Sarga 56

Verse 1

अथ रात्र्यां व्यतीतायामवसुप्तमनन्तरम् ।प्रबोधयामास शनैर्लक्ष्मणं रघुनन्दनः ॥१॥

ରାତ୍ରି ଅତିତ ହେବା ପରେ, ତଦନନ୍ତର ନିଦ୍ରାରତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ରଘୁନନ୍ଦନ ରାମ ଧୀରେ ଧୀରେ ଜାଗ୍ରତ କଲେ।

Verse 2

सौमित्रे श्रुणु वन्यानां वल्गु व्याहरतां स्वनम् ।सम्प्रतिष्ठामहे काल प्रस्थानस्य परन्तप ॥२॥

ହେ ସୌମିତ୍ରେ, ବନର ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ମଧୁର କଳରବ ଶୁଣ। ହେ ପରନ୍ତପ, ଏବେ ଆମ ପ୍ରସ୍ଥାନର ସମୟ ଆସିଛି।

Verse 3

स सुप्तस्समये भ्रात्रा लक्ष्मणः प्रतिबोधितः ।जहौ निद्रां च तन्द्रीं च प्रसक्तं च पथि श्रमम् ॥३॥

ଯଥାସମୟରେ ଭ୍ରାତା ଜଗାଇଦେଇଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ; ସେ ନିଦ୍ରା, ତନ୍ଦ୍ରା ଓ ପଥରେ ଲାଗିଥିବା ଯାତ୍ରାଶ୍ରମକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ।

Verse 4

तत उत्थाय ते सर्वे स्पृष्ट्वा नद्या श्शिवं जलम् ।पन्थानमृषिणाऽदिष्टं चित्रकूटस्य तं ययुः ॥४॥

ତାପରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଉଠି, ନଦୀର ଶିବ—ମଙ୍ଗଳମୟ ଜଳକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଋଷି ଯେ ପଥ ଦେଖାଇଥିଲେ ସେଇ ଚିତ୍ରକୂଟର ପଥରେ ଗଲେ।

Verse 5

ततस्सम्प्रस्थितः काले रामस्सौमित्रिणा सह ।सीतां कमलपत्राक्षीमिदं वचनमब्रवीत् ॥५॥

ତାପରେ ଯଥାକାଳେ ସୌମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ) ସହ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଥିବା ରାମ, କମଳପତ୍ରସଦୃଶ ନୟନା ସୀତାଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 6

आदिप्तानिव वैदेहि सर्वतः पुष्पितान्नगान् ।स्वैः पुष्पैः किंशुकान् पश्य मालिनशिशिरात्यये ॥६॥

ହେ ବୈଦେହି, ଶିଶିରାନ୍ତେ ସର୍ବତ୍ର ପୁଷ୍ପିତ ହୋଇଥିବା ଏହି ପର୍ବତସମ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଦେଖ; ନିଜ ପୁଷ୍ପମାଳାରେ ଶୋଭିତ କିଂଶୁକ ବୃକ୍ଷମାନେ ଯେନେ ଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଦିଶୁଛନ୍ତି।

Verse 7

पश्य भल्लातकान् फुल्लान्नरै रनुपसेवितान् ।फलपत्रैरवनता न्नूनं शक्ष्याम जीवितुम् ॥७॥

ଦେଖ, ଏହି ଭଲ୍ଲାତକ ଗଛଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁଷ୍ପିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁପସେବିତ; ଫଳପତ୍ରରେ ଭାରି ହୋଇ ନମିଛି—ନିଶ୍ଚୟ ଏଠାରେ ଆମେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବୁ।

Verse 8

पश्य द्रोणप्रमाणानि लम्बमानानि लक्ष्मण ।मधूनि मधुकारीभि स्सम्भृतानि नगे नगे ॥८॥

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ—ଦ୍ରୋଣ-ପରିମାଣ ଯେତେ ବଡ଼ ମଧୁଛତାଗୁଡ଼ିକ ଲଟକି ରହିଛି; ମଧୁକରୀମାନେ ଗଛେ ଗଛେ ସେହି ମଧୁ ସଞ୍ଚୟ କରିଛନ୍ତି।

