦୁଃଖିତଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣାଶୀଳ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ସଦା ସଂୟମୀ ଓ ପବିତ୍ର ଥିଲେ।
Verse 16
कुलोचितमतिः क्षात्रं धर्मं स्वं बहुमन्यते।मन्यते परया कीर्त्या महत्स्वर्गफलं ततः।।।।
କୁଳୋଚିତ ମତି ଧାରଣ କରି ସେ ନିଜ କ୍ଷାତ୍ରଧର୍ମକୁ ବହୁମାନ କରୁଥିଲେ; ଏବଂ ମହା କୀର୍ତ୍ତିରୁ ମହତ୍ ସ୍ୱର୍ଗଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ମନେ କରୁଥିଲେ।
Verse 17
नाऽऽश्रेयसि रतो विद्वान्नविरुद्धकथारुचिः।उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा।।।।
ବିଦ୍ୱାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅଶ୍ରେୟସକର କାର୍ଯ୍ୟରେ ରତ ହେଉନଥିଲେ, ନା ପରବିରୋଧୀ କଥାରେ ରୁଚି ରଖୁଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଉତ୍ତରୋତ୍ତର ଯୁକ୍ତି-ତର୍କରେ ସେ ବାଚସ୍ପତି ସମ ଵକ୍ତା ଥିଲେ।
Verse 18
अरोगस्तरुणो वाग्मी वपुष्मान्देशकालवित्।लोके पुरुषसारज्ञ स्साधुरेको विनिर्मितः।।।।
ସେ ନିରୋଗ, ଯୁବକ, ବାକ୍ପଟୁ ଓ ସୁଦୃଢ଼ ଦେହଧାରୀ ଥିଲେ; ଦେଶ-କାଳ ଅନୁଯାୟୀ କ’ଣ ଯଥୋଚିତ ତାହା ଜାଣୁଥିଲେ। ଲୋକରେ ସେ ଏକମାତ୍ର ଅନନ୍ୟ ଗଢ଼ା ପୁରୁଷ—ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମୂଲ୍ୟ ଚିହ୍ନିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସ୍ୱଭାବତଃ ସାଧୁ ଓ ସଜ୍ଜନ।
Verse 19
स तु श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः।बहिश्चर इव प्राणो बभूव गुणतः प्रियः।।।।
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ରାଜପୁତ୍ର ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ହେଲେ; ନିଜ ସଦ୍ଗୁଣରେ ସେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦେହବାହ୍ୟେ ଚଳିତ ପ୍ରାଣ ସମାନ ଜୀବନସ୍ୱରୂପ ହେଲେ।
Verse 20
सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथावत्साङ्गवेदवित्।इष्वस्त्रे च पितु श्श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः।।।।
ବିଦ୍ୟାବ୍ରତକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ସମାପ୍ତ କରି ସ୍ନାତକ-ସ୍ନାନ ଗ୍ରହଣ କରି, ଭରତଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ ଯଥାବତ୍ ସାଙ୍ଗବେଦର ଜ୍ଞାତା ହେଲେ; ଇଷୁ-ଅସ୍ତ୍ର ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ସେ ପିତାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ।
Verse 21
कल्याणाभिजन स्साधुरदीन स्सत्यवागृजुः।वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः।।।।
କଲ୍ୟାଣ ଅଭିଜନରେ ଜନ୍ମିତ ସେ ସାଧୁ, ଅଦୀନ—କେବେ ହୀନମନସ୍କ ନୁହେଁ; ବାକ୍ୟରେ ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଆଚରଣରେ ଋଜୁ। ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥକୁ ଦେଖୁଥିବା ବୃଦ୍ଧ ଦ୍ୱିଜମାନେ ତାଙ୍କୁ ସୁବିନୀତ ଭାବେ ଶିକ୍ଷିତ କରିଥିଲେ।
Verse 22
धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान्प्रतिभानवान्।लौकिके समयाचारे कृतकल्पो विशारदः।।।।
ସେ ଧର୍ମ–ଅର୍ଥ–କାମର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣୁଥିଲେ, ସ୍ମୃତିମାନ୍ ଓ ପ୍ରତିଭାଶାଳୀ ଥିଲେ। ଲୋକିକ ସମୟାଚାର, ସଦାଚାର ଓ ବିଧି-ବିଧାନରେ ସେ କୃତକଳ୍ପ ଏବଂ ବିଶାରଦ ଥିଲେ।
Verse 23
