Sarga 14
सत्यपाशः — Kaikeyi’s Demand and the Noose of the King’s Promise
अयोध्याकाण्ड
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସର୍ଗରେ କୈକେୟୀ ଓ ଦଶରଥଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମବଦ୍ଧ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଗଢ଼ା ସଂଳାପ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟାଭିଷେକର ସଙ୍କଟ ଅଧିକ ତୀବ୍ର ହୁଏ। ଶୋକରେ ଅଚେତନପ୍ରାୟ ହୋଇ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଛଟପଟାଉଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି କୈକେୟୀ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ ବର ପୂରଣ କରିବାକୁ ଅଡ଼ି ରହେ ଏବଂ ରାଜା ଯଦି ପଛୁଆହଟ କରନ୍ତି ତେବେ ଆତ୍ମବିନାଶ କରିବି ବୋଲି ଭୟ ଦେଉଛି। ଦଶରଥ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ‘ସତ୍ୟପାଶ’ରେ ବନ୍ଧା ବଳି ପରି ପ୍ରତିଜ୍ଞାବନ୍ଧନରେ ଆବଦ୍ଧ; ଧର୍ମବାଧ୍ୟତା ଓ ଶୋକ ତାଙ୍କ ଦେହ-ମନକୁ ଅସ୍ଥିର କରେ। ଦଶରଥ କଠୋର ବଚନରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ତିରସ୍କାର କରି ନିଜ ଅନ୍ତ୍ୟକ୍ରିୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି। ରାମାଭିଷେକକୁ ବାଧା ଦେଲେ କୈକେୟୀ ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମୋର ‘ସଲିଳକ୍ରିୟା’ କରିବେ ନାହିଁ ବୋଲି ସେ ଚେତାବନୀ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭାତ ହୁଏ ଏବଂ ଅଭିଷେକର ଆଚାର-ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆଗକୁ ବଢ଼େ—ଗୁରୁ ବଶିଷ୍ଠ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ସାମଗ୍ରୀ ସହ ରାଜଭବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଅଯୋଧ୍ୟାର ପଥଗୁଡ଼ିକ ଧୋଇ ସଜାଯାଇ, ପୁଷ୍ପମାଳାରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ଚନ୍ଦନ-ଧୂପର ସୁଗନ୍ଧରେ ଉତ୍ସବମୟ ହୁଏ। ଭିତରର ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଅଜ୍ଞାତ ସୁମନ୍ତ୍ର ପ୍ରାତଃକାଳୀନ ପ୍ରଚଳିତ ଜାଗରଣ-ସ୍ତୁତିବାକ୍ୟରେ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ; ତାହାରେ ଦଶରଥଙ୍କ ଶୋକ ପୁନର୍ବାର ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ। ପରେ କୈକେୟୀ ସୁମନ୍ତ୍ରକୁ ରାମଙ୍କୁ ଡାକି ଆଣିବାକୁ ପଠାଇ, ରାଜା କେବଳ ଆନନ୍ଦୋତ୍କଣ୍ଠାରୁ ନିଦ୍ରାକ୍ଲାନ୍ତ ବୋଲି ଦେଖାଏ—ଏଭଳି କଥା ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବରଦାନ ଦାବିର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସାମ୍ନାସାମ୍ନିକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
पुत्रशोकार्दितं पापा विसंज्ञं पतितं भुवि।विवेष्टमानमुद्वीक्ष्य सैक्ष्वाकमिदमब्रवीत्।।।।
ପୁତ୍ରଶୋକରେ ଆର୍ଦ୍ରିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ି ତଡ଼ଫଡ଼ାଉଥିବା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ପାପିଣୀ ନାରୀ ଏହି କଥା କହିଲା।
Verse 2
पापं कृत्वैव किमिदं मम संश्रुत्य संश्रवम्।शेषे क्षितितले सन्नः स्थित्यां स्थातुं त्वमर्हसि।।।।
ଏହା କ’ଣ—ତୁମେ ପାପ କରିଥିବା ପରି? ତୁମେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିବା ବର ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମୋର ଉତ୍ତର ଶୁଣି, କାହିଁକି ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଭୂମିତଳେ ପଡ଼ି ରହିଛ? ତୁମର ରାଜସ୍ଥାନରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିବା ତୁମକୁ ଶୋଭା ପାଏ।
Verse 3
आहु स्सत्यं हि परमं धर्मं धर्मविदो जनाः।सत्यमाश्रित्य हि मया त्वं च धर्मं प्रबोधितः।।।।
ଧର୍ମବିଦ୍ ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି—ସତ୍ୟ ହିଁ ପରମ ଧର୍ମ; ସତ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ମୁଁ ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ତୁମର ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ପ୍ରବୋଧିତ କରିଛି।
Verse 4
संश्रुत्य शैब्यश्श्येनाय स्वां तनुं जगतीपतिः।प्रदाय पक्षिणे राज न्जगाम गतिमुत्तमाम्।।।।
