Sarga 68
दूतप्रेषणम् — Dispatch of Messengers to Kekaya (Bharata’s Recall)
अयोध्याकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ମତ ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ କାର୍ଯ୍ୟବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି। କେକୟ ଦେଶରେ ମାତୁଳ ରାଜ୍ୟରେ ଥିବା ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଫେରାଇ ଆଣିବା ପାଇଁ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ବିଜୟ, ଜୟନ୍ତ, ଅଶୋକ ଓ ନନ୍ଦନ ନାମକ ଦୂତମାନଙ୍କୁ ଡାକି ସ୍ପଷ୍ଟ ନିୟମ ଦିଅନ୍ତି। ସେମାନେ କେକୟର ରାଜଧାନୀ ରାଜଗୃହକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଯାଇ, ଶୋକର ଚିହ୍ନ ଲୁଚାଇ, ପୁରୋହିତ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର କୁଶଳ ଜଣାଇ, “ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟ” ବୋଲି କହି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ଅନୁରୋଧ କରିବେ। ଏଠାରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷେଧ ରହିଛି—ଭରତଙ୍କୁ ନ ରାମଙ୍କ ବନବାସ, ନ ଦଶରଥଙ୍କ ନିଧନ, ନ ରଘୁବଂଶର ଅବନତି ସମ୍ବାଦ କୁହିବା; ଆଘାତ ରୋକି ରାଜ୍ୟସ୍ଥିରତା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସୂଚନା-ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ନୀତି ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ। ଦୂତମାନଙ୍କୁ ଯାତ୍ରାସାମଗ୍ରୀ ଦିଆଯାଏ ଏବଂ କେକୟରାଜା ଓ ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ପଟବସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣ ଭଳି ଉପହାର ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଏ। ତାପରେ ଯାତ୍ରାପଥର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ—ହସ୍ତିନାପୁରରେ ଗଙ୍ଗା ପାର୍ ହୋଇ କୁରୁ-ଜାଙ୍ଗଲ ଦେଇ ପାଞ୍ଚାଳ ଦେଶକୁ ଯାଆନ୍ତି; ମାଲିନୀ, ଶରଦଣ୍ଡା, ଇକ୍ଷୁମତୀ, ବିପାଶା ଓ ଶାଲ୍ମଲୀ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି ଏବଂ ସୁଦାମା ପର୍ବତରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। କର୍ତ୍ତବ୍ୟନିଷ୍ଠ ଦୂତମାନେ ରାତିରେ ଗିରିବ୍ରଜକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି; ଏହି ସର୍ଗରେ ତ୍ୱରା, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଭୂଗୋଳିକ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଉଜାଗର ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
तेषां हि वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः प्रत्युवाच ह।मित्रामात्यगणान्सर्वान्ब्राह्मणांस्तानिदं वचः।।2.68.1।।
ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠମୁନି ସମସ୍ତ ମିତ୍ରବର୍ଗ, ଅମାତ୍ୟଗଣ ଓ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଏହି ବଚନରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 2
यदसौ मातुलकुले दत्तराज्यं परं सुखी।भरतो वसति भ्रात्रा शत्रुघ्नेन समन्वितः।।2.68.2।।तच्छीघ्रं जवना दूता गच्छन्तु त्वरितैर्हयैः।आनेतुं भ्रातरौ वीरौ किं समीक्षामहे वयम्।।2.68.3।।
ଯାହାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି ସେଇ ଭରତ ଭାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହିତ ମାତୁଳକୁଳରେ ପରମ ସୁଖରେ ବସୁଛନ୍ତି।
Verse 3
यदसौ मातुलकुले दत्तराज्यं परं सुखी।भरतो वसति भ्रात्रा शत्रुघ्नेन समन्वितः।।2.68.2।।तच्छीघ्रं जवना दूता गच्छन्तु त्वरितैर्हयैः।आनेतुं भ्रातरौ वीरौ किं समीक्षामहे वयम्।।2.68.3।।
ଏହେତୁ ଦ୍ରୁତ ଦୂତମାନେ ତ୍ୱରିତ ଘୋଡ଼ାରେ ସତ୍ୱର ଯାଇ ସେଇ ଦୁଇ ବୀର ଭ୍ରାତାଙ୍କୁ ଆଣନ୍ତୁ; ଆମେ ଆଉ କ’ଣ ବିଚାର କରିବୁ?
Verse 4
गच्छन्त्विति तत स्सर्वे वसिष्ठं वाक्यमब्रुवन्।तेषां तद्वचनं श्रूत्वा वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत्।।2.68.4।।
“ଯାଉନ୍ତୁ” ବୋଲି କହି ସମସ୍ତେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ବଚନ କହିଲେ। ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 5
एहि सिद्धार्थ विजय जयन्ताशोक नन्दन।श्रूयतामिति कर्तव्यं सर्वानेव ब्रवीमि वः।।2.68.5।।
“ଆସ—ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ବିଜୟ, ଜୟନ୍ତ, ଅଶୋକ, ନନ୍ଦନ। ଶୁଣ; କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କ’ଣ, ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହୁଛି।”
Verse 6
पुरं राजगृहं गत्वा शीघ्रं शीघ्रजवै र्हयैः।त्यक्तशोकैरिदं वाच्य श्शासनाद्भरतो मम।।2.68.6।।
“ଶୀଘ୍ରଗତି ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି ରାଜଗୃହ ନଗରକୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଯାଅ। ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୋର ଶାସନ ଭାବେ ଏହି କଥା ଭରତଙ୍କୁ କହିବ।”
Verse 7
पुरोहित स्त्वां कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः।त्वरमाणश्च निर्याहि कृत्यमात्ययिकं त्वया।।2.68.7।।
“ପୁରୋହିତ ଓ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତୁମ କୁଶଳ ଆଶୀର୍ବାଦ କରିଛନ୍ତି। ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ଫେର; ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆପତ୍କାଳୀନ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିବାକୁ ଅଛି।”
Verse 8
मा चास्मै प्रोषितं रामं मा चास्मै पितरं मृतम्।भवन्त श्शंसिषुर्गत्वा राघवाणामिमं क्षयम्।।2.68.8।।
ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ତାଙ୍କୁ ‘ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରବାସକୁ ପଠାଯାଇଛି’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କହିବେ ନାହିଁ, ‘ପିତା ମୃତ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ରାଘବବଂଶ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏହି ମହାବିପତ୍ତିକୁ ପ୍ରକାଶ କରି ତାଙ୍କୁ ଶୋକାକୁଳ କରିବେ ନାହିଁ।
Verse 9
कौशेयानि च वस्त्राणि भूषणानि वराणि च।क्षिप्रमादय राज्ञश्च भरतस्य च गच्छत।।2.68.9।।
କୌଶେୟ (ରେଶମ) ବସ୍ତ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂଷଣ ଓ ଉତ୍ତମ ଉପହାର ଶୀଘ୍ର ନିଅ; ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଓ ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ—ବିଳମ୍ବ ନକରି ଯାତ୍ରା କର।
Verse 10
दत्तपथ्यशना दूता जग्मुस्स्वं स्वं निवेशनम्।केकयां स्ते गमिष्यन्तो हयानारुह्य संमतान्।।2.68.10।।
ମାର୍ଗପଥ୍ୟ ଭୋଜନ ପାଇ ଦୂତମାନେ ନିଜ ନିଜ ନିବାସକୁ ଗଲେ; ଏବଂ କେକୟଦେଶକୁ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ, ଚୟିତ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାରେ ଆରୋହଣ କଲେ।
Verse 11
ततः प्रास्थानिकं कृत्वा कार्यशेषमनन्तरम्।वसिष्ठेनाभ्यनुज्ञाता दूता स्संत्वरिता ययुः।।2.68.11।।
ତାପରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଅବଶିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ସମାପ୍ତ କରି, ବସିଷ୍ଠମୁନିଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ ଦୂତମାନେ ଶୀଘ୍ରତାରେ ଯାତ୍ରା କଲେ।
Verse 12
न्यन्तेनापरतालस्य प्रलम्बस्योत्तरं प्रति।निषेवमाणा स्ते जग्मुर्नदीं मध्येन मालिनीम्।।2.68.12।।
ଅପରତାଳର ପଶ୍ଚିମ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଧରି ଏବଂ ପ୍ରଲମ୍ବର ଉତ୍ତରଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବହୁଥିବା ମାଲିନୀ ନଦୀର ପଥ ଅନୁସରି ଗଲେ।
Verse 13
ते हस्तिनापुरे गङ्गां तीर्त्वा प्रत्यङ्मुखा ययुः।पाञ्चालदेशमासाद्य मध्येन कुरुजाङ्गलम्।।2.68.13।।सरांसि च सुपूर्णानि नदीश्च विमलोदकाः।निरीक्षमाणा स्ते जग्मुर्दूताः कार्यवशाद्द्रुतम्।।2.68.14।।
ହସ୍ତିନାପୁରରେ ଗଙ୍ଗାକୁ ତୀର୍ଣ୍ଣ କରି ସେମାନେ ପଶ୍ଚିମମୁଖୀ ହେଲେ; ଏବଂ କୁରୁଜାଙ୍ଗଲର ମଧ୍ୟଭାଗ ଦେଇ ଯାଇ ପାଞ୍ଚାଳଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 14
ते हस्तिनापुरे गङ्गां तीर्त्वा प्रत्यङ्मुखा ययुः।पाञ्चालदेशमासाद्य मध्येन कुरुजाङ्गलम्।।2.68.13।।सरांसि च सुपूर्णानि नदीश्च विमलोदकाः।निरीक्षमाणा स्ते जग्मुर्दूताः कार्यवशाद्द्रुतम्।।2.68.14।।
ଜଳରେ ସୁପୂର୍ଣ୍ଣ ସରୋବର ଓ ନିର୍ମଳ ଜଳବହା ନଦୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, କାର୍ଯ୍ୟର ତାତ୍କାଳିକତାରେ ସେଇ ଦୂତମାନେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 15
ते प्रसन्नोदकां दिव्यां नानाविहगसेविताम्।उपातिजग्मुर्वेगेन शरदण्डां जनाकुलाम्।।2.68.15।।
ପ୍ରସନ୍ନ ଜଳବହା ଦିବ୍ୟ ଶରଦଣ୍ଡାକୁ—ନାନା ପକ୍ଷୀମାନେ ସେବିତ ଓ ଜନାକୁଳ—ସେମାନେ ବେଗରେ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
Verse 16
निकूलवृक्षमासाद्य दिव्यं सत्योपयाचनम्।अभिगम्याभिवाद्यं तं कुलिङ्गां प्राविशन्पुरीम्।।2.68.16।।
ନିକୂଳରେ ଥିବା ‘ସତ୍ୟୋପୟାଚନ’ ନାମକ ଦିବ୍ୟ ବୃକ୍ଷକୁ ପହଞ୍ଚି—ଯାହା ବନ୍ଦନୀୟ—ତାହାକୁ ଅଭିଗମନ କରି ପ୍ରଣାମ କରି ସେମାନେ କୁଲିଙ୍ଗା ପୁରୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 17
आभिकालं ततः प्राप्य ते बोधिभवनाच्च्युताम्।पितृपैतामहीं पुण्यां तेरुरिक्षुमतीं नदीम्।।2.68.17।।
ସେଠାରୁ ସେମାନେ ଆଭିକାଳକୁ ପହଞ୍ଚି, ବୋଧିଭବନରୁ ଅବତରିତ ଓ ଦଶରଥଙ୍କ ପିତୃ–ପିତାମହମାନେ ପୁଣ୍ୟ ଭାବେ ପାଳିଥିବା ଇକ୍ଷୁମତୀ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
Verse 18
अवेक्ष्याञ्जलिपानांश्च ब्राह्मणान्वेदपारगान्।ययुर्मध्येन बाह्लीकान् सुदामानं च पर्वतम्।।2.68.18।।
ଅଞ୍ଜଳିରେ ଜଳ ପାନ କରୁଥିବା ବେଦପାରଗ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେମାନେ ବାହ୍ଲୀକ ଦେଶର ମଧ୍ୟଦେଇ ଯାଇ ସୁଦାମାନ ପର୍ବତ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 19
विष्णोः पदं प्रेक्षमाणा विपाशांचापि शाल्मलीम्।नदीर्वापी स्तटाकानि पल्वलानि सरांसि च।।2.68.19।।पश्यन्तो विविधांश्चापि सिंहाव्याघ्रमृग द्विपान्।ययुः पथाऽतिमहता शासनं भर्तुरीप्सवः।।2.68.20।।
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଦର୍ଶନ କରି, ଏବଂ ବିପାଶା ଓ ଶାଲ୍ମଲୀ ନଦୀମାନଙ୍କୁ, ନଦୀ, ବାପୀ, ସ୍ଟଟାକ, ପଲ୍ୱଲ ଓ ସରୋବରମାନଙ୍କୁ ଦେଖି; ନାନା ପ୍ରକାର ସିଂହ, ବ୍ୟାଘ୍ର, ମୃଗ ଓ ଦ୍ୱିପମାନଙ୍କୁ ଅବଲୋକନ କରି, ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଶାସନ ପୂରଣ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସେମାନେ ଅତି ଦୀର୍ଘ ପଥରେ ଗତି କଲେ।
Verse 20
विष्णोः पदं प्रेक्षमाणा विपाशांचापि शाल्मलीम्।नदीर्वापी स्तटाकानि पल्वलानि सरांसि च।।2.68.19।।पश्यन्तो विविधांश्चापि सिंहाव्याघ्रमृग द्विपान्।ययुः पथाऽतिमहता शासनं भर्तुरीप्सवः।।2.68.20।।
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଦର୍ଶନ କରି, ଏବଂ ବିପାଶା ଓ ଶାଲ୍ମଲୀ ନଦୀମାନଙ୍କୁ, ନଦୀ, ବାପୀ, ସ୍ଟଟାକ, ପଲ୍ୱଲ ଓ ସରୋବରମାନଙ୍କୁ ଦେଖି; ନାନା ପ୍ରକାର ସିଂହ, ବ୍ୟାଘ୍ର, ମୃଗ ଓ ଦ୍ୱିପମାନଙ୍କୁ ଅବଲୋକନ କରି, ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଶାସନ ପୂରଣ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସେମାନେ ଅତି ଦୀର୍ଘ ପଥରେ ଗତି କଲେ।
Verse 21
ते श्रान्तवाहना दूता विकृष्णेन पथा ततः।गिरिव्रजं पुरवरं शीघ्रमासेदुरञ्जसा।।2.68.21।।
ତାପରେ ଦୀର୍ଘ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିକର ପଥରେ ଯାଇ ଯାନବାହନ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ସେ ଦୂତମାନେ, ବିକୃଷ୍ଣ ପଥ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସହଜରେ ଶୀଘ୍ର ନଗରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗିରିବ୍ରଜକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 22
भर्तुः प्रियार्थं कुलरक्षणार्थं भर्तुश्च वंशस्य परिग्रहार्थम्।अहेडमाना स्त्वरया स्म दूता रात्र्यान्तु ते तत्पुरमेव याताः।।2.68.22।।
ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟକାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ ପାଇଁ, କୁଳରକ୍ଷା ପାଇଁ, ଏବଂ ରାଜବଂଶର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ପରମ୍ପରାକୁ ଧାରଣ କରିବା ପାଇଁ, ଅବହେଳା ନ କରି ସେ ଦୂତମାନେ ତ୍ୱରାରେ ରାତିରେ ହିଁ ସେହି ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Vasiṣṭha’s decision to recall Bharata urgently while instructing the envoys to withhold traumatic truths (Rāma’s exile and Daśaratha’s death), balancing compassion, political stability, and dynastic continuity.
The sarga frames governance as disciplined execution: dharma is upheld not only by ideals but by timely action, proper delegation, and prudent speech that prevents harm while enabling rightful responsibility.
Key landmarks include Gaṅgā at Hastināpura; regions Kuru-jāṅgala and Pāñcāla; rivers Mālinī, Śaradandā, Ikṣumatī, Vipāśā, Śālmalī; Sudāmā mountain with Viṣṇu’s footprints; and the destination cities Rājagṛha/Girivraja in Kekaya.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.