Sarga 102

Verse 1

तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम्।राघवो भरते नोक्तां बभूव गतचेतनः।।।।

ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ସଂବନ୍ଧିତ, ଭରତ କହିଥିବା ସେଇ କରୁଣ ବାଣୀ ଶୁଣି ରାଘବ (ରାମ) ଚେତନାହୀନ ହେଲେ।

Verse 2

तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणावाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।।।प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः।वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह।।।।

ଭରତ କହିଥିବା ବଜ୍ରସଦୃଶ ବାକ୍ୟ—ମୋ ପାଇଁ ଅପ୍ରିୟ—ଆହବେ ଦେବଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ଇନ୍ଦ୍ରର ବଜ୍ର ପଡ଼ିଲା ପରି ରାମଙ୍କୁ ବେଦନାଦାୟକ ହେଲା। ପରନ୍ତପ ରାମ ବାହୁ ପ୍ରସାରି, ବନରେ ପରଶୁରେ କଟା ପୁଷ୍ପିତ ଶିଖରବାନ ବୃକ୍ଷ ପରି ଭୂମିରେ ଢଳି ପଡ଼ିଲେ।

Verse 3

तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणावाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।2.102.2।।प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः।वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह।।2.102.3।।

“ମହାରାଜ, ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଆମେ ଏବେ ଯେପରି ଆହାର କରୁଛୁ ସେହି ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; ପୁରୁଷ ଯେଉଁ ଅନ୍ନ ଭୁଞ୍ଜେ, ତାହା ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଅନ୍ନର ଭାଗୀ ହୁଅନ୍ତି।”

Verse 4

तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणावाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।2.102.2।।प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः।वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह।।2.102.3।।

କିନ୍ତୁ ଭରତ କହିଥିବା ବଜ୍ରସମ, ହୃଦୟକୁ ଅପ୍ରିୟ ଏହି ବାକ୍-ବଜ୍ରରେ ଶତ୍ରୁତାପକ ରାମ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦାନବ ଛାଡ଼ିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରବଜ୍ରରେ ଆହତ ହେଲେ ପରି ଆଘାତ ପାଇଲେ। ପୁଷ୍ପିତ ଶିଖର ଥିବା ଗଛ ଯେପରି ବନରେ ପରଶୁରେ କଟି ଭୂମିରେ ପଡ଼େ, ସେପରି ବାହୁ ପ୍ରସାରି ରାମ ଧରାରେ ଢଳି ପଡ଼ିଲେ।

Verse 5

तथा हि पतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम्।कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।2.102. 4।।भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वतश्शोककर्शितम्।रुदन्तस्सह वैदेह्या सिषिचुस्सलिलेन वै।।।।

ତାପରେ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ବୈଦେହୀ (ସୀତା) ସହିତ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ମହେଷ୍ୱାସ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଜଳ ଛିଟାଇଲେ।

Verse 6

स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामस्रमुत्सृजन्।उपाक्रामत काकुत्स्थ कृपणं बहु भाषितुम्।।।।

କିନ୍ତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥ (ରାମ) ପୁନର୍ବାର ସଞ୍ଜ୍ଞା ଲାଭ କରି, ନୟନଦ୍ୱୟରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ, କରୁଣ ଭାବରେ ଦୀର୍ଘ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 7

स रामस्स्वर्गतं श्रुत्वा पितरं पृथिवीपतिम्।उवाच भरतं वाक्यं धर्मात्मा धर्मसंहितम्।।।।

ପୃଥିବୀପତି ପିତା ସ୍ୱର୍ଗଗତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମ ଭରତଙ୍କୁ ଧର୍ମସମ୍ମତ ବଚନ କହିଲେ।

Verse 8

किं करिष्याम्ययोध्यायां ताते दिष्टां गतिं गते।कस्तां राजवराध्दीनामयोध्यां पालयिष्यति।।।।

ତାତ, ଦୈବବିଧି ଅନୁସାରେ ଆପଣ ପରଲୋକଗତି ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ପରେ ମୁଁ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ କ’ଣ କରିବି? ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ବିହୀନ ଦୀନ ହୋଇଥିବା ସେଇ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଏବେ କିଏ ରକ୍ଷା କରିବ?