Verse 9

एष क्रोशति नत्यूहस्तं शिखी प्रतिकूजति ।रमणीये वनोद्देशे पुष्पसंस्तरसङ्कटे ॥९॥

ଏଠାରେ ନତ୍ୟୂହ ପକ୍ଷୀ କ୍ରୋଶ କରୁଛି, ଏବଂ ମୟୂର ତାହାକୁ ପ୍ରତିକୂଜନରେ ଉତ୍ତର ଦେଉଛି; ଏହି ରମଣୀୟ ବନପ୍ରଦେଶରେ ଭୂମି ପତିତ ପୁଷ୍ପର ସଂସ୍ତରରେ ଘନ ହୋଇଛି।

Verse 10

मातङ्गयूथानुसृतं पक्षिसंङ्घानुनादितम् ।चित्रकूटमिमं पश्य प्रवृद्धशिखरं गिरिम् ॥१०॥

ମାତଙ୍ଗ (ହାତୀ) ଯୁଥମାନଙ୍କ ଅନୁସରଣରେ ଚିହ୍ନିତ ଏବଂ ପକ୍ଷୀସଂଘମାନଙ୍କ ନାଦରେ ଗୁଞ୍ଜିତ—ଉଚ୍ଚ ଶିଖରବିଶିଷ୍ଟ ଏହି ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତକୁ ଦେଖ।

Verse 11

समभूमितले रम्ये द्रुमैर्बहुभिरावृते ।पुण्ये रंस्यामहे तात चित्रकूटस्य कानने ॥११॥

ହେ ତାତ (ଭାଇ), ସମତଳ ଭୂମିରେ ରମ୍ୟ ଏବଂ ଅନେକ ବୃକ୍ଷରେ ଆବୃତ—ଚିତ୍ରକୂଟର ଏହି ପୁଣ୍ୟ କାନନରେ ଆମେ ଆନନ୍ଦରେ ବସିବା।

Verse 12

ततस्तौ पादचारेण गच्छन्तौ सह सीतया ।रम्यमासेदतुश्शैलं चित्रकूटं मनोरमम् ॥१२॥

ତାପରେ ସେ ଦୁଇଜଣ ସୀତାଙ୍କ ସହ ପାଦଚାରେ ଗମନ କରି, ମନୋହର ଓ ରମ୍ୟ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 13

तन्तु पर्वतमासाद्य नानापक्षिगणायुतम् ।बहुमूलफलं रम्यं सम्पन्नं सरसोदकम् ॥१३॥

ତାପରେ ସେହି ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚି—ନାନା ପକ୍ଷୀଗଣରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୂଳ ଓ ଫଳରେ ସମୃଦ୍ଧ, ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ରମ୍ୟ, ଏବଂ ସରୋବରର ନିର୍ମଳ ସୁଖଦ ଜଳରେ ସମ୍ପନ୍ନ—ରାମ ଆଗକୁ କହିଲେ।

Verse 14

मनोज्ञोऽयं गिरिस्सौम्य नानाद्रुमलतायुतः ।बहुमूलफलो रम्य स्स्वाजीवः प्रतिभाति मे ॥१४॥

ହେ ସୌମ୍ୟ, ଏହି ପର୍ବତ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି; ନାନାବିଧ ବୃକ୍ଷ ଓ ଲତାରେ ଯୁକ୍ତ, ମୂଳ-ଫଳରେ ବହୁ ସମୃଦ୍ଧ—ମୋତେ ଏହା ବାସ ପାଇଁ ହିତକର ସ୍ଥାନ ପରି ଲାଗୁଛି।

Verse 15

मुनयश्च महात्मानो वसन्त्यस्मि शिलोच्चये ।अयं वासो भवेत्तावदत्र सौम्य रमेमहि ॥१५॥

ଏହି ଶିଳାମୟ ଉଚ୍ଚଭୂମିରେ ମହାତ୍ମା ମୁନିମାନେ ବସନ୍ତି। ତେଣୁ ହେ ସୌମ୍ୟ, ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଠାରେ ଆମର ବାସ ହେଉ; ଏଠାରେ ଆମେ ସନ୍ତୋଷରେ ରହିବା।

Verse 16

इति सीता च रामश्च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः ।अभिगम्याऽश्रमं सर्वे वाल्मीकि मभिवादयन् ॥१६॥

ଏପରି କହି ସୀତା ଓ ରାମ, ଏବଂ କୃତାଞ୍ଜଳି ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ରମକୁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇ ମହର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 17

तान्महर्षि प्रमुदितः पूजयामास धर्मवित् ।अस्यतामिति चोवाच स्वागन्तु निवेद्य च ॥१७॥

ଧର୍ମବିଦ୍ ମହର୍ଷି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ; ସ୍ୱାଗତ କରି କହିଲେ—“ବସନ୍ତୁ।”

Verse 18

ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्लक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजः ।सन्निवेद्य यथान्याय मात्मानमृषये प्रभुः ॥१८॥

ତାପରେ ମହାବାହୁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ ପ୍ରଭୁ ରାମ ଯଥାନ୍ୟାୟ ଋଷିଙ୍କୁ ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 19

लक्ष्मणाऽऽनय दारूणि दृढानि च वराणि च ।कुरुष्वाऽवसथं सौम्य वासे मेऽभिरतं मनः ॥१९॥

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦୃଢ଼ ଓ ଉତ୍ତମ କାଠ ଆଣ। ହେ ସୌମ୍ୟ, ମୋର ବାସ ପାଇଁ ଏକ ଆଶ୍ରୟ ତିଆରି କର; ଏଠି ରହିବାକୁ ମୋର ମନ ଆସକ୍ତ।

Verse 20

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिर्विविधान् द्रुमान् ।आजहार तत श्चक्रे पर्णशालामरिन्दमः ॥२०॥

ତାଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ସୌମିତ୍ରି—ଅରିନ୍ଦମ—ବିଭିନ୍ନ ଗଛର କାଠ ଆଣିଲେ, ତାପରେ ପର୍ଣ୍ଣଶାଳା ତିଆରି କଲେ।

Verse 21

तां निष्ठितां बद्धकटां दृष्ट्वा रामस्सुदर्शनाम् ।शुश्रूषमाणमेकाग्रमिदं वचनमब्रवीत् ॥२१॥

ଦୃଢ଼ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ ଓ ବାନ୍ଧା ଚଟାଇରେ ଘେରା ସୁନ୍ଦର ସେହି ପର୍ଣ୍ଣଶାଳାକୁ ଦେଖି, ସେବାରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ରାମ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 22

ऐणेयं मांसमाहृत्य शालां यक्ष्यामहे वयम् ।कर्तव्यं वास्तुशमनं सौमित्रे चिरजीविभिः ॥२२॥

ହେ ସୌମିତ୍ରେ, ଯଦି ଆମେ ଏଠାରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ବାସ କରିବାକୁ ହୁଏ, ତେବେ ପ୍ରଥମେ ଏହି ଶାଳାର ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତାଙ୍କୁ ବାସ୍ତୁଶମନ କରି ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ; ତେଣୁ ଆମେ କୃଷ୍ଣମୃଗର ମାଂସ ଆଣି ଏହି କୁଟୀର ପାଇଁ ଯଜ୍ଞାର୍ପଣ କରିବୁ।

Verse 23

मृगं हत्वाऽऽनय क्षिप्रं लक्ष्मणेह शुभेक्षण ।कर्तव्य श्शास्त्रदृष्टो हि विधिर्धर्ममनुस्मर ॥२३॥

ହେ ଶୁଭେକ୍ଷଣ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କୃଷ୍ଣମୃଗକୁ ହତ୍ୟା କରି ଶୀଘ୍ର ଏଠାକୁ ଆଣ; ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟ ବିଧି ନିଶ୍ଚୟ କରିବାକୁ ହେବ—ଧର୍ମମାର୍ଗକୁ ସ୍ମରଣ କର।

