Sarga 61

Verse 1

वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे ।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत् ॥१॥

ଧର୍ମପରାୟଣ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ବନକୁ ଯାଇଥିବାବେଳେ, କୌସଲ୍ୟା ନିଜ ଦୁଃଖରେ ରୁଦନ କରୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 2

यद्यपि त्रिषु लोकेषु प्रथितं ते महद्यशः ।सानुक्रोशो वदान्यश्च प्रियवादी च राघवः ॥२॥

ଯଦିଓ ତୁମ ମହାଯଶ ତ୍ରିଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ହେ ରାଘବ, ତୁମେ କରୁଣାମୟ, ଦାନଶୀଳ ଓ ପ୍ରିୟବାଦୀ—

Verse 3

कथं नरवरश्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया ।दुःखितौ सुखसंवृद्धौ वने दुःखं सहिष्यतः ॥३॥

ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ସୁଖରେ ପାଳିତ ହୋଇ ଏବେ ଦୁଃଖିତ ତୁମ ଏହି ଦୁଇ ପୁତ୍ର ସୀତା ସହିତ ବନର କଷ୍ଟ କିପରି ସହିବେ?

Verse 4

सा नूनं तरुणी श्यामा सुकुमारी सुखोचिता ।कथमुष्णं च शीतं च मैथिली प्रसहिष्यते ॥४॥

ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଯୁବତୀ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣା, ଅତି ସୁକୁମାରୀ ଏବଂ ସୁଖରେ ପାଳିତା; ଏମିତି ମୈଥିଲୀ ଉଷ୍ଣ ଓ ଶୀତ—ଦୁହେଁ କିପରି ସହିବେ?

Verse 5

भुक्त्वाऽशनं विशालाक्षी सूपदं शान्वितं शुभम् ।वन्यं नैवारमाहारं कथं सीतोपभोक्ष्यते ॥५॥

ବିଶାଳାକ୍ଷୀ ସୀତା ଶୁଭ, ସୁସ୍ୱାଦୁ ଭୋଜନ—ସୂପ ଓ ମସଲା ସହିତ—ଖାଇବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ; ତେବେ ବନର ବନ୍ୟ ଧାନର ଆହାର ସେ କିପରି ଭୋଗିବେ?

Verse 6

गीतवादित्रनिर्घोषं श्रुत्वा शुभमनिन्दिता ।कथं क्रव्यादसिंहानां शब्दं श्रोष्यत्यशोभनम् ॥६॥

ଶୁଭ ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟର ମଧୁର ନାଦ ଶୁଣିବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଅନିନ୍ଦିତା ସୀତା, ମାଂସାହାରୀ ସିଂହାଦିଙ୍କ ଅଶୁଭ ଗର୍ଜନ-ଶବ୍ଦ କିପରି ଶୁଣି ସହିବେ?

Verse 7

महेन्द्रध्वजसङ्काशः क्व नु शेते महाभुजः ।भुजं परिघसङ्काशमुपधाय महाबलः ॥७॥

ମହେନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ସଦୃଶ ଉଚ୍ଚପ୍ରଭାବୀ ମହାବାହୁ ମହାବଳ ରାମ ଏବେ କେଉଁଠି ଶୁଅନ୍ତି—ଲୋହଦଣ୍ଡ ସଦୃଶ ନିଜ ଭୁଜକୁ ତକିଆ କରି?

Verse 8

पद्मवर्णं सुकेशान्तं पद्मनिश्श्वासमुत्तमम् ।कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनं पुष्करेक्षणम् ॥८॥

ପଦ୍ମବର୍ଣ୍ଣ, ସୁନ୍ଦର କେଶରେ ଶୋଭିତ, ପଦ୍ମସୁଗନ୍ଧ ନିଶ୍ୱାସଯୁକ୍ତ, ପୁଷ୍କରସମ ନେତ୍ରବାନ୍ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଉତ୍ତମ ମୁଖକୁ ମୁଁ ପୁଣି କେବେ ଦେଖିବି?

