Sarga 92
भरद्वाजाश्रमात् चित्रकूटमार्गनिर्देशः — Directions from Bharadvaja’s Hermitage to Chitrakuta
अयोध्याकाण्ड
ଭରଦ୍ୱାଜ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଆତିଥ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ଭରତ ସମଗ୍ର ପରିଜନ-ସେନା ସହିତ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିଦାୟ ମାଗି, ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ମାର୍ଗନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ମୁନି ଭୂଗୋଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଚିତ୍ରକୂଟ ପ୍ରାୟ ସାଢେ ତିନି ଯୋଜନ ଦୂର ଏକାନ୍ତ ଅରଣ୍ୟରେ; ତାହାର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପୁଷ୍ପିତ ବୃକ୍ଷଶୋଭିତ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ବହେ, ଏବଂ ନଦୀ ପାରେ ସେହି ପର୍ବତ ଯେଉଁଠାରେ ରାମ-ସୀତା ପର୍ଣ୍ଣକୁଟୀରେ ବସନ୍ତି। ରାଘବଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ସେନାକୁ ଦକ୍ଷିଣ କିମ୍ବା ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ପଥରେ ଯିବାକୁ ସେ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପ୍ରସ୍ଥାନ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଦଶରଥଙ୍କ ରାଣୀମାନେ ନିଜ ଯାନରୁ ଅବତରି ମୁନିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସନ୍ତି—କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ଶୋକାକୁଳ, ଏବଂ କୈକେୟୀ ଲଜ୍ଜାରେ ନତମୁଖୀ। ଭରତ ମାତୃମାନଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ପରିଚୟ କରାନ୍ତି—କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ରାମଜନନୀ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ମାତା ବୋଲି କହନ୍ତି, ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ବିପତ୍ତିର ମୂଳ ବୋଲି କଠୋର ଭାବେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି। ଭରଦ୍ୱାଜ ମୁନି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—କୈକେୟୀଙ୍କ ଉପରେ ଦୋଷାରୋପ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଶେଷେ ଦେବ, ଦାନବ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ କଲ୍ୟାଣର କାରଣ ହେବ। ତାପରେ ଭରତ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ଯାନବାହନ ଯୋଡ଼ିବାକୁ ସେନାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ହାତୀ, ରଥ, ପଦାତି ଓ ରାଜସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଦଳ ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମ କରି ଅରଣ୍ୟ-ନଦୀତଟ ପଥରେ ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖ ମେଘ ପରି ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
ततस्तां रजनीमुष्य भरतस्सपरिच्छदः। कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह।।2.92.1।।
ତାପରେ ସେଇ ରାତି କାଟି, ଆତିଥ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରି, ପରିଚ୍ଛଦ-ପରିବାର ସହିତ ଭରତ ମନରେ ନିଶ୍ଚିତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇ ଭରଦ୍ୱାଜ ମୁନିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
Verse 2
तं ऋषिः पुरुषव्याघ्रं प्राञ्जलिं प्रेक्ष्य चाऽगतम्।हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजोऽभ्यभाषत।।2.92.2।।
ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ଆସିଥିବା ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ସମାପ୍ତ କରିଥିବା ଋଷି ଭରଦ୍ୱାଜ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 3
कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता। समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मेऽनघ।।2.92.3।।
ହେ ଅନଘ, ଆମ ଆଶ୍ରମରେ ଏଠାରେ ତୁମର ରାତି ସୁଖରେ କଟିଲା କି? ଏବଂ ତୁମ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଆତିଥ୍ୟରେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ସେବା-ସତ୍କାର ମିଳିଲା କି, ମୋତେ କୁହ।
Verse 4
तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतोऽभिप्रणम्य च। आश्रमादभिनिष्क्रान्तमृषिमुत्तमतेजसम्।।2.92.4।।
ଆଶ୍ରମରୁ ବାହାରିଆସିଥିବା ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ତେଜସ୍ବୀ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭରତ ଅଞ୍ଜଳି ବନ୍ଧି ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପ୍ରଣାମ କରି ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 5
ससुखोषितोऽस्मि भगवन्समग्रबलवाहनः। तर्पितस्सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया।।2.92.5।।
