Sarga 77

Verse 1

ततो दशाहेऽतिगते कृतशौचो नृपात्मजः।द्वादशेऽहनि सम्प्राप्ते श्राद्धकर्माण्यकारयत्।।।।

ତାପରେ ଦଶ ଦିନ ଅତିତ ହେଲାପରେ, ଶୌଚକ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ କରିଥିବା ନୃପପୁତ୍ର, ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନ ଆସିଲେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ କରାଇଲେ।

Verse 2

ब्राह्मणेभ्यो ददौ रत्नं धनमन्नं च पुष्कलम्।वासांसि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि च।।।।

ଶ୍ରାଦ୍ଧକ୍ରିୟା ସମୟରେ ଭରତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ରତ୍ନ, ଧନ, ପ୍ରଚୁର ଅନ୍ନଧାନ୍ୟ ଦାନ କଲେ; ଏବଂ ଅତ୍ୟମୂଲ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ଓ ନାନାପ୍ରକାର ମଣିରତ୍ନ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 3

बास्तिकं बहु शुक्लं च गाश्चापि शतशस्तथा।दासीदासं च यानं च वेश्मानि सुमहान्ति च।।।।ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुत्रो राज्ञस्तस्यौर्ध्वदैहिकम्।

ରାଜାଙ୍କ ଔର୍ଧ୍ୱଦୈହିକ କଲ୍ୟାଣ ସାଧନାର୍ଥ ହୋଇଥିବା କର୍ମ ପାଇଁ ପୁତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅନେକ ଶ୍ୱେତ ଛେଳି, ଶତଶଃ ଗାଈ, ଦାସୀ-ଦାସ, ଯାନ ଓ ବିଶାଳ ଗୃହ ଦାନ କଲେ।

Verse 4

ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ त्रयोदशे।।।।विललाप महाबाहुर्भरत श्शोकमूर्छितः।शब्दापिहितकण्ठस्तु शोधनार्थमुपागतः।।।।चितामूले पितुर्वाक्यमिदमाह सुदुःखितः।

ତାପରେ ତ୍ରୟୋଦଶ ଦିନର ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ, ଶୋକରେ ମୂର୍ଛିତ ମହାବାହୁ ଭରତ ଶୋଧନାର୍ଥ ଆସିଲେ; ରୋଦନରେ କଣ୍ଠ ଅବରୁଦ୍ଧ, ପିତାଙ୍କ ଚିତାମୂଳେ ଅତିଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 5

ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ त्रयोदशे।।2.77.4।।विललाप महाबाहुर्भरत श्शोकमूर्छितः।शब्दापिहितकण्ठस्तु शोधनार्थमुपागतः।।2.77.5।।चितामूले पितुर्वाक्यमिदमाह सुदुःखितः।

ତାପରେ ତ୍ରୟୋଦଶ ଦିନର ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ, ଶୋକରେ ପରାଭୂତ ମହାବାହୁ ଭରତ ଶୋଧନ ବିଧି ପାଇଁ ଆସିଲେ; ରୋଦନରେ କଣ୍ଠ ସଙ୍କୁଚିତ, ପିତାଙ୍କ ଚିତାମୂଳେ ଅତିଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 6

तात यस्मिन्निसृष्टोऽहं त्वया भ्रातरि राघवे।।।।तस्मिन्वनं प्रव्रजिते शून्ये त्यक्तोऽस्म्यहं त्वया।

ତାତ! ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ମୋତେ ଭ୍ରାତା ରାଘବଙ୍କ ହସ୍ତେ ସମର୍ପିଥିଲ, ଏବେ ସେ ବନକୁ ପ୍ରବ୍ରଜିତ ହୋଇଥିବାରୁ ତୁମେ ମୋତେ ଶୂନ୍ୟତାରେ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲ।

Verse 7

यस्या गतिरनाथायाः पुत्रः प्रवाजितो वनम्।तामम्बां तात कौसल्यां त्यक्त्वा त्वं क्व गतो नृप।।।।

ତାତ, ହେ ନୃପ! ଯାହାର ଗତି ନାହିଁ ସେଇ ଅନାଥା କୌସଲ୍ୟା ମାତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ—ପୁତ୍ର—ବନକୁ ହଂକାଯାଇଛି; ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ତୁମେ କେଉଁଠି ଗଲ?

Verse 8

दृष्ट्वा भस्मारुणं तच्च दग्धास्थि स्थानमण्डलम्।।।।पितु श्शरीरनिर्वाणं निष्टनन्विषसाद सः।

ଭସ୍ମରେ ରକ୍ତାରୁଣ ହୋଇଥିବା ଓ ଦଗ୍ଧ ଅସ୍ଥିରେ ଭରିଥିବା ସେଇ ବୃତ୍ତାକାର ସ୍ଥାନମଣ୍ଡଳ—ଯେଉଁଠାରେ ପିତାଙ୍କ ଶରୀର ନିର୍ବାଣ ପାଇଥିଲା—ଦେଖି ସେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କାନ୍ଦି ନିରାଶାରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଲା।

Verse 9

स तु दृष्ट्वा रुदन् दीनः पपात धरणीतले।।।।उत्थाप्यमानश्शक्रस्य यन्त्रध्वज इव च्युतः।

ତାହା ଦେଖି ଦୀନ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିବା ସେ ଧରଣୀତଳେ ପଡ଼ିଗଲା—ଯେପରି ଉଠାଯାଉଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ରଙ୍କ ଯନ୍ତ୍ରଧ୍ୱଜର ଦଣ୍ଡ ଖସି ପଡ଼େ।

Verse 10

अभिपेतुस्ततस्सर्वे तस्यामात्याश्शुचिव्रतम्।।।।अन्तकाले निपतितं ययातिमृषयो यथा।

ତାପରେ ତାଙ୍କର ଶୁଚିବ୍ରତ ଅମାତ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଧାଇ ଆସିଲେ—ଯେପରି ଅନ୍ତକାଳେ ପତିତ ଶୁଦ୍ଧବ୍ରତ ଯୟାତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଋଷିମାନେ ଧାଇଯାନ୍ତି।

Verse 11

शत्रुघ्न श्चापि भरतं दृष्ट्वा शोकम् परिप्लुतः।।।।विसंज्ञो न्यपतद्भूमौ भूमिपालमनुस्मरन्।

ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମଧ୍ୟ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି ଶୋକରେ ପ୍ଲାବିତ ହେଲେ; ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 12

उन्मत्त इव निश्चेता विललाप सुदुःखितः।।।।स्मृत्वा पितुर्गुणाङ्गानि तानि तानि तथा तथा।

ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଉନ୍ମତ୍ତ ପରି ଅସ୍ଥିରଚିତ୍ତରେ ସେ ବିଲାପ କଲେ; ପିତାଙ୍କ ନାନା ଗୁଣକୁ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ମରଣ କଲେ।

Verse 13

मन्थराप्रभवस्तीव्रः कैकेयीग्राहसङ्कुलः।।।।वरदानमयोऽक्षोभ्योऽमञ्जयच्छोकसागरः।

ମନ୍ଥରାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, କୈକେୟୀ ନାମକ ଗ୍ରାହମାନେ ଭରିଥିବା, ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ବରଦାନର ରୂପଧାରୀ, ଅକ୍ଷୋଭ୍ୟ ଏହି ଶୋକସାଗର ଆମକୁ ଗ୍ରସିଛି।

Verse 14

सुकुमारं च बालं च सततं लालितं त्वया।।।।क्व तात भरतं हित्वा विलपन्तं गतो भवान्।

ହେ ତାତ! ଅତି ସୁକୁମାର ଓ ବାଳ, ସଦା ତୁମ ଲାଡ଼-ପ୍ୟାରରେ ପାଳିତ ଭରତକୁ ବିଲାପ କରୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଛାଡ଼ି ତୁମେ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲ?

Verse 15

ननु भोज्येषु पानेषु वस्त्रेष्वाभरणेषु च।।।।प्रवारयसि नस्सर्वान् तन्नः कोऽन्यः करिष्यति।

ଭୋଜ୍ୟ-ପାନୀୟ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣରେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠଟି ବାଛିବାକୁ ତୁମେ ନିତ୍ୟ ଅନୁମତି ଦେଉଥିଲ ନୁହେଁ କି? ଏବେ ଆମ ପାଇଁ ସେ କାମ କିଏ କରିବ?

Verse 16

अवदारणकाले तु पृथिवी नावदीर्यते।।।।या विहीना त्वया राज्ञा धर्मज्ञेन महात्मना।

ଯେତେବେଳେ ପୃଥିବୀ ଫାଟିଯିବା ଉଚିତ, ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଫାଟୁନାହିଁ—ଧର୍ମଜ୍ଞ ମହାତ୍ମା ରାଜା, ତୁମ ବିନା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ।

Verse 17

पितरि स्वर्गमापन्ने रामे चारण्यमाश्रिते।।।।किं मे जीवितसामर्थ्यं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्।

ପିତା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି—ତେବେ ମୋର ଜୀବନ ଧାରଣ କରିବାର ଶକ୍ତି କେଉଁଠି? ମୁଁ ଦହନକାରୀ ହୁତାଶନରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି।

Verse 18

हीनो भ्रात्रा च पित्रा च शून्यामिक्ष्वाकुपालिताम्।।।।अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि प्रवेक्ष्यामि तपोवनम्।

ଭାଇ ଓ ପିତା—ଦୁହେଁ ବିନା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଶାସନରୁ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଥିବା ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ମୁଁ ପ୍ରବେଶ କରିବିନି; ମୁଁ ତପୋବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି।

Verse 19

तयोर्विलपितं श्रुत्वा व्यसनं चान्ववेक्ष्य तत्।।।।भृशमार्ततरा भूयस्सर्वएवानुगामिनः।

ସେ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କର ବିଲାପ ଶୁଣି ଏବଂ ସେହି ବିପତ୍ତିକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ସମସ୍ତ ଅନୁଗାମୀମାନେ ପୁନର୍ବାର ଅଧିକ ତୀବ୍ର ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହେଲେ।

Verse 20

ततो विषण्णौ श्रान्तौ च शत्रुघ्नभरतावुभौ।।।।धरण्यां संव्यवेष्टेतां भग्नशृङ्गाविवर्षभौ।

ତତଃ ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ—ଦୁହେଁ ବିଷଣ୍ଣ ଓ ଶ୍ରାନ୍ତ—ଧରଣୀରେ ପଡ଼ି ଛଟପଟାଇଲେ; ଭଙ୍ଗିତ ଶୃଙ୍ଗ ଥିବା ଦୁଇ ବୃଷଭ ପରି।

Verse 21

ततः प्रकृतिमान्वैद्यः पितुरेषां पुरोहितः।।।।वसिष्ठो भरतं वाक्यमुत्थाप्य तमुवाच ह।

ତାପରେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କର ପୁରୋହିତ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଓ ସ୍ଥିରଚିତ୍ତ ବସିଷ୍ଠ ଭରତଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 22

त्रयोदशोऽयं दिवसः पितुर्वृत्तस्य ते विभो।।।।सावशेषास्थिनिचये किमिह त्वं विलम्भसे।

ହେ ବିଭୋ! ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଦେହାନ୍ତରୁ ଆଜି ତ୍ରୟୋଦଶ ଦିନ; ଅସ୍ଥିର ଢେର ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବଶେଷ ଥିବାବେଳେ, ଏଠାରେ ତୁମେ କାହିଁକି ବିଲମ୍ବ କରୁଛ?

Verse 23

त्रीणि द्वन्द्वानि भूतेषु प्रवृत्तान्यविशेषतः।।।।तेषु चापरिहार्येषु नैवं भवितुमर्हसि।

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ବିଶେଷରେ ତିନି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ—ଏହିପରି ଭାବେ ତୁମେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 24

सुमन्त्रश्चापि शत्रुघ्नमुत्थाप्याभिप्रसाद्य च।।।।श्रावयामास तत्त्वज्ञ स्सर्वभूतभवाभवम्।

ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ—ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ—ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଉଠାଇ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଉଦୟ ଓ ବ୍ୟୟର ତତ୍ତ୍ୱ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରବଣ କରାଇଲେ।

Verse 25

उत्थितौ च नरव्याघ्रौ प्रकाशेते यशस्विनौ।।।।वर्षातपपरिक्लिनौ पृथगिन्द्रध्वजाविव।

ସେଇ ଯଶସ୍ବୀ ନରବ୍ୟାଘ୍ର ଦୁଇଜଣ ଉଠିଲେ ବେଳେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ବର୍ଷା ଓ ତାପରେ କ୍ଲାନ୍ତ, ପୃଥକ୍ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।

Verse 26

अश्रूणि परिमृद्नन्तौ रक्ताक्षौ दीनभाषिणौ।अमात्यास्त्वरयन्ति स्म तनयौ चापराः क्रियाः।।।।

ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଅଶ୍ରୁ ପୋଛୁଥିଲେ—ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ, ବାଣୀ ଦୀନ; ସେତେବେଳେ ଅମାତ୍ୟମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ଶୀଘ୍ର ସମାପ୍ତ କରିବାକୁ ସେମାନଙ୍କୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କଲେ।