Verse 9

वज्रसारमयं नूनं हृदयं मे न संशयः ।अपश्यन्त्या न तं यद्वै फलतीदं सहस्रधा ॥९॥

ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ହୃଦୟ ବଜ୍ରସାରମୟ; ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ହଜାର ଖଣ୍ଡରେ ଭାଙ୍ଗୁନାହିଁ।

Verse 10

यत्त्वयाऽकरुणं कर्म व्यपोह्य मम बान्धवाः ।निरस्ताः परिधावन्ति सुखार्हाः कृपणा वने ॥१०॥

ତୁମେ କରିଥିବା ନିର୍ଦୟ କର୍ମର ଫଳରେ, ସୁଖର ଯୋଗ୍ୟ ମୋର ବାନ୍ଧବମାନେ ତ୍ୟାଜିତ ହୋଇ ଏବେ କୃପଣ ଭାବେ ବନରେ ପରିଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 11

यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति ।जह्याद्राज्यं च कोषं च भरतो नोपलक्षयते ॥११॥

ପନ୍ଦରତମ ବର୍ଷରେ ରାଘବ ପୁନର୍ବାର ଫେରିଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭରତ ରାଜ୍ୟ ଓ କୋଷ ତ୍ୟାଗ କରିବେ ବୋଲି କିଛି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 12

भोजयन्ति किल श्राद्धे केचित्स्वानेव बान्धवान् ।ततः पश्चात्समीक्षन्ते कृतकार्या द्विजर्षभान् ॥१२॥

ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ କେତେକ ଲୋକ, ଏମିତି କୁହାଯାଏ, ପ୍ରଥମେ ନିଜ ସ୍ୱଜନ-ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରାନ୍ତି; ତା’ପରେ ‘କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ’ ବୋଲି ଭାବି ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି।

Verse 13

तत्र ये गुणवन्तश्च विद्वांसश्च द्विजातयः ।न पश्चात्तेऽभिमन्यन्ते सुधामपि सुरोपमाः ॥१३॥

ସେଠାରେ ଯେ ଗୁଣବାନ ଓ ବିଦ୍ୱାନ ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ, ଦେବସମ ମହିମା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନକୁ—ସେ ଅମୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 14

ब्राह्मणेष्वपि तृप्तेषु पश्चाद्भोक्तुं द्विजर्षभाः ।नाभ्युपैतुमलं प्राज्ञा श्शृङ्गच्छेदमिवर्षभाः ॥१४॥

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତୃପ୍ତ ହୋଇଗଲା ପରେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରାଜ୍ଞ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ପଛରେ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ସମ୍ମତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେପରି ଶୃଙ୍ଗଛେଦ ସହିପାରେ ନାହିଁ ଏମିତି ବୃଷଭମାନେ।

Verse 15

एवं कनीयसा भ्रात्रा भुक्तं राज्यं विशाम्पते ।भ्राता ज्येष्ठो वरिष्ठश्च किमर्थं नावमंस्यते ॥१५॥

ଏହିପରି, ହେ ବିଶାମ୍ପତେ (ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଅଧିପତି), ଯଦି କନିଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ରାଜ୍ୟକୁ ଭୋଗ କରିଛି, ତେବେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ତାହାକୁ କାହିଁକି ଅବମାନନା କରିବ ନାହିଁ?

Verse 16

न परेणाऽहृतं भक्ष्यं व्याघ्रः खादितुमिच्छति ।एवमेतन्नरव्याघ्रः परलीढं न मन्यते ॥१६॥

ଯେପରି ବ୍ୟାଘ୍ର ଅନ୍ୟ ପଶୁ ଆଣିଦିଆ ଭକ୍ଷ୍ୟ ଖାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେନାହିଁ, ସେପରି ନରବ୍ୟାଘ୍ର ଶ୍ରୀରାମ ଅନ୍ୟମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଭୋଗ କରିଥିବା ‘ପରଲୀଢ’ ରାଜ୍ୟକୁ ମନୋନୀତ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 17

हविराज्यं पुरोडाशाः कुशा यूपाश्च खादिराः ।नैतानि यातयामानि कुर्वन्ति पुनरध्वरे ॥१७॥

ହବି, ଆଜ୍ୟ (ଘୃତ), ପୁରୋଡାଶ, କୁଶ ଓ ଖଦିର-ୟୂପ—ଯେଗୁଡ଼ିକ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟବହୃତ—ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନର୍ବାର ଯଜ୍ଞରେ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 18

तथा ह्यात्तमिदं राज्यं हृतसारां सुरामिव ।नाभिमन्तुमलं रामो नष्टसोममिवाध्वरम् ॥१८॥

ସେପରି, ଅନ୍ୟମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଭୋଗ କରିଥିବା ଏହି ରାଜ୍ୟ ସାର ଶୋଷିତ ସୁରା ପରି; ସୋମ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ଅଧ୍ୱର ଯଜ୍ଞ ଯେପରି ଅଯୋଗ୍ୟ, ସେପରି ଶ୍ରୀରାମ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହନ୍ତି।

Verse 19

न चेमां धर्षणां राम सङ्गच्छेदत्यमर्षणः ।दारयेन्मन्दरमपि स हि क्रुद्धश्शितैश्शरैः ॥१९॥

ହେ ରାମ, ଅଦମ୍ୟ ସଂକଳ୍ପବାନ ତୁମେ ଏପରି ଅପମାନଜନକ ଧର୍ଷଣାକୁ କେବେ ମାନିବ ନାହିଁ; କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରଦ୍ୱାରା ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ମଧ୍ୟ ଫାଡ଼ିଦେବ।

Verses 20-21

त्वां तु नोत्सहते हन्तुं महात्मा पितृगौरवात् ।ससोमार्कग्रहगणं नभस्ताराविचित्रितम् ॥२०॥पातयेद्योदिवं क्रुद्धस्सत्वां न व्यतिवर्तते ।प्रक्षोभयेद्वारये द्वा महीं शैलशताचिताम् ॥२१॥

କିନ୍ତୁ ପିତୃଗୌରବରୁ ମହାତ୍ମା ଶ୍ରୀରାମ ତୁମକୁ ହନନ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ସୁକ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେ କ୍ରୋଧରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର-ଗ୍ରହଗଣ ସହ ତାରାବିଚିତ୍ରିତ ଆକାଶକୁ ମଧ୍ୟ ପାତିତ କରିପାରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେନାହିଁ; ସେ ଶତଶୈଳମଣ୍ଡିତ ପୃଥିବୀକୁ କମ୍ପାଇଦେବ କିମ୍ବା ଫାଡ଼ିଦେବ, ତଥାପି ପିତୃଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ କରିବେ ନାହିଁ।

Verse 22

नैवं विधमसत्कारं राघवो मर्षयिष्यति ।बलवानिव शार्दूलो वालधेरभिमर्शनम् ॥२२॥

ରାଘବ ଏପରି ଅପମାନ କେବେ ସହିବେ ନାହିଁ; ଯେପରି ବଳବାନ ବାଘ ନିଜ ପୁଛକୁ ଛୁଆଯିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସହେନାହିଁ।

Verse 23

नैतस्य सहिता लोका भयं कुर्युर्महामृथे ।अधर्मंत्विह धर्मात्मा लोकं धर्मेण योजयेत् ॥२३॥

ମହାଯୁଦ୍ଧରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏକତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଅଧର୍ମ ଥିଲେ, ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଲୋକକୁ ପୁନଃ ଧର୍ମରେ ଯୋଗାଇବେ।

Verse 24

नन्वसौ काञ्चनैर्बाणैर्महावीर्यो महाभुजः ।युगान्त इव भूतानि सागरानपि निर्दहेत् ॥२४॥

ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ମହାବୀର୍ଯ୍ୟ, ମହାଭୁଜ ରାମ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବାଣଦ୍ୱାରା ଯୁଗାନ୍ତର ଅଗ୍ନି ପରି ସମସ୍ତ ଭୂତଜନକୁ, ଏପରିକି ସାଗରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦହିଦେଇପାରିବେ।

Verse 25

स तादृशस्सिंहबलो वृषभाक्षो नरर्षभः ।स्वयमेव हतः पित्रा जलजेनात्मजो यथा ॥२५॥

ଏପରି ସିଂହବଳୀ, ବୃଷଭନୟନ, ନରର୍ଷଭ ଶ୍ରୀରାମ—ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଜେ ହତ ହେଲେ; ଯେପରି ଜଳଜ ମାଛ ନିଜ ସନ୍ତାନକୁ ନାଶ କରେ।

Verse 26

द्विजातिचरितो धर्मश्शास्त्रदृष्टस्सनातनः ।यदि ते धर्मनिरते त्वया पुत्रे विवासिते ॥२६॥

ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟ ଏବଂ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଆଚରିତ ସନାତନ ଧର୍ମ ଯଦି ସତ୍ୟସତ୍ୟ ତୁମ ସହିତ ଅଛି, ତେବେ ଧର୍ମନିରତ ତୁମ ପୁତ୍ରକୁ ତୁମେ କିପରି ବନବାସକୁ ପଠାଇଲ?

Verse 27

गतिरेका पतिर्नार्या द्वितीया गतिरात्मजः ।तृतीया ज्ञातयो राजंश्चतुर्थी नेह विद्यते ॥२७॥

ହେ ରାଜନ୍, ନାରୀର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ପତି; ଦ୍ୱିତୀୟ ଆଶ୍ରୟ ପୁତ୍ର; ତୃତୀୟ ଆଶ୍ରୟ ଜ୍ଞାତି-ବାନ୍ଧବ। ଏହି ଲୋକରେ ଚତୁର୍ଥ ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ।

Verse 28

तत्र त्वं चैव मे नास्ति रामश्च वनमाश्रितः ।न वनं गन्तुमिच्छामि सर्वथा निहता त्वया ॥२८॥

ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ତୁମ୍ଭେ ମୋର କିଛି କାମରେ ଆସିବ ନାହିଁ, ଆଉ ରାମ ବନରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ ନାହିଁ। ତୁମ୍ଭେ ମୋତେ ସର୍ବାଙ୍ଗରେ ନଷ୍ଟ କରିଛ।

Verse 29

हतं त्वया राज्यमिदं सराष्ट्रं हतस्तथाऽत्मा सह मन्त्रिभिश्च ।हता सपुत्राऽस्मि हताश्च पौरास्सुत श्च भार्या च तव प्रहृष्टौ ॥२९॥

ତୁମ୍ଭେ ସାରା ରାଷ୍ଟ୍ର ସହ ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରିଛ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରିଛ। ମୋତେ ଓ ମୋର ପୁତ୍ରକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଛ। କେବଳ ତୁମ୍ଭର ପୁତ୍ର ଭରତ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ କୈକେୟୀ ପ୍ରସନ୍ନ ଅଛନ୍ତି।

Verse 30

इमां गिरं दारुणशब्द संश्रितां निशम्य राजाऽपि मुमोह दुःखितः ।तत स्स शोकं प्रविवेश पार्थिवस्स्वदुष्कृतं चापि पुनस्तदा स्मरन् ॥३०॥

ଏହି କରୁଣ ଶବ୍ଦମାନଙ୍କୁ ଶୁଣି, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ରାଜା ମୂର୍ଚ୍ଛିତ ହେଲେ। ତତ୍ପରେ ପୃଥିବୀପତି ଶୋକରେ ନିମଗ୍ନ ହେଲେ, ନିଜର ସେହି ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟକୁ ସ୍ମରଣ କରି।