ହେ ରାଜନ୍, ପୃଥିବୀପତି ଶୈବ୍ୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରି ନିଜ ଦେହକୁ ଶ୍ୟେନ ପକ୍ଷୀକୁ ଦାନ କଲେ; ତାହାଦ୍ୱାରା ସେ ଉତ୍ତମତମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 5
तथा ह्यलर्कस्तेजस्वी ब्राह्मणे वेदपारगे।याचमाने स्वके नेत्रे उद्धृत्याविमना ददौ।।।।
ସେହିପରି ତେଜସ୍ବୀ ରାଜା ଅଲର୍କ—ବେଦପାରଗ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯାଚନା କରିବାବେଳେ—ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ଉପାଡ଼ି, ଅବିଚଳ ମନେ ଦାନ କଲେ।
Verse 6
सरितां तु पतिस्स्वल्पां मर्यादां सत्यमन्वितः।सत्यानुरोधात्समये स्वां वेलां नातिवर्तते।।।।
ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ସମୁଦ୍ର—ସରିତାମ୍ ପତି—ସୀମା ଅଳ୍ପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟାନୁରୋଧରେ ସମୟ ଆସିଲେ ନିଜ ବେଳାକୁ କେବେ ଅତିକ୍ରମ କରେ ନାହିଁ।
Verse 7
सत्यमेकपदं ब्रह्म सत्ये धर्मः प्रतिष्टितः।सत्यमेवाक्षया वेदा सत्येनैवाप्यते स्परम्।।।।
ସତ୍ୟ ଏକ ପଦରେ ବ୍ରହ୍ମ; ସତ୍ୟରେ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ସତ୍ୟ ହିଁ ଅକ୍ଷୟ ବେଦ, ଏବଂ ସତ୍ୟଦ୍ୱାରା ହିଁ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 8
सत्यं समनुवर्तस्व यदि धर्मे धृता मतिः।सफलस्स वरो मेऽस्तु वरदो ह्यसि सत्तम।।।।
ଯଦି ତୁମ ମତି ଧର୍ମରେ ଧୃଢ଼, ତେବେ ସତ୍ୟକୁ ଅନୁସରଣ କର; ମୋତେ ଦିଆ ତୁମ ବର ସଫଳ ହେଉ—ହେ ସତ୍ତମ, ତୁମେ ତ ବରଦାତା।
Verse 9
धर्मस्यैहाभिकामार्थं मम चैवाभिचोदनात्।प्रव्राजय सुतं रामं त्रिःखलु त्वां ब्रवीम्यहम्।।।।
ଏହି ବିଷୟରେ ଧର୍ମର ହିତ ପାଇଁ ଏବଂ ମୋର ପ୍ରେରଣାରୁ, ତୁମ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ବନବାସକୁ ପଠାଅ; ମୁଁ ତୁମକୁ ନିଶ୍ଚୟ ତିନିଥର କହୁଛି।
Verse 10
समयं च ममार्येमं यदि त्वं न करिष्यसि।अग्रतस्ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम्।।।।
ହେ ଆର୍ୟ! ଯଦି ତୁମେ ମୋର ଏହି ସମ୍ମତିକୁ ପାଳନ ନ କରିବ, ତେବେ ତୁମ ଆଗରେ ପରିତ୍ୟକ୍ତା ହୋଇ ମୁଁ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।
Verse 11
एवं प्रचोदितो राजा कैकेय्या निर्विशङ्कया।नाशकत्पाशमुन्मोक्तुं बलिरिन्द्रकृतं यथा।।।।
ନିର୍ବିଶଙ୍କ ଭାବେ କୈକେୟୀ ଏଭଳି ଚାପ ଦେଲାପରେ, ରାଜା ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାର ପାଶରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରିଲେ ନାହିଁ—ଇନ୍ଦ୍ରକୃତ ଫାନ୍ଦରେ ବନ୍ଧା ବଳି ପରି।
Verse 12
उद्भ्रान्तहृदयश्चापि विवर्णवदनोऽभवत्।स धुर्योवैपरिस्पन्दन्युगचक्रान्तरं यथा।।।।
ତାହାର ହୃଦୟ ଉଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଧଡ଼ଧଡ଼ କଲା, ମୁଖ ବିବର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ଯୋକରେ ଯୁକ୍ତ ଧୁର୍ୟ ପଶୁ ଯୋକ ଓ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିର ଭାବେ କମ୍ପେ, ସେପରି ସେ କମ୍ପି ଅସ୍ଥିର ହେଲା।
Verse 13
विह्वलाभ्यां च नेत्राभ्यामपश्यन्निव भूपतिः।कृच्छ्राद्धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीमिदमब्रवीत्।।।।
ବିହ୍ୱଳ ଦୁଇ ନୟନରେ ଯେନେ ଦେଖି ପାରୁନଥିବା ପରି ଭୂପତି; ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟରେ ଧୈର୍ୟ ସଂଭାଳି କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 14
यस्ते मन्त्रकृतः पाणिरग्नौ पापे मया धृतः।तं त्यजामि स्वजं चैव तव पुत्रं त्वया सह।।।।
ହେ ପାପିନୀ! ମନ୍ତ୍ରସାକ୍ଷୀ ଅଗ୍ନି ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଁ ଯେ ତୋର ହାତ ଧରିଥିଲି, ସେ ବନ୍ଧନକୁ ଏବେ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି; ତୋକୁ ଓ ତୋ ସହିତ ମୋଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ତୋ ପୁତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି।
Verse 15
प्रयाता रजनी देवि सूर्यस्योदयनंप्रति।अभिषेकं गुरुजनस्त्वरयिष्यति मां ध्रुवम्।।।।
ଦେବୀ! ରାତି ଅତୀତ ହୋଇଗଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୀପ; ଗୁରୁଜନ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ଆଗେ ବଢ଼ିବାକୁ ତ୍ୱରାଇବେ।