Verse 9

किं नु तस्य मया कार्यं दुर्जातेन महात्मनः।यो मृतो मम शोकेन मया चापि न संस्कृतः।।।।

ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବାନ ମୋ ପାଇଁ ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରତି କ’ଣ କରିବା ଥିଲା? ମୋର ଶୋକରେ ସେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ଏବଂ ମୁଁ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି-କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ଯଥାବିଧି କରିପାରିଲି ନାହିଁ।

Verse 10

अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वयाऽनघ।शत्रुघ्नेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः।।।।

ଅହୋ ଭରତ! ଅନଘ, ତୁମେ କୃତାର୍ଥ ହେଲ; କାରଣ ତୁମେ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସମସ୍ତ ପ୍ରେତକ୍ରିୟାରେ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସତ୍କାର କରି ସମ୍ମାନିତ କରିଛ।

Verse 11

निष्प्रधानामनेकाग्रां नरेन्द्रेण विनाकृताम्।निवृत्तवनवासोऽपि नायोध्यां गन्तु मुत्सहे।।।।

ମୋର ବନବାସ ସମାପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନରେନ୍ଦ୍ର ବିନା ପ୍ରଧାନହୀନ ଓ ଅନେକ ଦିଗରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥିବା—ରାଜାବିହୀନ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବାକୁ ମୁଁ ସାହସ କରିପାରୁନି।

Verse 12

समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परन्तप।कोऽनु शासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते।।।।

ହେ ପରନ୍ତପ! ଆମ ପିତା ଲୋକାନ୍ତରକୁ ଗତ ହୋଇଗଲେ; ମୋର ବନବାସ ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ମୋତେ ପୁଣି କିଏ ଅନୁଶାସନ ଦେବ, କିଏ ପଥ ଦେଖାଇବ?

Verse 13

पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन्।वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतश्श्रोत्रसुखान्यहम्।।।।

ପୂର୍ବେ ମୋର ସୁବୃତ୍ତି ଦେଖି ପିତା ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଯେ କର୍ଣ୍ଣସୁଖଦ ବଚନ କହୁଥିଲେ, ସେହି ବଚନ ଏବେ ମୁଁ ପୁଣି କାହାଠାରୁ ଶୁଣିବି?

Verse 14

एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः।उवाच शोकसन्तप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम्।।।।

ଏଭଳି ଭରତଙ୍କୁ କହି, ଶୋକରେ ସନ୍ତପ୍ତ ରାଘବ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ମୁଖବତୀ ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।

Verse 15

सीते मृतस्ते श्वशुरः पित्रा हीनोऽसि लक्ष्मण।भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम्।।।।

“ସୀତେ, ତୋର ଶ୍ୱଶୁର ଦେହତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ପିତୃବିହୀନ ହେଲ। ପୃଥିବୀପତି ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗଗତ ହୋଇଛନ୍ତି—ଏହି ଦୁଃଖଦ ସମ୍ବାଦ ଭରତ କହୁଛି।”

Verse 16

ततो बहुगुणं तेषां बाष्पं नेत्रेष्वजायत।तथा ब्रुवति काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विनाम्।।।।

କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ, ସେଇ ଯଶସ୍ବୀ କୁମାରମାନଙ୍କ ନେତ୍ରରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଅଶ୍ରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା।

Verse 17

ततस्ते भ्रातर स्रव्रॆ भृशमाश्वास्य दु:खितम्।अब्रुवन् जगतीभर्तुः क्रियतामुदकं पितुः।।।।

ତାପରେ ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ଭାଇ ରାଘବଙ୍କୁ ଯଥାଶକ୍ତି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ: “ଜଗତ୍‌ଧାରକ ଆମ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦକ-ତର୍ପଣ କରାଯାଉ।”

Verse 18

सा सीता स्वर्गतं श्रुत्वा श्वशुरं तं महानृपम्।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्या शशाकेक्षितुं प्रियम्।।।।

ମହାନୃପ ସେଇ ଶ୍ୱଶୁର ସ୍ୱର୍ଗଗତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ନେତ୍ରଦ୍ୱୟ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ସୀତା ନିଜ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 19

सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम्।उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः।।।।

ରୁଦନ କରୁଥିବା ଜନକାତ୍ମଜା ସୀତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଶୋକାକୁଳ ରାମ ସେଠାରେ ଦୁଃଖିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୁଃଖଭରା ବଚନ କହିଲେ।

Verse 20

आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम्।जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः।।।।

ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଫଳର ଶୁଖିଲା ପିଣ୍ୟାକ ଆଣିଦେ; ଚୀରର ଗୋଟିଏ ଉତ୍ତରୀୟ ମଧ୍ୟ ଆଣ। ମହାତ୍ମା ପିତାଙ୍କର ଜଳକ୍ରିୟା—ତର୍ପଣାଦି—କରିବାକୁ ମୁଁ ଯିବି।

Verse 21

सीता पुरस्ताद्व्रजतु त्वमेनामभितो व्रज।अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा।।।।

ସୀତା ଆଗରେ ଯାଉ; ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ନିକଟରେ ରହି ଚାଲ। ମୁଁ ପଛରୁ ଯିବି—ଏହା ଶୋକର ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଦାରୁଣ ଯାତ୍ରା।

Verse 22

ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः।मृदुर्दान्तश्च कान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान्।।।।सुमन्त्र स्तैर्नृपसुतैस्सार्धमाश्वस्य राघवम्।अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम्।।।।

ତାପରେ ସେମାନଙ୍କର ନିତ୍ୟ ଅନୁଗାମୀ, ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍, ମହାମତି, ମୃଦୁ, ଦାନ୍ତ ଓ ଶାନ୍ତ, ଏବଂ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତିମାନ ସୁମନ୍ତ୍ର ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଧୀରଜ ଦେଲେ।

Verse 23

ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः।मृदुर्दान्तश्च शान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान्।।2.102.22।।सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतैः सार्धमाश्वास्य राघवम्।अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम्।।2.102.23।।

ରାଘବଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ସେଇ ରାଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ସୁମନ୍ତ୍ର ହାତ ଧରି ଆଶ୍ରୟ ଦେଇ, ଶୁଭ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀକୁ ଅବତରଣ କରାଇଲେ।

Verse 24

ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः।नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम्।।।।शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम्।सिषिचु स्तूदकं राज्ञे तत एतद् भवत्विति।।।।

ତତଃ ସେଇ ଯଶସ୍ବୀ ଭ୍ରାତାଦ୍ୱୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟରେ ସୁତୀର୍ଥଯୁକ୍ତ, ସଦା ପୁଷ୍ପିତ କାନନରେ ଶୋଭିତ ରମଣୀୟ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀକୁ ଉପଗତ ହେଲେ।

Verse 25

ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः।नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम्।।2.102.24।।शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम्।सिषिचु स्तूदकं राज्ञे तातैतत्ते भवत्विति।।2.102.25।।

ଶୀଘ୍ରସ୍ରୋତଯୁକ୍ତ, ଶିବମୟ ଓ ଅକର୍ଦମ (କାଦବରହିତ) ତୀର୍ଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ତର୍ପଣରୂପେ ଜଳ ଅର୍ପଣ କଲେ ଏବଂ କହିଲେ— “ତାତ, ଏହା ଆପଣଙ୍କୁ ହେଉ।”

Verse 26

प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम्।दिशं याम्यामभिमुखो रुदन्वचनमब्रवीत्।।।।

ମହୀପାଳ ରାମ ଜଳପୂରିତ ଅଞ୍ଜଳି ଧରି, ଯମଦିଗ୍‌ ଦକ୍ଷିଣଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି କଥା କହିଲେ।

Verse 27

एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम्।पितृलोकगत स्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु।।।।

“ହେ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ! ଆପଣ ପିତୃଲୋକକୁ ଗତ; ଆଜି ମୋ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ପିତ ଏହି ବିମଳ ଓ ଅକ୍ଷୟ ତୋୟ-ତର୍ପଣ ଆପଣଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉ।”

Verse 28

ततो मन्दाकिनीतीरात्प्रत्युत्तीर्य स राघवः।पितुश्चकार तेजस्वी निर्वापं भ्रातृभि सह।।।।

ତତଃ ତେଜସ୍ବୀ ରାଘବ ମନ୍ଦାକିନୀ ତୀରରୁ ଉପରକୁ ଉଠି, ଭ୍ରାତାମାନଙ୍କ ସହିତ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ବାପ (ଶ୍ରାଦ୍ଧାର୍ପଣ) କଲେ।

Verse 29

ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे।न्यस्य रामस्सदुःखार्तो रुदन्वचनमब्रवीत्।।।।

ଦର୍ଭ ଶୟ୍ୟାରେ ଐଙ୍ଗୁଦୀର ଗୁଦା ସହ ବଦରୀଫଳ ମିଶାଇ ପିଣ୍ଡାକାର ଗୋଳାଗୁଡ଼ିକୁ ରଖି, ଶୋକାର୍ତ୍ତ ରାମ ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ କଥା କହିଲେ।

Verse 30

इदं भुङ्क्ष्वमहाराज प्रीतो यदशना वयम्।यदन्नः पुरुषो भवति तदन्ना स्तस्य देवताः।।।।

“ମହାରାଜ, ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଆମେ ଏବେ ଯେପରି ଆହାର କରୁଛୁ ସେହି ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; ପୁରୁଷ ଯେଉଁ ଅନ୍ନ ଭୁଞ୍ଜେ, ତାହା ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଅନ୍ନର ଭାଗୀ ହୁଅନ୍ତି।”

Verse 31

तत स्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य सरित्तटात्।आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम्।।।।

ତାପରେ ସେହି ମାର୍ଗରେ ନଦୀତଟରୁ ପୁନଃ ଉପରକୁ ଉଠି, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ରମ୍ୟ ଢାଳଯୁକ୍ତ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତକୁ ଆରୋହଣ କଲେ।

Verse 32

ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः।परिजग्राह बाहुभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ।।।।

ତାପରେ ଜଗତୀପତି ରାମ ପର୍ଣ୍ଣକୁଟୀର ଦ୍ୱାରକୁ ପହଞ୍ଚି, ନିଜ ବାହୁଦ୍ୱୟରେ ଭରତ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ଉଭୟଙ୍କୁ—ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।

Verse 33

तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिशब्दोऽभवद् गिरौ।भ्रातॄणां सह वैदेह्या सिंहानां नर्दतामिव।।।।

ଭାଇମାନଙ୍କର—ବୈଦେହୀ ସହିତ—ରୋଦନ ଶବ୍ଦରୁ ପର୍ବତରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ଉଠିଲା; ଯେପରି ସିଂହମାନେ ଗର୍ଜନ କରୁଥାନ୍ତି।

Verse 34

महाबलानां रुदतां कुर्वतामुदकं पितुः।विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरत सैनिकाः।।।

ପିତାଙ୍କୁ ଉଦକ ଅର୍ପଣ କରି କାନ୍ଦୁଥିବା ମହାବଳୀମାନଙ୍କର ସେ ଭୟଙ୍କର କୋଳାହଳ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଭରତଙ୍କ ସେନାମାନେ ଭୀତସ୍ତବ୍ଧ ହେଲେ।

Verse 35

अब्रुवंश्चापि रामेण भरत संगतो ध्रुवम्।तेषामेव महान् श‌ब्द: शोचतां पितरं मृतम्।।।।

ସେମାନେ କହିଲେ—“ନିଶ୍ଚୟ ଭରତ ରାମଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଛନ୍ତି; ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଶୋକ କରୁଥିବା ସେମାନଙ୍କର ଏହି ମହା ରୋଦନ-ଶବ୍ଦ।”

Verse 36

अथ वासान्परित्यज्य तं सर्वेऽभिमुखास्स्वनम्।अप्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविताः।।।।

ତାପରେ ନିଜ ନିଜ ଶିବିର ଛାଡ଼ି, ସେ ଶବ୍ଦ ଯେଉଁଠାରୁ ଆସୁଥିଲା ସେଠାକୁ ସମସ୍ତେ ଏକାଗ୍ରମନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ଧାଇଗଲେ।

Verse 37

हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलङ्कृतैः।सुकुमारा स्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययुः।।।।

କେହି ଘୋଡ଼ାରେ, କେହି ହାତୀରେ, କେହି ସୁଶୋଭିତ ରଥରେ ଗଲେ; ଆଉ କେହି ସୁକୁମାର ଯୁବକ ନରମାନେ ପଦେ ପଦେ ହିଁ ଚାଲିଗଲେ।