Verse 24

भ्रातुर्वचनमाज्ञाय लक्ष्मणः परवीरहा ।चकार स यथोक्तं च तं राम पुनरब्रवीत् ॥२४॥

ଭ୍ରାତାଙ୍କ ବଚନକୁ ଆଜ୍ଞା ଭାବେ ବୁଝି, ପରବୀରହା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯଥୋକ୍ତ ଭାବେ ସେହିପରି କଲେ; ତାପରେ ରାମ ତାଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର କହିଲେ।

Verse 25

ऐणेयं श्रपयस्वैतच्छालां यक्ष्यामहे वयम् ।त्वर सौम्य मुहूर्तोऽयं ध्रुवश्च दिवसोऽप्ययम् ॥२५॥

ହେ ସୌମ୍ୟ, ଏହି କୃଷ୍ଣମୃଗର ମାଂସ ରାନ୍ଧ; ଆମେ ଏହି ଶାଳା ପାଇଁ ଯଜ୍ଞାର୍ପଣ କରିବୁ। ତ୍ୱରା କର—ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ନିଶ୍ଚିତ, ଏହି ଦିନ ମଧ୍ୟ ବିଧି ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।

Verse 26

स लक्ष्मणः कृष्णमृगं मेध्यं हत्वा प्रतापवान् ।अथ चिक्षेप सौमित्रिस्समिद्धे जातवेदसि ॥२६॥

ତାପରେ ପ୍ରତାପବାନ ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯଜ୍ଞଯୋଗ୍ୟ ପବିତ୍ର କୃଷ୍ଣମୃଗକୁ ହତ୍ୟା କରି, ସମିଦ୍ଧ ଜାତବେଦସ ଅଗ୍ନିରେ ତାହାକୁ ଆହୁତିରୂପେ ନିକ୍ଷେପ କଲେ।

Verse 27

तन्तु पक्वं परिज्ञाय निष्टप्तं छिन्नशोणितम् ।लक्ष्मणः पुरुषव्याघ्रमथ राघवमब्रवीत् ॥२७॥

ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପକ୍କ ହୋଇ, ଭଲଭାବେ ଭୁନା ଓ ରକ୍ତ ଝରିଯାଇଥିବା ଜାଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପରେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 28

अयं सर्वः समस्ताग्ङः श्रृतः कृष्णमृगो मया ।देवतां देवसङ्काश यजस्व कुशलो ह्यसि ॥२८॥

ଏହି ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କୃଷ୍ଣମୃଗକୁ ମୁଁ ଭଲଭାବେ ପକାଇଛି। ଦେବସଦୃଶ ତେଜସ୍ବୀ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କର; ତୁମେ ବିଧିରେ କୁଶଳ।

Verse 29

रामः स्नात्वा तु नियतो गुणवान् जप्यकोविदः ।सङ्ग्रहेणाकरोत् स्रवार्न मन्त्रान् सत्रावसानिकान् ॥२९॥

ଗୁଣବାନ, ନିୟତ ଓ ଜପରେ କୁଶଳ ରାମ ସ୍ନାନ କରି ସଂୟମ ଧାରଣ କଲେ; ପରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ସତ୍ର-ସମାପ୍ତିଯୋଗ୍ୟ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।

Verse 30

इष्ट्वा देवगणान्सर्वान्विवेशाऽवसथं शुचिः ।बभूव च मनोह्लादो रामस्यामिततेजसः ॥३०॥

ସମସ୍ତ ଦେବଗଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଶୁଚି ହୋଇ ରାମ ଆଶ୍ରମ-ନିବାସରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏବଂ ଅମିତତେଜସ୍ବୀ ରାମଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଗଭୀର ଆନନ୍ଦ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା।

Verses 31-32

वैश्वदेवबलिं कृत्वा रौद्रं वैष्णव मेव च ।वास्तुसंशमनीयानि मङ्गलानि प्रवर्तयन् ॥३१॥जपं च न्यायत कृत्वा स्नात्वा नद्यां यथाविधि ।पापसंशमनं राम श्चकार बलिमुत्तमम् ॥३२॥