Verse 16
रामाभिषेकसंभारैस्तदर्थमुपकल्पितैः।रामः कारयितव्यो मे मृतस्य सलिलक्रियाम्।।।।
ରାମାଭିଷେକ ପାଇଁ ଯେ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛି, ସେଇ ସାମଗ୍ରୀଦ୍ୱାରା—ମୁଁ ମୃତ ହେଲା ପରେ—ରାମ ମୋ ପାଇଁ ସଲିଲକ୍ରିୟା, ଜଳତର୍ପଣ ବିଧି କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।
Verse 17
त्वया सपुत्रया नैव कर्तव्या सलिलक्रिया।व्याहन्ताऽस्यशुभाचारे यदि रामाभिषेचनम्।।।।
ହେ ଦୁଷ୍ଟାଚାରିଣୀ ନାରୀ! ଯଦି ତୁମେ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକକୁ ବାଧା ଦେବ, ତେବେ ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମୋ ପାଇଁ ତୁମେ ଓ ତୁମ ପୁତ୍ର ଜଳତର୍ପଣର ସଲିଳକ୍ରିୟା କରିବେ ନାହିଁ।
Verse 18
न च शक्तोऽस्म्यहं द्रष्टुं दृष्ट्वा पूर्वं तथासुखम्।हतहर्षं निरानन्दं पुनर्जनमवाङ्मुखम्।।।।
ପୂର୍ବେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖୀ ଦେଖିଥିଲି; ଏବେ ସେମାନଙ୍କୁ ହର୍ଷହୀନ, ନିରାନନ୍ଦ, ମୁହଁ ନମାଇଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ପୁଣି ଦେଖିବାକୁ ମୁଁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।
Verse 19
तां तथा ब्रुवतस्तस्य भूमिपस्य महात्मनः।प्रभाता शर्वरी पुण्या चन्द्रनक्षत्रशालिनी।।।।
ସେହି ମହାତ୍ମା ଭୂପତି ତାଙ୍କୁ ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ, ଚନ୍ଦ୍ର-ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ପବିତ୍ର ରାତ୍ରି ଅତିତ ହୋଇ ପ୍ରଭାତ ହେଲା।
Verse 20
ततः पापसमाचारा कैकेयी पार्थिवं पुनः।उवाच परुषं वाक्यं वाक्यज्ञा रोषमूर्छिता।।।।
ତାପରେ ପାପାଚାରିଣୀ କୈକେୟୀ—ବାକ୍ୟରେ ନିପୁଣ ଓ କ୍ରୋଧରେ ମୂର୍ଛିତ—ପୁଣି ରାଜାଙ୍କୁ କଠୋର ବଚନ କହିଲା।
Verse 21
किमिदं भाषसे राजन्वाक्यं गररुजोपमम्।आनाययितुमक्लिष्टं पुत्रं राममिहार्हसि।।।।
ହେ ରାଜନ୍, ବିଷବେଦନା ସଦୃଶ କଠୋର ବାକ୍ୟ ତୁମେ କାହିଁକି କହୁଛ? ତୁମେ ଅକ୍ଲିଷ୍ଟ ନିଜ ପୁତ୍ର ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଡାକାଇବା ଉଚିତ।
Verse 22
स्थाप्य राज्ये मम सुतं कृत्वा रामं वनेचरम्।निस्सपत्नां च मां कृत्वा कृतकृत्यो भविष्यसि।।।।
ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ରାଜ୍ୟରେ ସ୍ଥାପନ କରି, ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ବନବାସୀ କରି, ଏବଂ ମୋତେ ନିସ୍ସପତ୍ନା କରିଦେଲେ ମାତ୍ର ତୁମେ କୃତକୃତ୍ୟ ହେବ।
Verse 23
स नुन्न इव तीक्ष्णेन प्रतोदेन हयोत्तमः।राजा प्रचोदितोऽभीक्ष्णं कैकेयीमिदमब्रवीत्।।।।
ତାହାର ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରେରଣାରେ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପ୍ରତୋଦରେ ଆଘାତିତ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ପରି ରାଜା ବାରମ୍ବାର ପ୍ରଚୋଦିତ ହୋଇ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 24
धर्मबन्धेन बध्दोऽस्मि नष्टा च मम चेतना।ज्येष्ठं पुत्रं प्रियं रामं द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम्।।।।
ମୁଁ ଧର୍ମବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା; ମୋର ଚେତନା ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି। ଧର୍ମାତ୍ମା ମୋ ପ୍ରିୟ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 25
ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे।पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समाहिते।।।।वसिष्ठो गुणसम्पन्न श्शिष्यै परिवृतस्तदा।उपगृह्याशु सम्भारान्प्रविवेश पुरोत्तमम्।।।।
ତାପରେ ରଜନୀ ପ୍ରଭାତ ହେଲା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦିତ ହେଲେ; ପୁଣ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରଯୋଗ ଓ ଶୁଭ, ସମାହିତ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଆସିଲା। ସେତେବେଳେ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ବସିଷ୍ଠ ଋଷି ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ, ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ବିଧି-ସମ୍ଭାର ସଂଗ୍ରହ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୋତ୍ତମ ପ୍ରାସାଦରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 26
ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे।पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समाहिते।।2.14.25।।वसिष्ठो गुणसम्पन्न श्शिष्यै परिवृतस्तदा। उपगृह्याशु सम्भारान्प्रविवेश पुरोत्तमम्।।2.14.26।।
ତାପରେ ରଜନୀ ପ୍ରଭାତ ହେଲା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦିତ ହେଲେ; ପୁଣ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରଯୋଗ ଓ ଶୁଭ, ସମାହିତ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଆସିଲା। ସେତେବେଳେ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ବସିଷ୍ଠ ଋଷି ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ, ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ବିଧି-ସମ୍ଭାର ସଂଗ୍ରହ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୋତ୍ତମ ପ୍ରାସାଦରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 27
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्।महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्।तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।।।यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
ସେ ଏମିତି ନଗରୀକୁ ଦେଖିଲେ—ଯାହାର ପଥଗୁଡ଼ିକୁ ଜଳ ଛିଟାଇ ସଫା କରାଯାଇଥିଲା, ଉତ୍ତମ ପତାକାଧ୍ୱଜରେ ଭୂଷିତ, ବିଚିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣର ପୁଷ୍ପରେ ଆକୀର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ନାନା ପ୍ରକାର ମାଳାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ।
Verse 28
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
ସେ ହର୍ଷିତ ଜନସମୂହରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମୃଦ୍ଧ ବିପଣି-ଆପଣରେ ସୁସଜ୍ଜିତ, ମହୋତ୍ସବରେ ଆକୀର୍ଣ୍ଣ—ରାଘବ (ରାମ)ଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲା।
Verse 29
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁଧୂପର ସୁଗନ୍ଧରେ ସର୍ବତ୍ର ସୁବାସିତ, ପୁରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ଅମରାବତୀ ସଦୃଶ ସେ ନଗରୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେ ଆଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 30
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
ସେ ଅନ୍ତଃପୁରର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗକୁ ଦେଖିଲେ—ନାନା ଦ୍ୱିଜଗଣରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ପୌର ଓ ଜନପଦବାସୀମାନେ ଭିଡ଼ କରିଥିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ; ଯଜ୍ଞବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ପରମ ଦ୍ୱିଜ ସଭାସଦମାନେ ଯାହାକୁ ସୁସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ।
Verse 31
तदन्तःपुरमासाद्य व्यतिचक्राम तं जनम्।।।।वसिष्ठः परमप्रीतः परमर्षिर्विवेश च।
ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପହଞ୍ଚି, ପରମର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଲୋକମାନଙ୍କ ଭିଡ଼କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 32
सत्वपश्यद्विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सारथिम्।।।।द्वारे मनुजसिंहस्य सचिवं प्रियदर्शनम्।
ତାହାପରେ ସେ ମନୁଜସିଂହ (ଦଶରଥ)ଙ୍କ ଦ୍ୱାରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ନାମକ ସାରଥି—ପ୍ରିୟଦର୍ଶନ ସଚିବ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀ—ବାହାରକୁ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତ ହେଉଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 33
तमुवाच महातेजा स्सूतपुत्रं विशारदम्।।वसिष्ठः क्षिप्रमाचक्ष्व नृपतेर्मामिहागतम्।