निभृत स्संवृताकारो गुप्तमन्त्र स्सहायवान्।अमोघक्रोधहर्षश्च त्यागसंयमकालवित्।।।।
ସେ ନିଭୃତ ଓ ସଂବୃତାକାର—ମନୋଭାବ ଗୁପ୍ତ ରଖୁଥିଲେ; ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଣା କରୁଥିଲେ ଏବଂ ନିଷ୍ଠାବାନ ସହାୟ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଓ ହର୍ଷ କେବେ ଅମୋଘ ହୋଇନଥିଲା; ତ୍ୟାଗ ଓ ସଂୟମର ଯଥାକାଳ ଜାଣୁଥିଲେ।
Verse 24
दृढभक्ति स्स्थिरप्रज्ञो नासद्ग्राही न दुर्वचाः।निस्तन्द्रिरप्रमत्तश्च स्वदोषपरदोषवित्।।।।
ସେ ଦୃଢଭକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସ୍ଥିରପ୍ରଜ୍ଞ ଥିଲେ; ଅସଦ୍ ବସ୍ତୁ ଗ୍ରହଣ କରୁନଥିଲେ, ଦୁର୍ବଚନ କହୁନଥିଲେ। ନିସ୍ତନ୍ଦ୍ର ଓ ସଦା ଅପ୍ରମତ୍ତ ଥାଇ, ସ୍ୱଦୋଷ ଓ ପରଦୋଷ ଉଭୟ ଜାଣୁଥିଲେ।
Verse 25
शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषान्तरकोविदः।यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षणः।।।।
ସେ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଓ କୃତଜ୍ଞ ଥିଲେ; ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଭେଦ ବୁଝିବାରେ କୋବିଦ ଥିଲେ। ପ୍ରଗ୍ରହ (ଦଣ୍ଡ/ନିୟନ୍ତ୍ରଣ) ଓ ଅନୁଗ୍ରହ—ଉଭୟରେ ନ୍ୟାୟାନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ସେ ବିଚକ୍ଷଣ ଥିଲେ।
Verse 26
सत्सङ्ग्रहप्रग्रहणे स्थानविन्निग्रहस्य च।आयकर्मण्युपायज्ञ स्सन्दृष्टव्ययकर्मवित्।।।।
ସେ ସତ୍ଜନଙ୍କୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବାରେ ଏବଂ ଅପରାଧୀଙ୍କୁ ନିଗ୍ରହ କରିବାରେ—ଯଥାସ୍ଥାନ ଓ ଯଥାପ୍ରମାଣ ଜାଣି—ନିପୁଣ ଥିଲେ। ଆୟ (ରାଜସ୍ୱ) କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉପାୟଜ୍ଞ ଥିଲେ ଏବଂ ବ୍ୟୟକର୍ମ କିପରି ଯଥାବିଧି ଓ ହିସାବସହିତ ହେବା ଉଚିତ ତାହା ଜାଣୁଥିଲେ।
Verse 27
श्रैष्ठ्यं शास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेषु च।अर्थधमौ च सङ्गृह्य सुखतन्त्रो न चालसः।।।।
ଶାସ୍ତ୍ରସମୂହରେ ଓ ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ ବିଦ୍ୟାଶାଖାମାନଙ୍କରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ପ୍ରଥମେ ଅର୍ଥ ଓ ଧର୍ମକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ସଂଗ୍ରହ କରି, ପରେ ସୁଖବିହାରକୁ ଅନୁସରିଲେ; ତଥାପି କେବେ ଆଳସୀ ହେଲେ ନାହିଁ।
Verse 28
वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञाताऽऽर्थविभागवित्।आरोहे विनये चैव युक्तो वारणवाजिनाम्।।।।
ସୁସଂସ୍କୃତ ବିହାର ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ କଳାମାନଙ୍କରେ ସେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ, ଏବଂ ଧନର ଯଥୋଚିତ ବିଭାଗ ଜାଣୁଥିଲେ। ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାରେ ଆରୋହଣ କରିବାରେ ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ବିନୟରେ ଶିକ୍ଷା ଦେବାରେ ମଧ୍ୟ ସେ ନିପୁଣ ଥିଲେ।
Verse 29
धनुर्वेदविदां श्रेष्ठो लोकेऽतिरथसम्मतः।अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः।।।।
ଧନୁର୍ବେଦବିଦ୍ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଲୋକରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ, ଏବଂ ‘ଅତିରଥ’—ପରମ ରଥଯୋଦ୍ଧା—ବୋଲି ସମ୍ମତ ଥିଲେ। ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଉପରେ ଅଭିଯାନ କରି ନିଶ୍ଚୟାତ୍ମକ ପ୍ରହାର କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ସେନାନୟରେ ବିଶାରଦ ଥିଲେ।
Verse 30
अप्रधृष्यश्च सङ्ग्रामे क्रुध्दैरपि सुरासुरैः।अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी।न चावमन्ता भूतानां न च कालवशानुगः।।।।।
ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ କ୍ରୁଦ୍ଧ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାକୁ ଅପ୍ରଧୃଷ୍ୟ ମାନୁଥିଲେ, ସେ ଅଜେୟ ଥିଲେ। ସେ ଅନସୂୟ—ଇର୍ଷ୍ୟାହୀନ—ଥିଲେ, କ୍ରୋଧଜୟୀ; ନ ଦର୍ପୀ, ନ ମତ୍ସରୀ। କୌଣସି ଭୂତପ୍ରାଣୀକୁ ଅବମାନ କରୁନଥିଲେ, ନ ହିଁ କାଳର ଚାପକୁ ବଶ ହୁଅୁଥିଲେ।
Verse 31
एवं श्रेष्ठगुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः।सम्मतस्त्रिषु लोकेषु वसुधायाः क्षमागुणैः।।।।बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्येणापि शचीपतेः।
ଏଭଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ରାଜପୁତ୍ର ପୃଥିବୀ ସମ କ୍ଷମାଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଓ ତ୍ରିଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମତ ଥିଲେ। ବୁଦ୍ଧିରେ ସେ ବୃହସ୍ପତି ସମ, ଏବଂ ପରାକ୍ରମରେ ଶଚୀପତି ଇନ୍ଦ୍ର ସମ ଥିଲେ।
Verse 32
तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः।।।।गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तस्सूर्य इवांशुभिः।
ତଥା ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଓ ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରୀତି ଜନାଉଥିବା ଗୁଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାମ କିରଣମୟ ଦୀପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।
Verse 33
तमेवं व्रतसम्पन्नमप्रधृष्यपराक्रमम्।।।।लोक पालोपमं नाथमकामयत मेदिनी।
ଏଭଳି ବ୍ରତଧର୍ମରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଓ ଅପରାଜେୟ ପରାକ୍ରମବାନ, ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ସମ ନାଥକୁ ଦେଖି ମେଦିନୀ (ପୃଥିବୀ) ନିଜ ଅଧିପତି ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କଲା।
Verse 34
एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैस्सुतम्।।।।दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परन्तपः।
ଏହି ଅନେକ ଅନୁପମ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି, ଶତ୍ରୁଦମନ ପରନ୍ତପ ରାଜା ଦଶରଥ ଗଭୀର ଚିନ୍ତା କଲେ।
Verse 35
अथ राज्ञो बभूवैवं वृद्धस्य चिरजीविनः।।।।प्रीतिरेषा कथं रामो राजा स्यान्मयि जीवति।
ତାପରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ବୃଦ୍ଧ ରାଜାଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଆନନ୍ଦମୟ ଭାବ ଉଦିତ ହେଲା: “ମୁଁ ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ ରାମ କିପରି ରାଜା ହେବେ?”
Verse 36
एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि संपरिवर्तते।।।।कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम्।
ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଏହି ପରମ ପ୍ରୀତି ରାଜାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ପୁନଃପୁନଃ ଘୁରୁଥିଲା: “କେବେ ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇଥିବା ଦେଖିବି?”
Verse 37
वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पनः।।।।मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान्।
“ସେ ଲୋକର କଲ୍ୟାଣ ଓ ବୃଦ୍ଧି ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରେ; ସମସ୍ତ ଭୂତପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି କରୁଣାଶୀଳ। ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ସେ ମୋଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ—ବର୍ଷା ଝରାଉଥିବା ପର୍ଜନ୍ୟ ଯେପରି ବର୍ଷିଲେ ପ୍ରିୟ ଲାଗେ।”
Verse 38
यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ।।।।महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः।
“ବୀର୍ୟରେ ସେ ଯମ ଓ ଶକ୍ର ସମ; ମତିରେ ବୃହସ୍ପତି ସମ; ଧୃତିରେ ପର୍ବତ ସମ—ଏବଂ ଗୁଣରେ ମୋଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।”
Verse 39
महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठन्तमात्मजम्।।।।अनेन वयसा दृष्ट्वा यथास्वर्गमवाप्नुयाम्।
“ଏହି ବୟସରେ ଯଦି ମୁଁ ମୋ ପୁଅକୁ ଏହି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀର ଶାସକ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିବା ଦେଖିପାରିବି, ତେବେ ମୋତେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି ସମାନ ହେବ।”
Verse 40
इत्येतैर्विविधैस्तैस्तैरन्यपार्थिवदुर्लभैः।।।।शिष्टैरपरिमेयैश्च लोके लोकोत्तरैर्गुणैः।तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैश्शुभैः।।।।निश्चित्य सचिवैस्सार्धं युवराजममन्यत।
ଏହିପରି, ଅନ୍ୟ ରାଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ଲୋକରେ ଲୋକୋତ୍ତର ଏମିତି ନାନା ପ୍ରକାର ଶୁଭ, ଶିଷ୍ଟ, ଅପରିମେୟ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ତାଙ୍କୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି, ମହାରାଜା ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ନିଶ୍ଚୟ କରି ତାଙ୍କୁ ଯୁବରାଜ ଭାବେ ମନେ କଲେ।
Verse 41
इत्येतैर्विविधैस्तैस्तैरन्यपार्थिवदुर्लभैः।।2.1.40।।शिष्टैरपरिमेयैश्च लोके लोकोत्तरैर्गुणैः।तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैश्शुभैः।।2.1.41।।निश्चित्य सचिवैस्सार्धं युवराजममन्यत।
ଏହିପରି, ଅନ୍ୟ ରାଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ଲୋକରେ ଲୋକୋତ୍ତର ଏମିତି ନାନା ପ୍ରକାର ଶୁଭ, ଶିଷ୍ଟ, ଅପରିମେୟ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ତାଙ୍କୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି, ମହାରାଜା ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ନିଶ୍ଚୟ କରି ତାଙ୍କୁ ଯୁବରାଜ ଭାବେ ମନେ କଲେ।
Verse 42
दिव्यन्तरिक्षे भूमौ च घोरमुत्पातजं भयम्।।।।स़ञ्चचक्षेऽथ मेधावी शरीरे चात्मनो जराम्।
ତାପରେ ମେଧାବୀ ରାଜା ଦିବ୍ୟଲୋକରେ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷରେ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଉତ୍ପାତଜନ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ଭୟ ଦେଖିଲେ; ଏବଂ ନିଜ ଶରୀରରେ ମଧ୍ୟ ଜରାର ଆଗମନ ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲେ।
Verse 43
पूर्णचन्द्राननस्याथ शोकापनुदमात्मनः।।।।लोके रामस्य बुबुधे सम्प्रियत्वं महात्मनः।
ତାପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ମୁଖଯୁକ୍ତ ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କର ଲୋକମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟତା ଅଛି ବୋଲି ସେ ବୁଝିଲେ; ଏବଂ ଭାବିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଶୋକ ନିବୃତ୍ତ ହେବ।
Verse 44
आत्मनश्च प्रजानां च श्रेयसे च प्रियेण च।।।।प्राप्तकालेन धर्मात्मा भक्त्या त्वरितवान् नृपः।
ନିଜର ଓ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ଶ୍ରେୟସ ପାଇଁ, ଏବଂ ପ୍ରେମବଶତଃ, ଯଥାକାଳ ଆସିଛି ବୋଲି ଜାଣି, ଧର୍ମାତ୍ମା ନୃପ ଭକ୍ତିସହ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 45
नानानगरवास्तव्यान्पृथग्जानपदानपि।।।।समानिनाय मेदिन्याः प्रधानान्पृथिवीपतीन्।
ପୃଥିବୀପତି ରାଜା ଦେଶମାନ୍ୟରୁ ନାନା ନଗରର ପ୍ରମୁଖ ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ଓ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଜନପଦର ଅଗ୍ରଣୀମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ପ୍ରଧାନ ରାଜମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଡାକି ଏକତ୍ର କଲେ।
Verse 46
न तु केकयराजानं जनकं वा नराधिपः।।।।त्वरया चानयामास पश्चात्तौ श्रोष्यतः प्रियम्।
କିନ୍ତୁ ନରାଧିପ ତ୍ୱରାରେ କେକୟରାଜଙ୍କୁ କିମ୍ବା ଜନକଙ୍କୁ ଡାକିଲେ ନାହିଁ; ସେ ଦୁଇଜଣ ପରେ ଏହି ପ୍ରିୟ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣିବେ।
Verse 47
तान्वेश्मनानाभरणैर्यथाऽर्हं प्रतिपूजितान्।।।।ददर्शालङ्कृतो राजा प्रजापतिरिव प्रजाः।
ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ନିବାସ ଓ ଆଭୂଷଣ ଦ୍ୱାରା ପଦମର୍ଯ୍ୟାଦାନୁସାରେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଥିବା ସେମାନଙ୍କୁ, ସ୍ୱୟଂ ଅଲଙ୍କୃତ ରାଜା ପ୍ରଜାପତି ଯେପରି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି ସେପରି ନିହାରିଲେ।
Verse 48
अथोपविष्टे नृपतौ तस्मिन्परबलार्दने।।।।ततः प्रविविशु श्शेषा राजानो लोकसम्मताः।
ପରବଳାର୍ଦ୍ଦନ ସେ ନୃପତି ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପରେ, ଲୋକସମ୍ମତ ଓ ପ୍ରଜାପ୍ରିୟ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ତାପରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 49
अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु च।।।।राजानमेवाभिमुखाः निषेदुर्नियता नृपाः।
ତାପରେ ରାଜବିଧି ଅନୁସାରେ ରାଜା ଯେଉଁ ବିଭିନ୍ନ ଆସନ ବଣ୍ଟନ କରିଥିଲେ, ସେଠାରେ ନିୟତ ନୃପମାନେ କେବଳ ରାଜାଙ୍କୁ ଅଭିମୁଖ କରି ବସିଲେ।
Verse 50
सलब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैःपुरालयैर्जानपदैश्च मानदैः।उपोपविष्टैर्नृपतिर्वृतो बभौसहस्रचक्षुर्भगवानिवामरैः।।।।
ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ପାଇଥିବା ବିନୟୀ ନୃପମାନେ ଓ ସମ୍ମାନଦାୟକ ନଗରବାସୀ-ଜନପଦବାସୀ ନିକଟେ ଉପବିଷ୍ଟ ଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ ନୃପତି ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସହସ୍ରନେତ୍ର ଭଗବାନ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ଶୋଭିତ ହେଲେ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Daśaratha’s determination—after ministerial consultation—to designate Rāma as yuvarāja, framed as an ethical-political choice driven by public welfare, dynastic duty, and the king’s awareness of aging and ominous portents.
The sarga teaches that legitimate rule is grounded in character: serenity under insult, truthfulness, compassion, disciplined strength, and discernment in reward and punishment. Governance is presented as moral competence made publicly visible, not merely hereditary entitlement.
Culturally, the chapter highlights the yuvarāja institution, ministerial deliberation, and the royal sabhā with protocol seating and hospitality for summoned rulers and citizens. Geographically, it points to Bharata’s journey to his maternal uncle’s domain (Kekaya-associated tradition) and the Ayodhyā court as the administrative center.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.