ଭଗବନ୍, ମୁଁ—ମୋ ଅମାତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ, ସମଗ୍ର ବଳ ଓ ବାହନପଶୁମାନଙ୍କ ସହିତ—ସୁଖରେ ରାତି କାଟିଛି; ଆପଣଙ୍କ ବଳବତ୍ତାରେ ଆମେ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକତା ଓ କାମନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ ହୋଇଛୁ।
Verse 6
अपेतक्लमसन्तापा स्सुभिक्षास्सुप्रतिश्रयाः। अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिताः।।2.92.6।।
ଆମେ ସମସ୍ତେ—ଦୂତମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନେଇ—କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ସନ୍ତାପରୁ ମୁକ୍ତ ଥିଲୁ; ସୁଭିକ୍ଷ ଓ ସୁପ୍ରତିଶ୍ରୟ ପାଇଲୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ସୁଖରେ ରାତି କଟାଇଲୁ।
Verse 7
आमन्त्रयेऽहं भगवन् कामं त्वामृषिसत्तमः। समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा।।2.92.7।।
ହେ ଭଗବନ୍, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ବିଦାୟ ନେଉଛି; ଭାଇଙ୍କ ସମୀପକୁ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଥିବା ମୋତେ, ମୈତ୍ରୀମୟ ଆଶୀର୍ବାଦଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତୁ।
Verse 8
आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः। आचक्ष्व कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे।।2.92.8।।
ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ସେ ଧାର୍ମିକ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ବିଷୟରେ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ: ସେଠାକୁ ଯିବା ପଥ କେଉଁଟି, ଏବଂ ଏଠାରୁ କେତେ ଦୂର—ତାହା ମଧ୍ୟ ଜଣାନ୍ତୁ।
Verse 9
इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसम्। प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः।।2.92.9।।
ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଇଥିବାବେଳେ, ଭ୍ରାତୃଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆତୁର ଭରତଙ୍କୁ ମହାତେଜସ୍ବୀ ମହାତପସ୍ବୀ ଭରଦ୍ୱାଜ ମୁନି ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 10
भरतार्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने। चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्झरकाननः।।2.92.10।।
ହେ ଭରତ! ଏଠାରୁ ସାଢେ ତିନି ଯୋଜନ ଦୂରେ, ନିର୍ଜନ ବନରେ, ରମ୍ୟ ଝରଣା ଓ କାନନରେ ଶୋଭିତ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ ସେଠାରେ ଅଛି।
Verse 11
उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी। पुष्पितद्रुमसञ्छन्ना रम्यपुष्पितकानना।।2.92.11।।
ତାହାର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ବହେ; ତାହାର ତଟ ପୁଷ୍ପିତ ବୃକ୍ଷମାନେ ଢାକି ରହିଛନ୍ତି ଏବଂ ରମ୍ୟ ପୁଷ୍ପିତ କାନନରେ ଶୋଭିତ।
Verse 12
अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वतः। तयोः पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम्।।2.92.12।।
ତାପରେ ସେହି ନଦୀର ପାରେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ ଅଛି। ହେ ତାତ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ପର୍ଣ୍ଣକୁଟୀ ଅଛି; ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଇଜଣେ ସେଠାରେ ବସୁଛନ୍ତି।
Verse 13
दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव वा। गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते।।2.92.13।। वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम्।
ହେ ବାହିନୀପତି, ମହାଭାଗ! ଗଜ, ଅଶ୍ୱ ଓ ରଥରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେନାକୁ ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗରେ କିମ୍ବା ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ନେଇ ଚାଲ; ତାହାପରେ ତୁମେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବ।
Verse 14
प्रयाणमिति तच्छ्रुत्वा रजराजस्य योषितः। हित्वा यानानि यानार्हाः ब्राह्मणं पर्यवारयन्।।2.92.14।।
ପ୍ରୟାଣ ସମୟ ହେଲା ବୋଲି ଶୁଣି ଦଶରଥରାଜଙ୍କ ରାଣୀମାନେ—ଯାନରେ ବସିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ଯାନଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ।
Verse 15
वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमित्रया। कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः।।2.92.15।।
ସେଠାରେ କୌସଲ୍ୟା—କମ୍ପିତ, କୃଶ ଓ ଦୀନ—ଦେବୀ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସହିତ ମୁନିଙ୍କ ଚରଣଦ୍ୱୟକୁ ଦୁଇହାତରେ ଧରିଲେ।
Verse 16
असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता। कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा।।2.92.16।।
ଆକାଂକ୍ଷା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହି ଅଶାନ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନିନ୍ଦାର ପାତ୍ର ହୋଇ, ଲଜ୍ଜାରେ ଆବୃତ କୈକେୟୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଚରଣ ଧରିଲେ।
Verse 17
तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम्। अदूरार्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा।।2.92.17।।
ସେ ଭଗବାନ୍ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ସମୀପକୁ ଆସିଲା; ତାପରେ ଶୋକଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ମନେ, ଭରତଙ୍କୁ ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ ଏମିତି ସ୍ଥାନରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲା।
Verse 18
ततः पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रतः। विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मात्रूणां तव राघव।।2.92.18।।
ତାପରେ ଦୃଢବ୍ରତୀ ଭରଦ୍ୱାଜ ମୁନି ଭରତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: “ହେ ରାଘବ, ତୁମ ମାତୃମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଜାଣିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।”
Verse 19
एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धीमता। उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः।।2.92.19।।
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭରଦ୍ୱାଜ ଏଭଳି କହିଲେ, ବାକ୍ୟକୁଶଳ ଭରତ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ଭକ୍ତିସହିତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 20
यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम्। पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि।।2.92.20।। एषा तं पुरषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम्। कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा।।2.92.21।।
“ଭଗବନ୍, ଏଠାରେ ଆପଣ ଯେ ଦୀନା, ଶୋକ ଓ ଉପବାସରେ କ୍ଷୀଣ, ଦେବତାସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମତୀ ମହିଷୀଙ୍କୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି, ସେ ମୋ ପିତାଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ପତ୍ନୀ ଦେବୀ କୌସଲ୍ୟା। ଏହିଁ ସେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର, ସିଂହବିକ୍ରମ ଗତିବାନ୍ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରସବ କରିଥିଲେ—ଯେପରି ଅଦିତି ଧାତା ଦେବଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ।”
Verse 21
यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम्। पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि।।2.92.20।। एषा तं पुरषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम्। कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा।।2.92.21।।
“ଭଗବନ୍, ଏଠାରେ ଆପଣ ଯେ ଦୀନା, ଶୋକ ଓ ଉପବାସରେ କ୍ଷୀଣ, ଦେବତାସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମତୀ ମହିଷୀଙ୍କୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି, ସେ ମୋ ପିତାଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ପତ୍ନୀ ଦେବୀ କୌସଲ୍ୟା। ଏହିଁ ସେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର, ସିଂହବିକ୍ରମ ଗତିବାନ୍ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରସବ କରିଥିଲେ—ଯେପରି ଅଦିତି ଧାତା ଦେବଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ।”
Verse 22
अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः। कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे।।2.92.22।। एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ। उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ।।2.92.23।।
କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ବାମଭୁଜକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଦୁଃଖାକୁଳ ହୋଇ ଯେ ଦେବୀ ଦଣ୍ଡାୟମାନ—ବନାନ୍ତରେ ପୁଷ୍ପ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଥିବା କର୍ଣ୍ଣିକାର ଶାଖା ପରି—ସେଇ ହେଲେ ରାଣୀ ସୁମିତ୍ରା। ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର, ଦେବସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ କୁମାର—ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ—ଦୁହେଁ ବୀର, ସତ୍ୟପରାକ୍ରମୀ।
Verse 23
अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः। कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे।।2.92.22।। एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ। उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ।।2.92.23।।
କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ବାମଭୁଜକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଦୁଃଖାକୁଳ ହୋଇ ଯେ ଦେବୀ ଦଣ୍ଡାୟମାନ—ବନାନ୍ତରେ ପୁଷ୍ପ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଥିବା କର୍ଣ୍ଣିକାର ଶାଖା ପରି—ସେଇ ହେଲେ ରାଣୀ ସୁମିତ୍ରା। ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର, ଦେବସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ କୁମାର—ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ—ଦୁହେଁ ବୀର, ସତ୍ୟପରାକ୍ରମୀ।
Verse 24
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।
ତାହାର କାରଣରୁ ସେଇ ଦୁଇ ନରବ୍ୟାଘ୍ର, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୀର, ପ୍ରାଣନାଶର ଭୟ ଥିବା ପଥକୁ ଏଠାରୁ ଗଲେ; ଏବଂ ପୁତ୍ରବିହୀନ ଦଶରଥ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 25
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।
କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଏଭଳି ଜାଣ—କ୍ରୋଧବଶା, ଅବିବେକିନୀ, ଗର୍ବିତା, ନିଜକୁ ଅତିସୁନ୍ଦରୀ ବୋଲି ମାନୁଥିବା; ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ଅଧିକାରକୁ ଲୋଭ କରୁଥିବା; ଅନ୍ତରେ ଅନାର୍ୟା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବାହ୍ୟରେ ଆର୍ୟରୂପିଣୀ।
Verse 26
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।
ଏହି ନାରୀକୁ ମୋର ମାତା ବୋଲି ଜାଣ—ନିର୍ଦୟା ଓ ପାପନିଶ୍ଚୟରେ ଦୃଢା; କାରଣ ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏହି ମହାବିପତ୍ତିର ମୂଳକୁ ମୁଁ ତାହାରେ ହିଁ ଦେଖୁଛି।
Verse 27
इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा। स निश्स्वास ताम्राक्षो नागः कृद्ध इव श्वसन्।।2.92.27।।
ଏପରି କହି, ନରଶାର୍ଦୂଳ ଭରତ ଅଶ୍ରୁରେ ଗଦ୍ଗଦ ହୋଇଥିବା ବାଣୀରେ, ତାମ୍ର ନୟନ ସହ ଭାରି ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ; କ୍ରୋଧିତ ନାଗ ପରି ଫୁସଫୁସାଇ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ।
Verse 28
भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तथा। प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत्।।2.92.28।।
ତେବେ ମହର୍ଷି ଭରଦ୍ୱାଜ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏପରି କହୁଥିବା ଭରତଙ୍କୁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ବଚନରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 29
न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया। रामप्रव्राजनं ह्येतत्सुखोदर्कं भविष्यति।।2.92.29।।
ହେ ଭରତ, ତୁମେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୋଷୀ ବୋଲି ନିନ୍ଦା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାରଣ ରାମଙ୍କ ଏହି ବନବାସ-ପ୍ରସ୍ଥାନ ଶେଷରେ ସୁଖଦ ଫଳ ଦେବ।
Verse 30
देवानां दानवानां च ऋषीणां भावितात्मनाम्। हितमेव भविष्यद्धि रामप्रव्राजनादिह।।2.92.30।।
ଦେବମାନଙ୍କ, ଦାନବମାନଙ୍କ ଓ ଭାବିତାତ୍ମା ଋଷିମାନଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ—ଏଠାରେ ରାମଙ୍କ ବନବାସରୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲ୍ୟାଣ ଉଦ୍ଭବିବ।
Verse 31
अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम्। आमन्त्र्य भरत स्सैन्यं युज्यतामित्यचोदयत्।।2.92.31।।
ତାପରେ ଭରତ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ସିଦ୍ଧ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କରି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କଲେ; ବିଦାୟ ନେଇ ସେନାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି—“ଯୋଗାଅ, ପ୍ରୟାଣ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅ” ବୋଲି ଆଦେଶ ଦେଲେ।
Verse 32
ततो वाजिरथान्युक्तान् दिव्यान्हेमपरिष्कृतान्। अध्यारोहत्प्रयाणार्थी बहून्बहुविधो जनः।।2.92.32।।
ତାପରେ ପ୍ରୟାଣକୁ ଉତ୍ସୁକ ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀର ଅନେକ ଲୋକ, ଯୋଗାଯାଇଥିବା ଦିବ୍ୟ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ଅଳଙ୍କୃତ ଉତ୍ତମ ଅଶ୍ୱରଥମାନଙ୍କୁ ଆରୋହଣ କଲେ।
Verse 33
गजकन्या गजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः। जीमूता इव घर्मान्ते सघोषास्सम्प्रतस्थिरे।।2.92.33।।
ହେମକକ୍ଷ୍ୟାରେ ସୁଶୋଭିତ ଓ ପତାକାଧାରୀ ଗଜକନ୍ୟା ଏବଂ ଗଜମାନେ ଘୋଷମୟ ନାଦ ସହ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ—ଗ୍ରୀଷ୍ମାନ୍ତେ ଗର୍ଜ୍ଜିତ ମେଘମାଳା ପରି।
Verse 34
विविधान्यपि यानानि महन्ति च लघूनि च। प्रययु स्सुमहार्हाणि पादै रेव पदातयः।।2.92.34।।
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ ଯାନ—ବଡ଼ ଓ ଛୋଟ—ଆଗେଇଲା; ଏବଂ ପଦାତି ସେନା ନିଜ ପାଦରେ ହିଁ ପଦଯାତ୍ରା କରି ଚାଲିଲେ।
Verse 35
अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः। रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः प्रययुर्मुदितास्तदा।।2.92.35।।
ତାପରେ ଯାନପ୍ରବେକରେ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ—ରାମଦର୍ଶନକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା—ହର୍ଷିତ ହୋଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 36
चन्द्रार्कतरुणाभासां निर्युक्तां शिबिकां शुभाम्। आस्थाय प्रययौ श्रीमान्भरत स्सपरिच्छदः।।2.92.36।।
ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ନବସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମୟ, ସୁସଜ୍ଜିତ ଶୁଭ ଶିବିକାରେ ଆରୋହଣ କରି, ପରିଚର ଓ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ ଆଗେଇଲେ।
Verse 37
सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला। दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः।।2.92.37।। वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः। गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च।।2.92.38।।
ସେଇ ମହାସେନା—ଗଜ, ଅଶ୍ୱ ଓ ରଥରେ ଘନୀଭୂତ—ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ବ୍ୟାପି ଆଗେଇଲା; ଆକାଶରେ ଉଠିଥିବା ମହାମେଘ ପରି ଦିଶିଲା। ମୃଗପକ୍ଷୀମାନେ ଯେଉଁ ବନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଗଙ୍ଗାର ପରତଟରେ, ପର୍ବତ ଓ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯାଇ ସେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା।
Verse 38
सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला। दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः।।2.92.37।। वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः। गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च।।2.92.38।।
ସେଇ ମହାସେନା—ଗଜ, ଅଶ୍ୱ ଓ ରଥରେ ଘନୀଭୂତ—ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ବ୍ୟାପି ଆଗେଇଲା; ଆକାଶରେ ଉଠିଥିବା ମହାମେଘ ପରି ଦିଶିଲା। ମୃଗପକ୍ଷୀମାନେ ଯେଉଁ ବନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଗଙ୍ଗାର ପରତଟରେ, ପର୍ବତ ଓ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯାଇ ସେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା।
Verse 39
सा सम्प्रहृष्टद्विपवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसङ्घान्। महद्वनं तत्प्रतिगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र।।2.92.39।।
ସେଠାରେ ଭରତଙ୍କ ସେନା—ହର୍ଷିତ ଗଜ, ଅଶ୍ୱ ଓ ଉତ୍ସାହୀ ଯୋଧାମାନଙ୍କ ସହ—ମହାବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା; ମୃଗପକ୍ଷୀସମୂହକୁ ଭୟଭୀତ କରି, ନିଜ ଘନ ସମୂହ-ଶୋଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ରାଜିଲା।
Frequently Asked Questions
Bharata’s grief-driven moral judgment culminates in publicly blaming Kaikeyī as the root cause of exile and Daśaratha’s death, while Bharadvāja counters by urging non-imputation of fault. The dilemma is whether suffering should be assigned to an individual’s culpability or interpreted within a broader dharmic trajectory.
Bharadvāja’s upadeśa asserts that events appearing tragic can bear auspicious, welfare-producing consequences over time; therefore, a dharmic reader should avoid narrow blame and cultivate long-horizon discernment, especially when emotions distort judgment.
Chitrakūṭa is mapped as three-and-a-half yojanas away; the Mandākinī flows on its northern flank amid flowering woods; beyond the river lies the mountain with Rāma’s leaf-hut. The sarga also references crossing/terrain beyond the Gaṅgā and records travel logistics—army routes (south/south-west), vehicles, palanquins, and marching order.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.