ମହାତେଜସ୍ବୀ ବଶିଷ୍ଠ ସେଇ ନିପୁଣ ସୂତପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ବିଶାରଦ, ଶୀଘ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ମୋର ଏଠାରେ ଆଗମନ ସୂଚନା ଦେ।”
Verse 34
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः।अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्।वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः।हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः।सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः।आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह।एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
ଏଠାରେ ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟ ଅଛି, ଏବଂ ସମୁଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ଆଣିଥିବା ଜଳସହ କାଞ୍ଚନ ପାତ୍ରମାନେ ଅଛନ୍ତି। ଅଭିଷେକାର୍ଥେ ଔଦୁମ୍ବର କାଠର ଶୁଭ ପୀଠ ଆସିଛି। ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ବୀଜ, ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନ; ମଧୁ, ଦଧି, ଘୃତ, ଲାଜା, ଦର୍ଭ, ସୁମନସ ଓ ପୟଃ; ଆଠ ରୁଚିର କନ୍ୟା ଏବଂ ମଦମତ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଜ; ଚାରି ଅଶ୍ୱଯୁକ୍ତ ଶ୍ରୀମାନ ରଥ, ଖଡ୍ଗ ଓ ଉତ୍ତମ ଧନୁ; ବହକମାନଙ୍କ ସହ ପାଲଙ୍କି ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ଛତ୍ର; ଦୁଇଟି ଶ୍ୱେତ ଚାମର ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୃଙ୍ଗାର; ସୁବର୍ଣ୍ଣମାଳାରେ ଶୋଭିତ କକୁଦ୍ମାନ ପାଣ୍ଡୁର ବୃଷଭ; ଚତୁର୍ଦଂଷ୍ଟ୍ର କେସରୀ ସିଂହ ଓ ମହାବଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱ; ସିଂହାସନ, ବ୍ୟାଘ୍ରଚର୍ମ ଓ ସମିଧାରେ ପ୍ରଜ୍ୱଲିତ ହୁତାଶନ; ସମସ୍ତ ବାଦ୍ୟର ସଂଘ, ଅଲଙ୍କୃତ ବେଶ୍ୟା ଓ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ; ଆଚାର୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗାଈ ଓ ପୁଣ୍ୟ ମୃଗପକ୍ଷୀ; ପୌର-ଜନପଦର ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଓ ନୈଗମମାନେ ନିଜ ଗଣସହ—ଏମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ମଧୁରବଚନୀ ଲୋକ, ପାର୍ଥିବମାନଙ୍କ ସହ, ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏକତ୍ର ଦଣ୍ଡାୟମାନ।
Verse 35
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
ଅଭିଷେକ ନିମିତ୍ତେ ଉଦୁମ୍ବର କାଠର ଶୁଭ ଭଦ୍ରପୀଠ ଆଣାଯାଇଛି; ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ବୀଜ, ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନମାନେ ମଧ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଛି।
Verse 36
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
ମଧୁ, ଦଧି, ଘୃତ, ଲାଜା, ଦର୍ଭ, ସୁମନ (ପୁଷ୍ପ) ଓ ପୟଃ ସଜା ଅଛି; ଏବଂ ଆଠ ରୁଚିର କନ୍ୟା ସହ ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଜ ମଧ୍ୟ ଆଣାଯାଇଛି।
Verse 37
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
ଚାରି ଅଶ୍ୱଯୁକ୍ତ ଶ୍ରୀମାନ ରଥ ସଜା ଅଛି; ଏବଂ ଖଡ୍ଗ ଓ ଉତ୍ତମ ଧନୁ ମଧ୍ୟ; ନରମାନେ ବହନ କରୁଥିବା ଯାନ (ପାଳଙ୍କି) ଓ ଶଶିସଦୃଶ ଛତ୍ର ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ।
Verse 38
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
ଦୁଇଟି ଶ୍ୱେତ ବାଲବ୍ୟଜନ (ଚାମର) ଅଛି, ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଭୃଙ୍ଗାରୁ (ଛିଟାଣି ପାତ୍ର) ମଧ୍ୟ; ତଥା ସୁବର୍ଣ୍ଣମାଳାରେ ଶୋଭିତ ପାଣ୍ଡୁବର୍ଣ୍ଣ କକୁଦ୍ମାନ୍ ବୃଷଭ ମଧ୍ୟ ଆଣାଯାଇଛି।
Verse 39
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
ଚାରି ମହାଦଂଷ୍ଟ୍ରାଯୁକ୍ତ କେସରୀ ସିଂହ ଉପସ୍ଥିତ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହରି (ଅଶ୍ୱ) ମହାବଳୀ ମଧ୍ୟ; ସିଂହାସନ, ବ୍ୟାଘ୍ରଚର୍ମ ଓ ସମିଦ୍ଧ ହୁତାଶନ (ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି) ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ।
Verse 40
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ବାଦ୍ୟବାଦକଙ୍କ ଦଳମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ବେଶ୍ୟାମାନେ ଓ ଅଲଙ୍କୃତ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ। ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗୋମାତା ଏବଂ ପୁଣ୍ୟ-ଶୁଭ ମୃଗପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଏକତ୍ର ହୋଇଥିଲେ।
Verse 41
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୌର ଓ ଜନପଦର ମୁଖ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ବଣିକମାନେ ନିଜ ଗଣସହ—ଏମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକେ ପ୍ରିୟବାଦୀ ହୋଇ ଆଣାଯାଉଛନ୍ତି; ପାର୍ଥିବମାନଙ୍କ ସହ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ସେମାନେ ଏକତ୍ର ଦଣ୍ଡାୟମାନ।
Verse 42
त्वरयस्व महाराजं यथा समुदितेऽहनि।।।।पुष्ये नक्षत्रयोगे च रामो राज्यमवाप्नुयात्।
ମହାରାଜ, ଶୀଘ୍ର କରନ୍ତୁ; ଯେପରି ପ୍ରଭାତ ଉଦୟ ହେବାବେଳେ—ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରଯୋଗରେ—ରାମ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତୁ।
Verse 43
इति तस्य वच श्श्रुत्वा सूतपुत्रो महात्मनः।।।।स्तुवन्नृपतिशार्दूलं प्रविवेश निवेशनम्।
ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି, ସୂତପୁତ୍ର ସୁମନ୍ତ୍ର ନୃପତିଶାର୍ଦୂଳଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ରାଜନିବାସରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 44
तं तु पूर्वोदितं वृध्दं द्वारस्था राज सम्मतम्।।।।न शेकुरभिसंरोध्दुं राज्ञः प्रियचिकीर्षवः।
କିନ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଶୁଭେଚ୍ଛୁ ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ, ପୂର୍ବରୁ ଆସିଥିବା ବୃଦ୍ଧ ଏବଂ ରାଜସମ୍ମତ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ରୋକି ପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 45
स समीपस्थितो राज्ञस्तामवस्थामजज्ञिवान्।।।।वाग्भिः परमतुष्टाभिरभिष्टोतुं प्रचक्रमे।
ସେ ରାଜାଙ୍କ ସମୀପକୁ ଯାଇ, ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅବସ୍ଥାକୁ ନ ଜାଣି, ପରମ ତୁଷ୍ଟି ଦେବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବାକ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 46
तत स्सूतो यथाकालं पार्थिवस्य निवेशने।।।।सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा तुष्टाव जगतीपतिम्।
ତାପରେ ସୂତ ସୁମନ୍ତ୍ର ଯଥାକାଳେ ରାଜାଙ୍କ ନିବାସରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି, ଜଗତୀପତି ଭୂପତିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 47
यथा नन्दति तेजस्वी सागरो भास्करोदये।।।।प्रीतः प्रीतेन मनसा तथाऽनन्दघन स्स्वतः।
ଯେପରି ତେଜସ୍ବୀ ସାଗର ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ, ସେପରି ସ୍ୱଭାବତଃ ଆନନ୍ଦଘନ ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ପ୍ରୀତ ମନରେ ହର୍ଷିତ ହେଲେ।
Verse 48
इन्द्रमस्यां तु वेलायामभितुष्टाव मातलिः।।।।सोऽजयद्दानवान्सर्वांस्तथा त्वां बोधयाम्यहम्।
ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମାତଲି ସମସ୍ତ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରେ; ସେହିପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ବୋଧ କରାଉଛି।
Verse 49
वेदास्सहाङ्गविद्याश्च यथाह्यात्मभुवं विभुम्।।।ब्रह्माणं बोधयन्त्यद्य तथा त्वां बोधयाम्यहम्।
ଆଜି ବେଦମାନେ—ବେଦାଙ୍ଗବିଦ୍ୟା ସହିତ—ସ୍ୱୟଂଭୂ ମହାବିଭୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଯେପରି ଜାଗ୍ରତ କରନ୍ତି, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଜାଗ୍ରତ କରୁଛି।
Verse 50
आदित्यस्सह चन्द्रेण यथा भूतधरां शुभाम्।।।।बोधयत्यद्य पृथिवीं तथा त्वां बोधयाम्यहम्।
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଯେପରି ଆଜି ସର୍ବଭୂତଧାରିଣୀ ଶୁଭ ପୃଥିବୀକୁ ଜାଗ୍ରତ କରେ, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଜାଗ୍ରତ କରୁଛି।
Verse 51
उत्तिष्ठाशु महाराज कृतकौतुकमङ्गलः।।।।विराजमानो वपुषा मेरोरिव दिवाकरः।
ଉଠନ୍ତୁ, ହେ ମହାରାଜ, ଶୀଘ୍ର; କୃତକୌତୁକ-ମଙ୍ଗଳରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ମେରୁପର୍ବତ ଉପରେ ଦିବାକର ପରି ନିଜ ଦେହକାନ୍ତିରେ ବିରାଜନ୍ତୁ।
Verse 52
सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि।।।।वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिशन्तु ते।
ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶଜ, ସୋମ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଶିବ ଓ ବୈଶ୍ରବଣ, ଏବଂ ବରୁଣ, ଅଗ୍ନି ଓ ଇନ୍ଦ୍ର—ଏ ସମସ୍ତେ ତୁମକୁ ବିଜୟ ପ୍ରଦାନ କରୁନ୍ତୁ।
Verse 53
गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव।।।।बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम्।उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम्।।।।
ଭଗବତୀ ପବିତ୍ର ରାତ୍ରି ଅତୀତ ହୋଇଗଲା; ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଯାହା ଥିଲା, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି॥
Verse 54
गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव।।2.14.53।।बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम्। उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम्।।2.14.54।।
ବୁଦ୍ଧିକୁ ଜାଗ୍ରତ କର, ନୃପଶାର୍ଦୂଳ; ପରବର୍ତ୍ତୀ କାର୍ଯ୍ୟ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ କର। ରାମଙ୍କ ସମଗ୍ର ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି॥
Verse 55
पौरजानापदैश्चापि नैगमैश्च कृताञ्जलिः।स्वयं वशिष्ठो भगवान्ब्राह्मणै स्सह तिष्ठति।।।।
ପୌରଜନ ଓ ଜନପଦବାସୀମାନେ, ନୈଗମ (ବ୍ୟାପାରୀ)ମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ଏବଂ ଭଗବାନ ବଶିଷ୍ଠ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି॥
Verse 56
क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन्राघवस्याभिषेचनम्।यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका।।।।यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम्।एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते।।।।
ହେ ରାଜନ, ରାଘବଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ଆଜ୍ଞା ଦିଅ; କାରଣ ପାଳକ ବିନା ପଶୁମାନେ ଓ ନାୟକ ବିନା ସେନା ଅବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପଡ଼େ॥
Verse 57
क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन्राघवस्याभिषेचनम्। यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका।।2.14.56।।यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम्। एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते।।2.14.57।।
ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ରାତ୍ରି ଶୂନ୍ୟ, ଯେପରି ବୃଷଭ ବିନା ଗାଈମାନେ ନିରାଶ୍ରୟ; ସେପରି ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେଠାରେ ରାଷ୍ଟ୍ର ନିର୍ଜୀବ ହୋଇଯାଏ॥
Verse 58
इति तस्य वच श्शृत्वा सान्त्वपूर्वमिवार्थवत्।अभ्यकीर्यत शोकेन भूय एव महीपतिः।।।।
ତାହାର ଅର୍ଥବତ୍, ସାନ୍ତ୍ୱନାପୂର୍ବକ ଭାବରେ କହିଥିବା ବଚନ ଶୁଣି ଧରାଧିପତି ପୁନର୍ବାର ଶୋକରେ ଆବୃତ ହେଲେ।
Verse 59
तत स्सराजा तं सूतं सन्नहर्ष स्सुतं प्रति।शोकरक्तेक्षण श्श्रीमानुद्वीक्ष्योवाच धार्मिकः।।।।वाक्यैस्तु खलु मर्माणि मम भूयो निकृन्तसि।
ତାପରେ ଧର୍ମାତ୍ମା ଶ୍ରୀମାନ ରାଜା—ପୁତ୍ରକୁ ସ୍ମରି ହର୍ଷଶୂନ୍ୟ, ଶୋକରେ ରକ୍ତିମ ନୟନ—ସୂତଙ୍କୁ ଉପରକୁ ଚାହିଁ କହିଲେ: “ନିଶ୍ଚୟ, ତୁମ ବଚନ ପୁନର୍ବାର ମୋର ମର୍ମକୁ ଛେଦ କରୁଛି।”
Verse 60
सुमन्त्रः करुणं श्रुत्वा दृष्ट्वा दीनं च पार्थिवम्।प्रगृहीताञ्जलिः किञ्चित्तस्माद्देशादपाक्रमत्।।।।
ରାଜାଙ୍କ କରୁଣ ବଚନ ଶୁଣି ଏବଂ ଦୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ସେଠାରୁ କିଛିଟା ପଛକୁ ହଟିଲେ।
Verse 61
यदा वक्तुं स्वयं दैन्यान्न शशाक महीपतिः।।।।तदा सुमन्त्रं मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह।
ଯେତେବେଳେ ଦୈନ୍ୟରେ ଧରାଧିପତି ସ୍ୱୟଂ କଥା କହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞା କୈକେୟୀ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 62
सुमन्त्र राजा रजनीं रामहर्षसमुत्सुकः।।।।प्रजागरपरिश्रान्तो निद्राया वशमुपेयिवान्।
ହେ ସୁମନ୍ତ୍ର! ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକର ହର୍ଷରେ ଉତ୍ସୁକ ରାଜା ସାରା ରାତି ଜାଗିଥିଲେ; ଜାଗରଣର କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଏବେ ନିଦ୍ରାର ବଶରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
Verse 63
तद्गच्छ त्वरितं सूत राजपुत्रं यशस्विनम्।।।।राममानय भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा।
ଏହେତୁ, ହେ ସୂତ! ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ଯଶସ୍ବୀ ରାଜପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣ; ତୋର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ—ଏଥିରେ କୌଣସି ଦ୍ୱିଧା ନାହିଁ।
Verse 64
स मन्यमानः कल्याणं हृदयेन ननन्द च।।।।निर्जगाम च सम्प्रीत्या त्वरितो राजशासनात्।
ହୃଦୟରେ ମଙ୍ଗଳ ଘଟିବ ବୋଲି ଭାବି ସେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପ୍ରୀତିସହ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 65
सुमन्त्रश्चिन्तयामास त्वरितं चोदितस्तया।।।।व्यक्तं रामोऽभिषेकार्थमिहायास्यति धर्मवित्।
ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସୁମନ୍ତ୍ର ଚିନ୍ତା କଲେ: ‘ଧର୍ମବିଦ୍ ରାମ ନିଶ୍ଚୟ ଅଭିଷେକ ନିମିତ୍ତେ ଏଠାକୁ ଆସିବେ।’
Verse 66
इति सूतो मतिं कृत्वा हर्षेण महताऽऽवृतः।।।।निर्जगाम महाबाहो राघवस्य दिदृक्षया।
ଏପରି ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି ସୂତ ମହା ହର୍ଷରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ମହାବାହୁ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆକାଂକ୍ଷାରେ ବାହାରିଲେ।
Verse 67
सागरह्रदसङ्काशात्सुमन्त्रोऽन्तःपुराच्छुभात्।।।।निष्क्रम्य जनसम्बाधं ददर्श द्वारमग्रतः।
ସମୁଦ୍ରର ଗଭୀର ହ୍ରଦ ସଦୃଶ ଶୁଭ ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ସୁମନ୍ତ୍ର ବାହାରି, ଜନସମ୍ବାଧକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସମ୍ମୁଖରେ ଦ୍ୱାରକୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 68
ततः पुरस्तात्सहसा विनिर्गतो महीपतीन्द्वारगतो विलोकयन्।ददर्श पौरान्विविधान्महाधना नुपस्थितान्द्वारमुपेत्य विष्ठितान्।।।।
ତତ୍ପରେ ମହୀପତି ହଠାତ୍ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ଦ୍ୱାରକୁ ପହଞ୍ଚି ଚାରିଦିଗ ଦେଖିଲେ; ଦ୍ୱାର ନିକଟକୁ ଆସି ପୂର୍ବରୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ବିଭିନ୍ନ ମହାଧନ ପୌର ଓ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Daśaratha may retract a promised boon when its fulfillment destroys his dearest intention (Rāma’s coronation). The sarga frames the promise as a binding ‘pāśa’ (noose) of satya-dharma, making withdrawal ethically illegitimate despite catastrophic personal consequences.
The chapter teaches that truth and vow-keeping are treated as foundational to dharma and political legitimacy; even the ocean is metaphorically constrained by its boundary in obedience to truth (2.14.6–7). The narrative also warns how rhetorical coercion can weaponize dharma-language to compel outcomes.
Ayodhyā is presented as a ritually prepared civic space—streets sprinkled and decorated, markets thriving, incense and sandal fragrance pervasive—while the coronation is timed to the Pushya-star conjunction. Ritual materials (Ganga water, udumbara seat, throne, fans, umbrella, fire, kuśa grass) function as cultural markers of royal consecration.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.