ବିଶ୍ୱଦେବତା, ରୁଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବଳି ଅର୍ପଣ କରି, ଗୃହଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ନିମନ୍ତେ ମଙ୍ଗଳାଚରଣ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ରାମ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଜପ ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ, ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଏବଂ ପାପନାଶକାରୀ ଉତ୍ତମ ବଳି ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 33

वेदिस्थलविधानानि चैत्यान्यायतनानि च ।आश्रमस्यानुरूपाणि स्थापयामास राघवः ॥३३॥

ଆଶ୍ରମକୁ ଅନୁରୂପ ଭାବେ ବେଦିସ୍ଥଳର ବିଧିବ୍ୟବସ୍ଥା, ଚୈତ୍ୟ ଓ ଆୟତନ ଭଳି ପୂଜାସ୍ଥଳ, ଏବଂ ପବିତ୍ର ପରିସରମାନେ ରାଘବ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verses 34-35

वन्यैर्माल्यैः फलैर्मूलैः पक्वैर्मांसैर्यथाविधि ।अद्भिर्जपैश्च वेदोक्तैर्दर्भैश्च ससमित्कुशैः ॥३४॥तौ तर्पयित्वा भूतानि राघवौ सह सीतया ।तदा विविशतु श्शालां सुशुभां शुभलक्षणौ ॥३५॥

ବନସ୍ପତିର ମାଳ୍ୟ, ଫଳ, ମୂଳ ଓ ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରସ୍ତୁତ ମାଂସ, ଜଳ, ବୈଦିକ ମନ୍ତ୍ର, ଦର୍ଭା ଓ କୁଶ ଦ୍ୱାରା ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଦେବତାଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କଲେ, ତାପରେ ଉଭୟ ଶୁଭଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ସେହି ସୁନ୍ଦର କୁଟୀରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 36

तां वृक्षपर्णच्छदनां मनोज्ञां यथाप्रदेशं सुकृतां निवाताम् ।वासाय सर्वे विविशुस्समेतास्सभां यथा देवगणास्सुधर्माम् ॥३६॥

ତାପରେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ସେଇ ବୃକ୍ଷପତ୍ରଛାଦିତ ମନୋହର କୁଟୀରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ—ଯଥାସ୍ଥାନେ ସୁନିର୍ମିତ, ପବନରୁ ନିବାତ—ଯେପରି ଦେବଗଣ ସୁଧର୍ମା ସଭାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେପରି ନିବାସ ପାଇଁ।

Verse 37

अनेकनानामृगपक्षिसङ्कुले विचित्रपत्रस्तबकैर्द्रुमैर्युते ।वनोत्तमे व्यालमृगानुनादिते तदा विजह्रु स्सुसुखं जितेन्द्रियाः ॥३७॥

ତେବେ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ସଂୟମୀ ସେମାନେ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖରେ ବିହାର କଲେ—ବହୁ ପ୍ରକାର ମୃଗପକ୍ଷୀରେ ସଙ୍କୁଳ, ବିଚିତ୍ର ପତ୍ର-ସ୍ତବକ ଧାରଣ କରିଥିବା ଦ୍ରୁମମାନେ ଭରିଥିବା, ଏବଂ ବ୍ୟାଳମୃଗର ନାଦରେ ଗୁଞ୍ଜିତ।

Verse 38

सुरम्यमासाद्य तु चित्रकूटं नदीं च तां माल्यवतीं सुतीर्थाम् ।ननन्द हृष्टो मृगपक्षिजुष्टां जहौ च दुखं पुरविप्रवासात् ॥३८॥

ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁରମ୍ୟ ଚିତ୍ରକୂଟକୁ ଏବଂ ସୁତୀର୍ଥଯୁକ୍ତ ମାଲ୍ୟବତୀ ନଦୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ରାମ ହୃଷ୍ଟ ହେଲେ; ମୃଗପକ୍ଷୀମାନେ ଯେଉଁ ଭୂମିକୁ ସେବନ କରନ୍ତି, ସେହି ଦେଶ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ପୁରବିପ୍ରବାସଜନ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ।