
अयोध्याकाण्डे सर्गः ३७ — चीरधारणं, सीतासंकल्पः, वसिष्ठोपदेशः (Bark-Robe Episode and Vasistha’s Admonition)
अयोध्याकाण्ड
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୩୭ତମ ସର୍ଗରେ ରାଜଜୀବନରୁ ତପସ୍ୱୀ ଶିଷ୍ଟାଚାରକୁ ବନବାସର ଦୃଶ୍ୟମାନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ‘ଚୀର’ (ବୃକ୍ଷଛାଲ ବସ୍ତ୍ର) ଧାରଣର ଆଚାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ଶୁଣି ରାମ ଦଶରଥଙ୍କୁ ବିନୟରେ କହନ୍ତି—ଭୋଗ ଓ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ମୋତେ ଅନୁଚର କିମ୍ବା ସେନା-ପ୍ରଦର୍ଶନ ଦରକାର ନାହିଁ; ବନଜୀବନ ପାଇଁ କେବଳ ନ୍ୟୁନତମ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ହେଲେ ଚାଲିବ। କୈକେୟୀ ଲଜ୍ଜାହୀନ ଭାବେ ସଭାରେ ଚୀର ବସ୍ତ୍ର ଆଣି ଧାରଣ କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି; ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୁନ୍ଦର ବସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି ମୁନିବେଷ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ସୀତା ତେବେ ମଧ୍ୟ ରେଶମ ବସ୍ତ୍ରରେ; ଚୀର ଦେଖି ସଙ୍କୋଚ କରନ୍ତି। କୈକେୟୀ ତାଙ୍କୁ କୁଶତନ୍ତୁର ବସ୍ତ୍ର ଦିଅନ୍ତି; ସୀତା ଅଶ୍ରୁ ଓ ଲଜ୍ଜା ସହିତ ପିନ୍ଧିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ଅଭ୍ୟାସ ନଥିବାରୁ ପଚାରନ୍ତି—ବନବାସୀ ଋଷିମାନେ ଏପରି ବସ୍ତ୍ର କିପରି ଧାରଣ କରନ୍ତି? ତେବେ ରାମ ନିଜେ ତାଙ୍କ ରେଶମ ଉପରେ ଚୀର ବାନ୍ଧି ଦିଅନ୍ତି। ଏହା ଦେଖି ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ସୀତାଙ୍କୁ ବନକଷ୍ଟରେ ବାଧ୍ୟ କରାଯାଉ ନାହିଁ। ଏହି ବିଲାପ ମଧ୍ୟରେ ବଶିଷ୍ଠ ଆସି କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମର୍ଯ୍ୟାଦାଲଂଘନ ଓ ଛଳ ପାଇଁ ତିରସ୍କାର କରନ୍ତି। ସୀତାଙ୍କ ଯିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ; ସେ ରାମଙ୍କ ସିଂହାସନରେ ବସିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟା—ବୋଲି କହନ୍ତି। ସୀତାଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ପଠାଇଲେ ନଗର ଓ ରାଜ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଚାଲିଯିବ, ଏବଂ କୈକେୟୀ ଶୂନ୍ୟ ଭୂମିରେ ରାଜ୍ୟ କରିବେ—ବୋଲି ସେ ଚେତାବନୀ ଦିଅନ୍ତି। ତଥାପି ସୀତା ଅଟଳ—ପ୍ରିୟ ପତିଙ୍କ ସେବା ଓ ସହଧର୍ମ ପାଳନ ପାଇଁ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ତପସ୍ୟାମୟ ଜୀବନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ଏହି ସର୍ଗର ଧର୍ମସାର ଏହିଁ।
Verse 1
महामात्रवचः श्रुत्वा रामो दशरथं तदा।अभ्यभाषत वाक्यं तु विनयज्ञो विनीतवत्।।2.37.1।।
ମହାମାତ୍ରଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ଵିନୟଜ୍ଞ ରାମ ସେତେବେଳେ ଦଶରଥଙ୍କୁ ବିନୀତ ବାଣୀରେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 2
त्यक्तभोगस्य मे राजन् वने वन्येन जीवतः।किं कार्यमनुयात्रेण त्यक्तसङ्गस्य सर्वतः।।2.37.2।।
ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ଭୋଗ ସବୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି ଏବଂ ସର୍ବଥା ସଙ୍ଗ-ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ିଛି। ଏବେ ବନରେ ବନ୍ୟ ଫଳମୂଳରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବାକୁ ହେଲେ, ମୋ ପଛେ ଅନୁଯାତ୍ରା ଦଳର କି ଆବଶ୍ୟକ?
Verse 3
यो हि दत्त्वा द्विपश्रेष्ठं कक्ष्यायां कुरुते मनः।रज्जुस्नेहेन किं तस्य त्यजतः कुञ्जरोत्तमम्।।2.37.3।।
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀକୁ ଦାନ କରି ସାରି ମଧ୍ୟ, ତାହାର କକ୍ଷ୍ୟାରେ ବନ୍ଧା ରଜ୍ଜୁ ଉପରେ ମନ ଲଗାଏ—ଉତ୍ତମ କୁଞ୍ଜରକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ସେଇ ରଜ୍ଜୁ-ସ୍ନେହର କଣ ଲାଭ?
Verse 4
तथा मम सतां श्रेष्ठ किं ध्वजिन्या जगत्पते।सर्वाण्येवानुजानामि चीराण्येवाऽनयन्तु मे।।2.37.4।।
ହେ ସତ୍ଜନଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ଜଗତ୍ପତେ! ମୋତେ ଧ୍ୱଜିନୀ ସେନାର କଣ ଆବଶ୍ୟକ? ସବୁକିଛି ମୁଁ ଭରତଙ୍କୁ ଅନୁଜାନ କରୁଛି; ମୋ ପାଇଁ କେବଳ ବଲ୍କଳ-ଚୀର ଆଣିଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 5
खनित्रपिटके चोभे समानयत गच्छतः।चतुर्दश वने वासं वर्षाणि वसतो मम।।2.37.5।।
ମୁଁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବର୍ଷ ବନବାସ ପାଇଁ ଯାଉଛି; ଯିବାବେଳେ ଖନିତ୍ର ଓ ପିଟକ—ସେଇ ଦୁଇଟି ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଆଣିଦିଅ।
Verse 6
अथ चीराणि कैकेयी स्वयमाहृत्य राघवम्।उवाच परिधत्स्वेति जनौघे निरपत्रपा।।2.37.6।।
ତାପରେ କୈକେୟୀ ନିଜେ ବଲ୍କଳ-ଚୀର ଆଣି, ଜନସମୂହ ସମ୍ମୁଖରେ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ହୋଇ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏଗୁଡ଼ିକ ପରିଧାନ କର।”
Verse 7
स चीरे पुरुषव्याघ्रः कैकेय्या प्रतिगृह्य ते।सूक्ष्मवस्त्रमवक्षिप्य मुनिवस्त्राण्यवस्त ह।।2.37.7।।
ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର ରାମ କୈକେୟୀଙ୍କ ଠାରୁ ସେଇ ଚୀର ଗ୍ରହଣ କଲେ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ବସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି, ମୁନିବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କଲେ।
Verse 8
लक्ष्मणश्चापि तत्रैव विहाय वसने शुभे।तापसाच्छादने चैव जग्राह पितुरग्रतः।।2.37.8।।
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଶୁଭ ବସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି, ପିତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ତାପସର ଆବରଣ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 9
अथाऽत्मपरिधानार्थं सीता कौशेयवासिनी।समीक्ष्य चीरं सन्त्रस्ता पृषती वागुरामिव।।2.37.9।।
ତାପରେ କୌଶେୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ସୀତା ନିଜ ପରିଧାନ ପାଇଁ ଥିବା ଚୀରକୁ ଦେଖି ଭୟରେ ସଙ୍କୁଚିତ ହେଲେ—ଶିକାରୀର ଫାନ୍ଦ ଦେଖିଥିବା ହରିଣୀ ପରି।
Verse 10
सा व्यपत्रपमाणेव प्रगृह्य च सुदुर्मनाः।कैकेयी कुशचीरे ते जानकी शुभलक्षणा।।2.37.10।।अश्रुसम्पूर्ण नेत्रा च धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी।गन्धर्वराजप्रतिमं भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.37.11।।
ଶୁଭଲକ୍ଷଣା ଜାନକୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତା ହୋଇ, ଲଜ୍ଜିତା ପରି କୈକେୟୀଙ୍କ ହାତରୁ ସେଇ କୁଶ-ଛାଲର ବସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କଲା। ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନା, ଧର୍ମଜ୍ଞା ଓ ଧର୍ମଦର୍ଶିନୀ ସେ, ଗନ୍ଧର୍ବରାଜ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ନିଜ ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲା।
Verse 11
सा व्यपत्रपमाणेव प्रगृह्य च सुदुर्मनाः।कैकेयी कुशचीरे ते जानकी शुभलक्षणा।।2.37.10।।अश्रुसम्पूर्ण नेत्रा च धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी।गन्धर्वराजप्रतिमं भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.37.11।।
ଶୁଭଲକ୍ଷଣା ଜାନକୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତା ହୋଇ, ଲଜ୍ଜିତା ପରି କୈକେୟୀଙ୍କ ହାତରୁ ସେଇ କୁଶ-ଛାଲର ବସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କଲା। ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନା, ଧର୍ମଜ୍ଞା ଓ ଧର୍ମଦର୍ଶିନୀ ସେ, ଗନ୍ଧର୍ବରାଜ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ନିଜ ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲା।
Verse 12
कथं नु चीरं बध्नन्ति मुनयो वनवासिनः।इति ह्यकुशला सीता सा मुमोह मुहुर्मुहुः।।2.37.12।।
“ବନବାସୀ ମୁନିମାନେ ଛାଲର ଚୀର କିପରି ବାନ୍ଧନ୍ତି?”—ଏହିପରି କହି, ସେପରି ପୋଷାକରେ ଅକୁଶଳା ସୀତା ପୁନଃପୁନଃ ମୋହିତ ହୋଇ ଭ୍ରମିତ ହେଲା।
Verse 13
कृत्वा कण्ठे च सा चीरमेकमादाय पाणिना।तस्थौ ह्यकुशला तत्र व्रीडिता जनकात्मजा।।2.37.13।।
ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଗୋଟିଏ ଚୀର କଣ୍ଠରେ ରଖି, ଅନ୍ୟ ପ୍ରାନ୍ତଟି ହାତରେ ଧରି ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲା। ସେପରି ପୋଷାକରେ ଅକୁଶଳା ଥିବାରୁ ସେ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ପରେ କ’ଣ କରିବେ ବୁଝିପାରିଲା ନାହିଁ।
Verse 14
तस्यास्तत्क्षिप्रमागम्य रामो धर्मभृतां वरः।चीरं बबन्ध सीतायाः कौशेयस्योपरि स्वयम्।।2.37.14।।
ତେବେ ଧର୍ମଭୃତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀରାମ ଶୀଘ୍ର ସେଠାକୁ ଆସି, ସୀତାଙ୍କ କୌଶେୟ ବସ୍ତ୍ରର ଉପରେ ସେଇ ଛାଲର ଚୀରଟି ସ୍ୱୟଂ ବାନ୍ଧିଦେଲେ।
Verse 15
रामं प्रेक्ष्य तु सीताया बध्नन्तं चीरमुत्तमम्।अन्तःपुरगता नार्यो मुमुचुर्वारि नेत्रजम्।।2.37.15।।
ସୀତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ବଲ୍କଳବସ୍ତ୍ର ବାନ୍ଧୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ ନେତ୍ରଜଳ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ।
Verse 16
ऊचुश्च परमायस्ता रामं ज्वलिततेजसम्।वत्स नैवं नियुक्तेयं वनवासे मनस्विनी।।2.37.16।।
ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ସେମାନେ ଜ୍ୱଲିତତେଜସ୍ବୀ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ: “ବତ୍ସ, ଏହି ମହାମନସ୍ବିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଏପରି ବନବାସ ନିୟୁକ୍ତ ହୋଇନାହିଁ।”
Verse 17
पितुर्वाक्यानुरोधेन गतस्य विजनं वनम्।तावद्दर्शनमस्या नः सफलं भवतु प्रभो।।2.37.17।।
