Sarga 36

Verse 1

ततस्सुमन्त्रमैक्ष्वाकः पीडितोऽत्र प्रतिज्ञया ।सबाष्पमतिनिश्श्वश्य जगादेदं पुनः पुनः ॥१॥

ତାପରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶଜ ଦଶରଥ, ଏହି ବିଷୟରେ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ଅଶ୍ରୁଭରା ନୟନରେ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଏହି କଥା ପୁନଃ ପୁନଃ କହିଲେ।

Verse 2

सूत रत्नसुसम्पूर्णा चतुर्विधबला चमूः ।राघवस्यानुयात्रार्थं क्षिप्रं प्रतिविधीयताम् ॥२॥

ହେ ସୂତ! ରତ୍ନସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ଚତୁର୍ବିଧ ବଳରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ସେନାକୁ ରାଘବଙ୍କ ଅନୁଯାତ୍ରାର୍ଥେ ଶୀଘ୍ର ସଜାଇ ଦିଆଯାଉ।

Verse 3

रूपाजीवाश्च वादिन्यो वणिजश्च महाधनाः ।शोभयन्तु कुमारस्य वाहिनीं सुप्रसारिताः ॥३॥

ରୂପରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବା ଗଣିକାମାନେ, ମଧୁରଭାଷିଣୀ ନାରୀମାନେ ଏବଂ ମହାଧନୀ ବଣିକମାନେ—ସାମଗ୍ରୀ ସୁପ୍ରସାରିତ କରି—କୁମାରଙ୍କ ଯାତ୍ରାବାହିନୀକୁ ଶୋଭାୟିତ କରୁନ୍ତୁ।

Verse 4

ये चैनमुपजीवन्ति रमते यैश्च वीर्यतः ।तेषां बहुविधं दत्त्वा तानप्यत्र नियोजय ॥४॥

ଯେମାନେ ତାଙ୍କ ସେବାରେ ଜୀବିକା ଚାଲାଉଥିଲେ ଓ ଯେ ଧୀର-ଯୁବକମାନଙ୍କ ସହ ସେ ବୀର୍ୟରେ କ୍ରୀଡା କରୁଥିଲେ—ସେମାନଙ୍କୁ ବହୁବିଧ ଦାନ ଦେଇ, ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ନିଯୁକ୍ତ କର।

Verse 5

आयुधानि च मुख्यानि नागरा श्शकटानि च ।अनुगच्छन्तु काकुत्स्थं व्याधाश्चारण्य गोचराः ॥५॥

ମୁଖ୍ୟ ଆୟୁଧ, ନଗରର ରକ୍ଷକ/ନାଗରିକ ଓ ରଥ-ଶକଟମାନେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ (ରାମ)ଙ୍କୁ ଅନୁଗମନ କରୁନ୍ତୁ; ଏବଂ ଅରଣ୍ୟପଥରେ ପରିଚିତ ବ୍ୟାଧ ଓ ବନଚରମାନେ ମଧ୍ୟ ସହ ଯାଆନ୍ତୁ।

Verse 6

निघ्नन् मृगान् कुञ्जरांश्च पिबंश्चारण्यकं मधु ।नदीश्च विविधाः पश्यन्न राज्यस्य स्मरिष्यति ॥६॥

ମୃଗ ଓ ଗଜମାନଙ୍କୁ ନିହତ କରି, ଅରଣ୍ୟର ମଧୁ ପାନ କରି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ନଦୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖି—ରାମ ରାଜ୍ୟକୁ ସ୍ମରଣ ମଧ୍ୟ କରିବେ ନାହିଁ।

Verse 7

धान्यकोशश्च यः कश्चिद्धनकोशश्च मामकः ।तौ राममनुगच्छेतां वसन्तं निर्जने वने ॥७॥

ମୋର ଯେ କିଛି ଧାନ୍ୟକୋଷ ଓ ଧନକୋଷ ଅଛି—ସେ ଦୁହେଁ, ନିର୍ଜନ ବନରେ ବସୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଅନୁଗମନ କରୁ।

Verse 8

यजन् पुण्येषु देशेषु विसृजं श्चाप्तदक्षिणाः ।ऋषिभिश्च समागम्य प्रवत्स्यति सुखं वने ॥८॥

ପୁଣ୍ୟ ଦେଶମାନଙ୍କରେ ଯଜ୍ଞ କରି, ଯଥୋଚିତ ଦକ୍ଷିଣା ଦାନ କରି, ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗତି କରି, ସେ ବନରେ ସୁଖରେ ବସିବେ।

Verse 9

भरतश्च महाबाहुरयोध्यां पालयिष्यति ।सर्वकामैः सह श्रीमान् रामः संसाध्यतामिति ॥९॥

‘ମହାବାହୁ ଭରତ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ପାଳନ କରୁନ୍ତୁ; ଏବଂ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାମଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ସୁଖସାମଗ୍ରୀ ସହ ଯଥାବିଧି ସଜାଇ ଦିଆଯାଉ’—ଏପରି କୁହାଗଲା।

Verse 10

एवं ब्रुवति काकुत्स्थे कैकेय्या भय मागतम् ।मुखं चाप्यगमच्छोषं स्वरश्चापि न्यरुध्यत ॥१०॥

କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଦଶରଥ ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଭୟ ଆକ୍ରମଣ କଲା; ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ଓ ଫିକା ହେଲା, ସ୍ୱର ମଧ୍ୟ କଣ୍ଠରେ ଅଟକିଗଲା।

Verse 11

सा विषण्णा च सन्त्रस्ता मुखेन परिशुष्यता ।राजानमेवाभिमुखी कैकेयी वाक्यमब्रवीत् ॥११॥

ବିଷଣ୍ଣ ଓ ସନ୍ତ୍ରସ୍ତ ହୋଇ, ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ହେଉଥିବା ସହ କୈକେୟୀ ରାଜାଙ୍କ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି କଥା କହିଲେ।

Verse 12

राज्यं गतजनं साधो पीतमण्डां सुरामिव ।निरास्वाद्यतमं शून्यं भरतो नाभिपत्स्यते ॥१२॥

ହେ ସାଧୁ ରାଜା, ଲୋକେ ଚାଲିଯାଇଥିବା, ଶୂନ୍ୟ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରସ—ଯେପରି ସୁରାର ସାର ପିଇ ଖାଲି କରାଯାଇଥାଏ—ଏମିତି ରାଜ୍ୟକୁ ଭରତ ଗ୍ରହଣ କରିବେ ନାହିଁ।

Verse 13

कैकेय्यां मुक्तलज्जायां वदन्त्यामतिदारुणाम् ।राजा दशरथो वाक्यमुवाचायतलोचनाम् ॥१३॥

ଲଜ୍ଜା ତ୍ୟାଗ କରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ କଥା କହୁଥିବା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ବିଶାଳନୟନୀ ରାଣୀଙ୍କୁ ରାଜା ଦଶରଥ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 14

वहन्तं किं तुदसि मां नियुज्य धुरि माऽहिते ।अनार्ये कृत्यमारब्धं किं न पूर्वमुपारुधः ॥१४॥

ହେ ଅନାର୍ୟେ, ମୋତେ ଧୁରିରେ ଯୋଗାଇ ଭାର ଦେଇ, ମୁଁ ତାହା ବହି ଆଗକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ତୁମେ କାହିଁକି ମୋତେ ତୁଦୁଛ? ହେ ନୀଚେ, ଯଦି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ତେବେ ପ୍ରଥମେ ହିଁ କାହିଁକି ରୋକିଲୁ ନାହିଁ?

Verse 15

तस्यैतत्क्रोधसंयुक्तमुक्तं श्रुत्वा वराङ्गना ।कैकेयी द्विगुणं क्रुद्धा राजानमिदमब्रवीत् ॥१५॥

ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧସଂଯୁକ୍ତ ବଚନ ଶୁଣି, ସୁନ୍ଦରୀ କୈକେୟୀ ଦ୍ୱିଗୁଣ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।

Verse 16

वैव वंशे सगरो ज्येष्ठं पुत्रमुपारुधत् ।असमञ्ज इति ख्यातं तथायं गन्तुमर्हति ॥१६॥

ତୁମ ନିଜ ବଂଶରେ ସଗର ତାଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର—ଅସମଞ୍ଜ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—କୁ ନିବାରିଥିଲେ; ସେହିପରି ଏହି ରାମ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଯିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 17

एवमुक्तो धिगित्येव राजा दशरथोऽब्रवीत् ।व्रीडितश्च जनस्सर्व स्सा च तं नावबुध्यत ॥१७॥

ଏଭଳି କୁହାଯାଇ ରାଜା ଦଶରଥ ‘ଧିକ୍!’ ବୋଲି ମାତ୍ର କହିଲେ; ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ (କୈକେୟୀ) ତାହା ବୁଝିଲେ ନାହିଁ।

Verse 18

तत्र वृद्धो महामात्रस्सिद्धार्थो नाम नामतः ।शुचिर्बहुमतो राज्ञः कैकेयी मिदमब्रवीत् ॥१८॥

ସେଠାରେ ‘ସିଦ୍ଧାର୍ଥ’ ନାମକ ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ ମହାମାତ୍ର ଥିଲେ—ଶୁଚି ଆଚରଣଶୀଳ ଓ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟେ ବହୁମାନ୍ୟ—ସେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 19

असमञ्जो गृहीत्वा तु क्रीडतः पथि बालकान् ।सरय्वाः प्रक्षिपन्नप्सु रमते तेन दुर्मतिः ॥१९॥

ଦୁର୍ମତି ଅସମଞ୍ଜ ପଥରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିବା ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ଧରି ସରୟୂର ଜଳରେ ଛାଡ଼ି ତାହାରେ ରମଣ କରୁଥିଲା।

Verse 20

तं दृष्ट्वा नागरा स्सर्वे कृद्धा राजानमब्रुवन् ।असमञ्जं वृणीष्वैकमस्मान्वा राष्ट्रवर्धन ॥२०॥

ଏହା ଦେଖି ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ରାଷ୍ଟ୍ରବର୍ଧନ! ଗୋଟିଏକୁ ବାଛନ୍ତୁ—ଅସମଞ୍ଜକୁ ଏକା, କିମ୍ବା ଆମକୁ।”

Verse 21

तानुवाच ततो राजा किन्निमित्तमिदं भयम् ।ताश्चापि राज्ञा सम्पृष्टा वाक्यं प्रकृतयोऽब्रुवन् ॥२१॥

ତାପରେ ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏହି ଭୟର କାରଣ କ’ଣ?” ରାଜା ପଚାରିବାରେ ପ୍ରଜାମାନେ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 22

डक्रीडतस्त्वेष नः पुत्रान् बालानुद्भ्रान्तचेतनः ।सरय्वां प्रक्षिपन्मौर्ख्यादतुलां प्रीतिमश्नुते ॥२२॥

“ଏ ଲୋକ ଉଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତଚେତନ ହୋଇ ଆମ ଛୋଟ ପୁଅମାନେ ଖେଳୁଥିବାବେଳେ ମୂର୍ଖତାରେ ସରୟୂରେ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି, ଏବଂ ତାହାରେ ଅତୁଳ ପ୍ରୀତି ପାଉଛି।”

Verse 23

स तासां वचनं श्रुत्वा प्रकृतीनां नराधिपः ।तं तत्याजाहितं पुत्रं तेषां प्रियचिकीर्षया ॥२३॥

ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ନରାଧିପ ରାଜା, ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ସେହି ଅହିତକର ପୁତ୍ରକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ।

Verse 24

तं यानं शीघ्रमारोप्य सभार्यं सपरिच्छदम् ।यावज्जीवं विवास्योऽयमिति स्वानन्वशात्पिता ॥२४॥

ପିତା ତାଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ସହିତ ଓ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ-ସହ ଶୀଘ୍ର ରଥରେ ଚଢ଼ାଇ, ନିଜ ଅନୁଚରମାନଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା କଲେ: “ଏହି ପୁରୁଷକୁ ଜୀବନପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ବାସନ ଦିଅ।”

Verse 25

स फालपिटकं गृह्य गिरिदुर्गाण्यलोडयत् ।दिश स्सर्वास्त्वनुचरन् स यथा पापकर्मकृत् ॥२५॥

ସେ କୁଦାଳ ଓ ଝୁଡ଼ି ଧରି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘୁରିବୁଲିଲା; ପର୍ବତର ଦୁର୍ଗମ ଦୁର୍ଗସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ଖୋଦି ଖୋଜୁଥିଲା—ଯେପରି ପାପକର୍ମୀ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ ଜଣେ।

Verse 26

इत्येनमत्यजद्राजा सगरो वै सुधार्मिकः ।रामः किमकरोत्पापं येनैवमुपरुध्यते ॥२६॥

“ଏଭଳି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧାର୍ମିକ ସଗର ରାଜା ତାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ। ତେବେ ରାମ କେଉଁ ପାପ କରିଛନ୍ତି, ଯେ ଏପରି ରୋକି ନିର୍ବାସିତ କରାଯାଉଛି?”

Verse 27

न हि कञ्चन पश्यामो राघवस्यागुणं वयम् ।दुर्लभो ह्यस्य निरय श्शशाङ्कस्येव कल्मषम् ॥२७॥

ଆମେ ରାଘବଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖୁନାହୁଁ—ଅତି ସାନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ତାଙ୍କର କଳଙ୍କ ମିଳିବା ଚନ୍ଦ୍ରର କଥିତ ଦାଗ ପରି ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 28

अथवा देवि दोषं त्वं कञ्चित्पश्यसि राघवे ।तमद्य ब्रूहि तत्वेन तदा रामो विवास्यताम् ॥२८॥

ନହେଲେ, ହେ ଦେବୀ ରାଣୀ, ଯଦି ତୁମେ ରାଘବଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଦେଖୁଛ, ତେବେ ଆଜି ତାହା ତତ୍ତ୍ୱରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କହ; ତାହା ପରେ ମାତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦିଆଯାଉ।

Verse 29

अदुष्टस्य हि संत्यागः सत्पथे निरतस्य च ।निर्दहेदपि शक्रस्य द्युतिं धर्मनिरोधनात् ॥२९॥

ନିର୍ଦୋଷ ଏବଂ ସତ୍ପଥରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ଜନଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା—ଧର୍ମକୁ ଅବରୋଧ କରି—ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୟୁତିକୁ ମଧ୍ୟ ଦହିଦେବ।

Verse 30

तदलं देवि रामस्य श्रिया विहतया त्वया ।लोकतोऽपि हि ते रक्ष्यः परिवादः शुभानने ॥३०॥

ଦେବି, ଏତେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ—ତୁମେ ରାମଙ୍କ ଶ୍ରୀକୁ ବାଧା ଦିଅନି। ଶୁଭାନନେ, ଲୋକଙ୍କ ନିନ୍ଦା-ପରିବାଦରୁ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 31

श्रुत्वा तु सिद्धार्थवचो राजा श्रान्ततरस्वनः ।शोकोपहतया वाचा कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥३१॥

ସିଦ୍ଧାର୍ଥଙ୍କ ହିତକର ବଚନ ଶୁଣି, ରାଜା—ଅଧିକ ଅଧିକ କ୍ଷୀଣ ହେଉଥିବା ସ୍ୱରରେ—ଶୋକାକୁଳ ଭଙ୍ଗା ବାଣୀରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।

Verse 32

एतद्वचो नेच्छसि पापवृत्ते हितं न जानासि ममात्मनो वा ।आस्थाय मार्गं कृपणं कुचेष्टा चेष्टा हि ते साधुपथादपेता ॥३२॥

ପାପବୃତ୍ତି ନାରୀ, ଏହି ହିତବଚନ ତୁମକୁ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ; ମୋର କିମ୍ବା ତୁମର ସତ୍ୟ ହିତ କ’ଣ, ତୁମେ ଜାଣୁନାହଁ। ନୀଚ ମାର୍ଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, କୁଇଚ୍ଛାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ତୁମ କ୍ରିୟାକଳାପ ସଜ୍ଜନପଥରୁ ନିଶ୍ଚୟ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଛି।

Verse 33

अनुव्रजिष्याम्यहमद्य रामं राज्यं परित्यज्य सुखं धनं च ।सहैव राज्ञा भरतेन च त्वं यथासुखं भुङ्क्ष्व चिराय राज्यम् ॥३३॥

ଆଜି ମୁଁ ରାଜ୍ୟ, ସୁଖ ଓ ଧନ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବି। ତୁମେ ରାଜା ଭରତଙ୍କ ସହ ଯଥାସୁଖ ଦୀର୍ଘକାଳ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର।