Sarga 41
अयोध्यायाः शोकप्रकम्पः (Ayodhya’s Tremor of Grief and Omens)
अयोध्याकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ହେବାମାତ୍ରେ ଅଯୋଧ୍ୟା ନଗର ଓ ପ୍ରକୃତି-ଜଗତରେ ଯେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ଓ କମ୍ପନ ହୁଏ, ତାହା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ରାମ କରଯୋଡ଼ି ବାହାରୁଥିବାବେଳେ ଅନ୍ତଃପୁରରୁ କରୁଣ କ୍ରନ୍ଦନ ଉଠେ; ସେହି ରୋଦନ ଶୁଣି ବିୟୋଗଦଗ୍ଧ ଦଶରଥ ଅଧିକ ଗଭୀର ଶୋକରେ ଡୁବିଯାନ୍ତି। ଶୋକ ରାଜଭବନର ସୀମା ଛାଡ଼ି ସମଗ୍ର ନଗରଜୀବନକୁ ଅସ୍ଥିର କରେ—ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏନି, ରନ୍ଧଣା ବନ୍ଦ ହୁଏ, ନିତ୍ୟକର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଶିଥିଳ ପଡ଼େ। ପଶୁମାନଙ୍କ ଆଚରଣରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ପ୍ରତିଫଳିତ—ହାତୀ ଆହାର ଛାଡ଼େ, ଗାଈ ଦୁଧ ଦେଉନାହିଁ; ପରିବାରୀକ ବନ୍ଧନ ଢିଲା ପଡ଼ି ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ନେଇ ଅଟକି ରହେ। ତାପରେ ଘୋର ଅପଶକୁନର ଘନ ନିବନ୍ଧ—ନକ୍ଷତ୍ରର ଦୀପ୍ତି କ୍ଷୀଣ, ଗ୍ରହମାନେ ମ୍ଲାନ, ବିଶାଖା ଧୂମାବୃତ ଦିଶେ, ଚନ୍ଦ୍ର ନିକଟେ କ୍ରୂର ଗ୍ରହସମୂହ ଏକତ୍ର ହୁଏ; ଦିଗମାନେ ଅନ୍ଧକାରେ ଆବୃତ ମନେ ହୁଏ। ଧର୍ମରକ୍ଷକ ରାମଙ୍କ ଅଭାବରେ ଅଯୋଧ୍ୟା ଇନ୍ଦ୍ରବିହୀନ ପୃଥିବୀ ପରି ‘କମ୍ପିତ’ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ—ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଶୋକକୁ ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିଘ୍ନର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ ଉଠାଇ ଧରେ ଏହି ସର୍ଗ।
Shlokas
Verse 1
तस्मिन्स्तु पुरुषव्याघ्रे विनिर्याति कृताञ्जलौ।आर्तशब्दोऽहि सञ्जज्ञे स्त्रीणामन्त:पुरे महान्।।2.41.1।।
ସେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଥିବାବେଳେ, ଅନ୍ତଃପୁରର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହା ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଉଠିଲା।
Verse 2
अनाथस्य जनस्यास्य दुर्बलस्य तपस्विनः।यो गतिश्शरणं चासीत्स नाथः क्व नु गच्छति।।2.41.2।।
ଏହି ଅନାଥ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ପୀଡିତ ଜନଙ୍କ ପାଇଁ ଯିଏ ଗତି ଓ ଶରଣ ଥିଲେ, ସେଇ ନାଥ-ରକ୍ଷକ ଏବେ କେଉଁଠିକୁ ଯାଉଛନ୍ତି?
Verse 3
न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्।क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान् समदुःखः क्व गज्छति।।2.41.3।।
ଯେ ନିନ୍ଦିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧ କରେନାହିଁ, କ୍ରୋଧଜନକ କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରେ, କ୍ରୋଧିତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ଓ ପରଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ସମଦୁଃଖୀ—ସେ ଏବେ କେଉଁଠି ଗଲା?
Verse 4
कौशल्यायां महातेजा यथा मातरि वर्तते।तथा यो वर्ततेऽस्मासु महात्मा क्व नु गच्छति।।2.41.4।।
କୌଶଲ୍ୟା ମାତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଯେପରି ସେ ଆଚରଣ କରୁଥିଲେ, ସେପରି ଆମ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଆଚରଣ କରୁଥିବା ସେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ମହାତ୍ମା—ଏବେ କେଉଁଠି ଗଲେ?
Verse 5
कैकेय्या क्लिश्यमानेन राज्ञा सञ्चोदितो वनम्।परित्राता जनस्यास्य जगतः क्व नु गच्छति।।2.41.5।।
କୈକେୟୀଙ୍କ ଚାପରେ କ୍ଲିଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ରାଜା ତାଙ୍କୁ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ; ଏହି ପ୍ରଜାର, ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତର ପରିତ୍ରାତା—ସେ ଏବେ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି?
Verse 6
अहो निश्चेतनो राजा जीवलोकस्य सम्प्रियम्।धर्म्यं सत्यव्रतं रामं वनवासे प्रवत्स्यति।।2.41.6।।
ହାୟ! ରାଜା ନିଶ୍ଚେତନ ହୋଇଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଜୀବଲୋକର ଅତିପ୍ରିୟ, ଧର୍ମମୟ ଆଚରଣଶୀଳ ଓ ସତ୍ୟବ୍ରତରେ ଅଚଳ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ସେ ବନବାସକୁ ପଠାଉଛନ୍ତି।
Verse 7
इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः।रुरुदुश्चैव दुःखार्ताः सस्वरं च विचुक्रुशुः।।2.41.7।।
ଏପରି ସେଇ ସମସ୍ତ ମହିଷୀମାନେ ଦୁଃଖାର୍ତ୍ତ ହୋଇ, ବଛଡ଼ା ହରାଇଥିବା ଧେନୁମାନଙ୍କ ପରି, କାନ୍ଦିଲେ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ବିଲାପ କଲେ।
Verse 8
स तमन्तः पुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः।पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा चासीत्सुदुःखितः।।2.41.8।।
ଅନ୍ତଃପୁର ଭିତରେ ଉଠିଥିବା ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଆର୍ତ୍ତଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ପୁତ୍ରଶୋକରେ ପୂର୍ବରୁ ଦଗ୍ଧ ଥିବା ମହୀପତି ଆଉ ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
Verse 9
नाग्निहोत्राण्यहूयन्त नापचन् गृहमेधिनःअकुर्वन्न प्रजाः कार्यं सूर्यश्चान्तरधीयत।।2.41.9।।
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଆହ୍ୱାନ ହେଲା ନାହିଁ; ଗୃହମେଧୀମାନେ ରନ୍ଧିଲେ ନାହିଁ; ପ୍ରଜାମାନେ ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ନାହିଁ—ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତ ହୋଇ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।
Verse 10
व्यसृजन् कबलान्नागा गावो वत्सान्न पाययन्।पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत।।2.41.10।।
ହାତୀମାନେ ମୁହଁରେ ଧରିଥିବା କବଳ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ଗାଈମାନେ ବଛୁଆମାନଙ୍କୁ ଦୁଧ ପିଇବାକୁ ଦେଲେ ନାହିଁ; ପ୍ରଥମଜ ପୁତ୍ର ପାଇଥିବା ଜନନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ନାହିଁ—ଏମିତି ଭାରୀ ଥିଲା ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଶୋକ।
Verse 11
त्रिशङ्कुर्लोहिताङ्गश्च बृहस्पतिबुधावपि।दारुणा स्सोममभ्येत्य ग्रहास्सर्वे व्यवस्थिताः।।2.41.11।।
ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ଲୋହିତାଙ୍ଗ (ମଙ୍ଗଳ), ଏବଂ ବୃହସ୍ପତି ଓ ବୁଧ—ସମସ୍ତ ଗ୍ରହ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ନିକଟ ହେଉଥିବାବେଳେ ଭୟଙ୍କର ସଂଯୋଗରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।
Verse 12
नक्षत्राणि गतार्चींषि ग्रहाश्च गततेजसः।विशाखास्तु सधूमाश्च नभसि प्रचकाशिरे।।2.41.12।।
ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ନିଜ କାନ୍ତି ହରାଇଲେ, ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ତେଜ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୀଣ ହେଲା; ବିଶାଖା ନକ୍ଷତ୍ର ଧୂମରେ ଘେରା ଥିବା ପରି ଆକାଶରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା।
Verse 13
कालिकानिलवेगेन महोदधिरिवोत्थितः।रामे वनं प्रव्रजिते नगरं प्रचचाल तत्।।2.41.13।।
କାଳା ପବନର ବେଗରେ ଉଠିଥିବା ମହାସାଗର ପରି—ରାମ ଯେତେବେଳେ ବନବାସକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ, ସେତେବେଳେ ଅଯୋଧ୍ୟା ନଗର କମ୍ପି ଉଠିଲା।
Verse 14
दिशः पर्याकुलास्सर्वा स्तिमिरेणेव संवृताः।न ग्रहो नापि नक्षत्रं प्रचकाशे नकिञ्चन।।2.41.14।।
ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅସ୍ଥିର ହୋଇପଡ଼ିଲା, ଯେପରି ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ; ନ କୌଣସି ଗ୍ରହ, ନ କୌଣସି ନକ୍ଷତ୍ର—କିଛିମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା ନାହିଁ।
Verse 15
अकस्मान्नागरस्सर्वो जनो दैन्यमुपागमत्।आहारे वा विहारे वा न कश्चिदकरोन्मनः।।2.41.15।।
ହଠାତ୍ ସମଗ୍ର ନଗରବାସୀ ଦୈନ୍ୟରେ ଡୁବିଗଲେ; ଆହାର ହେଉ କି ବିହାର—କାହାର ମନ କିଛିରେ ଲାଗିଲା ନାହିଁ।
Verse 16
शोकपर्यायसन्तप्त स्सततं दीर्घमुच्छवसन्।अयोध्यायां जनस्सर्व श्शुशोच जगतीपतिम्।।2.41.16।।
ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ସମସ୍ତ ଜନ ଶୋକର ତରଙ୍ଗେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ସଦା ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଜଗତ୍ପତି ନିଜ ରାଜାଙ୍କୁ ନେଇ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ।
Verse 17
बाष्पपर्याकुलमुखो राजमार्गगतो जनः।न हृष्टो लक्ष्यते कश्चित्सर्व श्शोकपरायणः।।2.41.17।।
ରାଜମାର୍ଗରେ ଯାଉଥିବା ଜନଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଥିଲା; କେହି ହର୍ଷିତ ଦେଖାଯାଉନଥିଲେ—ସମସ୍ତେ ଶୋକରେ ଲୀନ ଥିଲେ।
Verse 18
न वाति पवन श्शीतो न शशी सौम्यदर्शनः।न सूर्यस्तपते लोकं सर्वं पर्याकुलं जगत्।।2.41.18।।
ଶୀତଳ ପବନ ବହିଲା ନାହିଁ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ସୌମ୍ୟ ଦର୍ଶନର ଲାଗିଲେ ନାହିଁ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଲୋକକୁ ତାପ ଦେଲେ ନାହିଁ—ସମଗ୍ର ଜଗତ ବ୍ୟାକୁଳ ଲାଗୁଥିଲା।
Verse 19
अनर्थिनस्सुताः स्त्रीणां भर्तारो भ्रातरस्तथा।सर्वे सर्वं परित्यज्य राममेवान्वचिन्तयन्।।2.41.19।।
ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ମାତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କଲେ ନାହିଁ, ପତିମାନେ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ନୁହେଁ, ଭାଇମାନେ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ପରକୁ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତେ ସବୁକିଛି ତ୍ୟାଗ କରି କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ହିଁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ।
Verse 20
ये तु रामस्य सुहृद स्सर्वे ते मूढचेतसः।शोकभारेण चाक्रान्ता श्शयनं न जहुस्तदा।।2.41.20।।
ରାମଙ୍କ ସମସ୍ତ ସୁହୃଦମାନେ ମୂଢଚେତନା ହୋଇ ଶୋକଭାରରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ; ସେ ସମୟରେ ସେମାନେ ଶୟନ ଛାଡ଼ି ଉଠିଲେ ନାହିଁ।
Verse 21
ततस्त्वयोध्या रहिता महात्मनापुरन्दरेणेव मही सपर्वता।चचाल घोरं भयशोकपीडितासनागयोधाश्वगणा ननाद च।।2.41.21।।
ତାପରେ ମହାତ୍ମା ରାମ ବିହୀନ ଅୟୋଧ୍ୟା, ପର୍ବତସହିତ ଧରା ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ବିହୀନ ହୁଏ, ସେପରି ଲାଗିଲା; ଭୟ ଓ ଶୋକରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ସେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ କମ୍ପିଲା ଏବଂ ହାତୀ-ଘୋଡ଼ା-ଯୋଧାଦଳର ନାଦରେ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଲା।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s formal departure—marked by folded palms—signaling disciplined acceptance of exile; the ethical tension is the city’s recognition that its protector is leaving due to royal compulsion and vow-bound duty.
The chapter illustrates that dharma is not merely private virtue but a stabilizing public force: when the dharmic center withdraws, rituals, livelihoods, and even social attachments disintegrate, revealing the interdependence of ethics and civic order.
Key markers include Ayodhyā itself, the antaḥpura (women’s quarters) as the first locus of lament, the rājamārga (public thoroughfare) as the civic stage of grief, and agnihotra as the ritual baseline whose cessation signifies societal paralysis.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.