ପିତୃବାକ୍ୟାନୁରୋଧେ ଆପଣ ନିର୍ଜନ ବନକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ହେ ପ୍ରଭୋ; ସେତେବେଳେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ଦର୍ଶନ ଆମ ପାଇଁ ସଫଳ ହେଉ—ତାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଦୟାକରି ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 18
लक्ष्मणेन सहायेन वनं गच्छस्व पुत्रक।नेयमर्हति कल्याणी वस्तुं तापसवद्वने।।2.37.18।।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସହାୟ କରି ବନକୁ ଯାଅ, ପୁତ୍ରକ; କିନ୍ତୁ ଏହି କଲ୍ୟାଣୀ ସୀତା ତପସ୍ବିନୀ ପରି ବନରେ ବସିବାକୁ ଅର୍ହ ନୁହେଁ।
Verse 19
कुरु नो याचनां पुत्र सीता तिष्ठतु भामिनी।धर्मनित्यस्स्वयं स्थातुं न हीदानीं त्वमिच्छसि।।2.37.19।।
ପୁତ୍ର, ଆମର ଯାଚନା ପୂରଣ କର: ଏହି ଭାମିନୀ ସୀତା ଏଠି ରହୁ। ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ; ଏବେ ତ ନିଜ ସୁଖ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏଠି ରହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନାହଁ।
Verse 20
तासामेवंविधा वाच शृण्वन् दशरथात्मजः।बबन्धैव तदा चीरं सीतया तुल्यशीलया।।2.37.20।।
ସେମାନଙ୍କ ଏପରି କଥା ଶୁଣୁଥିବା ସମୟରେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ, ସମଶୀଳା ସୀତାଙ୍କୁ ସେତେବେଳେ ବଲ୍କଳବସ୍ତ୍ର ବାନ୍ଧିଦେଲେ।
Verse 21
चीरे गृहीते तु तया समीक्ष्य नृपतेर्गुरुः।निवार्य सीतां कैकेयीं वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत्।।2.37.21।।
ସୀତା ବଲ୍କଳ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଦେଖି, ରାଜଗୁରୁ ବଶିଷ୍ଠ ସୀତାଙ୍କୁ ନିବାରି କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Verse 22
अतिप्रवृत्ते दुर्मेधे कैकेयि कुलपांसनि।वञ्चयित्वा च राजानं न प्रमाणेऽवतिष्ठसे।।2.37.22।।
ଅତିରେକ ମାର୍ଗେ ଚାଲିଥିବା ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି କୈକେୟୀ, କୁଳକଳଙ୍କ! ରାଜାଙ୍କୁ ବଞ୍ଚାଇ ତୁମେ ଧର୍ମମାପରେ ଅବସ୍ଥିତ ନୁହଁ।
Verse 23
न गन्तव्यं वनं देव्या सीतया शीलवर्जिते।अनुष्ठास्यति रामस्य सीता प्रकृतमासनम्।।2.37.23।।
ହେ ଶୀଳହୀନ କୈକେୟୀ! ଦେବୀତୁଲ୍ୟା ସୀତାଙ୍କୁ ବନକୁ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମୂଳ ଆସନ ସୀତା ଅଧିଷ୍ଠିତ କରିବେ।
Verse 24
आत्मा हि दारास्सर्वेषां दारसङ्ग्रहवर्तिनाम्।आत्मेयमिति रामस्य पालयिष्यति मेदिनीम्।।2.37.24।।
ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପତ୍ନୀ ହିଁ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ; ‘ଏହି ସୀତା ରାମଙ୍କ ଆତ୍ମା’ ବୋଲି ଜାଣି ସେ ମେଦିନୀକୁ ପାଳନ କରିବେ।
Verse 25
अथ यास्यति वैदेही वनं रामेण सङ्गता।वयमप्यनुयास्यामः पुरं चेदं गमिष्यति।।2.37.25।।
ତାପରେ ବୈଦେହୀ ସୀତା ରାମଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ବନକୁ ଯିବେ ଯଦି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ପଛୁଆଇ ଯିବୁ; ଏହି ସମଗ୍ର ପୁରୀ ମଧ୍ୟ ସହିତେ ଗମନ କରିବ।
Verse 26
अन्तपालाश्च यास्यन्ति सदारो यत्र राघवः।सहोपजीव्यं राष्ट्रं च पुरं च सपरिच्छदम्।।2.37.26।।
ରାଘବ ଯେଉଁଠାରେ ସପତ୍ନୀକ ନିବାସ କରିବେ, ସେଠାକୁ ଅନ୍ତଃପୁରର ପାଳକମାନେ ମଧ୍ୟ ସପରିବାର ଯିବେ; ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଜୀବିତ ରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ପୁରୀ, ସେବକ-ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ, ପଛୁଆଇ ଚାଲିବ।
Verse 27
भरतश्च सशत्रुघ्नश्चीरवासा वनेचरः।वने वसन्तं काकुत्स्थ मनुवत्स्यति पूर्वजम्।।2.37.27।।
ଏବଂ ଭରତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହିତ, ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ବନଚର ହୋଇ, ବନରେ ବସୁଥିବା କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ—ନିଜ ପୂର୍ବଜ ଭାଇ—ଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ବନରେ ନିବାସ କରିବ।
Verse 28
तत श्शून्यां गतजनां वसुधां पादपै स्सह।त्वमेका शाधि दुर्वृत्ता प्रजानामहिते स्थिता।।2.37.28।।
ତେବେ ଲୋକଶୂନ୍ୟ, ପ୍ରଜା ଚାଲିଯାଇ ଖାଲି ହୋଇଥିବା, କେବଳ ବୃକ୍ଷମାନେ ଥିବା ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ତୁମେ ଏକା ଶାସନ କର; ଦୁର୍ବୃତ୍ତ ଆଚରଣରେ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଅହିତ କରିବାକୁ ତୁମେ ଲାଗିଛ।
Verse 29
न हि तद्भविता राष्ट्रं यत्र रामो न भूपतिः।तद्वनं भविता राष्ट्रं यत्र रामो निवत्स्यति।।2.37.29।।
ଯେଉଁ ଦେଶରେ ରାମ ରାଜା ନୁହନ୍ତି, ସେ ଦେଶ ସତ୍ୟରେ ରାଷ୍ଟ୍ର ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ବନରେ ରାମ ନିବାସ କରନ୍ତି, ସେଇ ବନ ହିଁ ରାଷ୍ଟ୍ର ହୋଇଯାଏ।
Verse 30
न ह्यदत्तां महीं पित्रा भरतः शास्तुमर्हति।त्वयि वा पुत्रवद्वस्तुं यदि जातो महीपतेः।।2.37.30।।
ପିତା ଯେ ଭୂମି ଦାନ କରିନାହାନ୍ତି, ସେଇ ଭୂମିକୁ ଭରତ ଶାସନ କରିବାକୁ ଅର୍ହ ନୁହେଁ; ଏବଂ ସେ ଯଦି ସତ୍ୟରେ ମହୀପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମିଥାଏ, ହେ ଭୂପତେ, ତୁମ ପାଖରେ ପୁତ୍ରବତ୍ ବସିବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 31
यद्यपि त्वं क्षितितलाद्गगनं चोत्पतिष्यसि।पितृर्वंशचरित्रज्ञः सोऽन्यथा न करिष्यति।।2.37.31।।
ଯଦି ତୁମେ ଧରାତଳରୁ ଉଛଳି ଗଗନକୁ ମଧ୍ୟ ଯାଇପାର, ତଥାପି ପିତୃବଂଶର ଆଚାର-ପରମ୍ପରା ଜାଣୁଥିବା ଭରତ ଅନ୍ୟଥା କେବେ କରିବେ ନାହିଁ।
Verse 32
तत्त्वया पुत्रगर्धिन्या पुत्रस्य कृतमप्रियम्।लोके हि स न विद्येत यो न राममनुव्रतः।।2.37.32।।
ପୁତ୍ରଲୋଭରେ ତୁମେ ନିଜ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଅପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ; କାରଣ ଏହି ଲୋକରେ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ ନ କରୁଥିବା କେହି ନାହିଁ।
Verse 33
द्रक्ष्यस्यद्यैव कैकेयी पशुव्यालमृगद्विजान्।गच्छतस्सह रामेण पादपांश्च तदुन्मुखान्।।2.37.33।।
ଆଜି ହିଁ, ହେ କୈକେୟୀ, ରାମଙ୍କ ସହ ଯାଉଥିବାବେଳେ ଗୋଧେନୁ, ବନ୍ୟପଶୁ, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ—ଏପରିକି ବୃକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ—ତାଙ୍କ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ତୁମେ ଦେଖିବ।
Verse 34
अथोत्तमान्याभरणानि देविदेहि स्नुषायै व्यपनीय चीरम्।न चीरमस्याः प्रविधीयतेतिन्यवारयत्तद्वसनं वसिष्टः।।2.37.34।।
ତେବେ ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ: “ହେ ଦେବୀ, ଚୀର ହଟାଇ ତୁମ ସ୍ନୁଷାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଭୂଷଣ ଦିଅ।” ‘ଏହାଙ୍କ ପାଇଁ ଚୀରବିଧାନ ନାହିଁ’ ବୋଲି କହି ବସିଷ୍ଠ ସେଇ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ରୋକିଲେ।
Verse 35
एकस्य रामस्य वने निवासस्त्वया वृतःकेकयराजपुत्री।विभूषितेयं प्रतिकर्मनित्या वसत्वरण्ये सह राघवेण।।2.37.35।।
ହେ କେକୟରାଜକନ୍ୟେ, ତୁମେ କେବଳ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ହିଁ ବନବାସ ଚାହିଲ; ତେଣୁ ନିତ୍ୟ ଶୃଙ୍ଗାରରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଏହି ସୀତା ରାଘବଙ୍କ ସହ ଅରଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୋଭିତ ହୋଇ ବସୁନ୍ତୁ।
Verse 36
यानैश्च मुख्यैः परिचारकैश्चसुसंवृता गच्छतु राजपुत्री।वस्त्रैश्च सर्वैस्सहितैर्विधानैर्नेयं वृता ते वरसम्प्रदाने।।2.37.36।।
ଉତ୍ତମ ଯାନ ଓ ପରିଚାରକମାନଙ୍କ ଘେରାରେ, ସମସ୍ତ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ରାଜକୁମାରୀ ଯାଉ। ତୁମେ ବର ମାଗିବାବେଳେ ସୀତାଙ୍କୁ ସେଥିରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିନଥିଲା।
Verse 37
तस्मिंस्तथा जल्पति विप्रमुख्येगुरौ नृपस्याप्रतिमप्रभावे।नैव स्म सीता विनिवृत्तभावाप्रियस्य भर्तुः प्रतिकारकामा।।2.37.37।।
ରାଜାଙ୍କ ଗୁରୁ, ଅପ୍ରତିମ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଶିଷ୍ଠ ଏପରି କହୁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ସୀତା ନିଜ ସଙ୍କଳ୍ପରୁ ଫେରିଲେ ନାହିଁ; ପ୍ରିୟ ପତିଙ୍କ ସହ ଯାଇ ତାଙ୍କ ସେବା କରିବାକୁ ମାତ୍ର ଇଚ୍ଛା କଲେ।
The dilemma is whether exile’s austerity applies only to Rāma or must also encompass Sītā; it is dramatized through cīra-dhāraṇa, where Kaikeyī attempts to impose bark garments on Sītā, while others argue she is not bound by the boon-terms.
Dharma is shown as lived discipline: Rāma’s renunciation is practical (minimal needs, no retinue), and Sītā’s resolve expresses sāhacaraya-dharma (chosen companionship in hardship). Vasiṣṭha’s protest frames a counter-dharma of justice and social order, revealing how competing righteous claims are negotiated through counsel and conscience.
The cultural landmark is the Ayodhyā court and inner apartments as a public-ethical stage; materially, ascetic culture is signaled by bark/kuśa garments and simple tools (basket, crowbar), mapping the transition from palace luxury (silk, ornaments) to forest subsistence.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.