Verse 38

अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा।द्रष्टुकामो जनः सर्वो जगाम सहसाऽऽश्रमम्।।।।

ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆକାଂକ୍ଷୀ ସମସ୍ତ ଲୋକ ହଠାତ୍ ଆଶ୍ରମକୁ ଧାଇଗଲେ—ତାଙ୍କର ବନବାସ ଅଳ୍ପଦିନର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେପରି ଦୀର୍ଘକାଳ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଥିଲେ।

Verse 39

भ्रातृ़णां त्वरितास्ते तु द्रष्टुकामा स‌मागमम्।ययुर्बहुविधैर्यानै: खुरनेमिस्वनाकुलैः।।।।

ଭ୍ରାତାମାନଙ୍କର ମିଳନ ଶୀଘ୍ର ଦେଖିବାକୁ ଆତୁର ହୋଇ ସେମାନେ ବହୁବିଧ ଯାନରେ ଯାତ୍ରା କଲେ; ଖୁରର ଠକ୍ଠକ୍ ଓ ଚକ୍ରର ଗର୍ଜନରେ ସେ ଯାନଗୁଡ଼ିକ ଗୁଞ୍ଜିଉଠିଲା।

Verse 40

सा भूमिर्बहुभिर्यानैः रथ‌नेमिसमाहता।मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे।।।।

ଅନେକ ଯାନର ଖୁର ଓ ରଥଚକ୍ରର ଆଘାତରେ ପୀଡ଼ିତ ଧରା ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଛାଡ଼ିଲା; ମେଘମାଳା ଏକତ୍ର ହେଲେ ଆକାଶ ଯେପରି ଗୁଞ୍ଜେ, ସେପରି।

Verse 41

तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः।आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं ततः।।।।

ସେ ଗର୍ଜନରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, କରେଣୁମାନଙ୍କ ଘେରାଉରେ ଥିବା ନାଗମାନେ ସେଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ; ମଦଜଳର ଗନ୍ଧରେ ପଥକୁ ସୁଗନ୍ଧିତ କରି ଯାଇଲେ।

Verse 42

वराह वृकसङ्घाश्च महिषा: सृमरास्तथा ।व्याघ्रगोकर्णगवया वित्रेसुः पृषतै स‌ह।।।।

ବରାହ ଓ ନେଆଳମାନଙ୍କ ଦଳ, ମହିଷ ଓ ଅନ୍ୟ ବନ୍ୟ ପଶୁ—ବ୍ୟାଘ୍ର, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ-ମୃଗ, ଗବୟ—ଏବଂ ପୃଷତ ହରିଣ ସହିତ ସମସ୍ତେ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଲେ।

Verse 43

रथाङ्गसाह्वा नत्यूहा हंसाः कारण्डवाः परे।तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः।।।।

ରଥାଙ୍ଗ ନାମକ ବତକ, ନତ୍ୟୂହ ଜଳପକ୍ଷୀ, ହଂସ ଓ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ; ତଥା ପୁଂସ୍କୋକିଳ ଓ କ୍ରୌଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀମାନେ—ସେଇ ଶବ୍ଦରେ ଭୟାକୁଳ ହୋଇ, ସଞ୍ଜ୍ଞା ହରାଇ, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଛିଟିଯାଇଲେ।

Verse 44

तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम्।मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा।।।।

ସେଇ ଶବ୍ଦରେ ଭୟଭୀତ ପକ୍ଷୀମାନେ ଆକାଶକୁ ଆବୃତ କଲେ; ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଭୂମିକୁ ଢାକିଦେଲେ—ସେତେବେଳେ ଆକାଶ ଓ ଭୂମି, ଉଭୟ, ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବେ ପ୍ରଭାସିତ ହେଲା।

Verse 45

ततस्तं पुरषव्याघ्रं यशस्विनमकल्पषम्।आसीनं स्थण्डिले रामं ददर्श सहसा जनः।।।।

ତାପରେ ଲୋକମାନେ ହଠାତ୍ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଘ୍ରସମ, ଯଶସ୍ବୀ ଓ ନିଷ୍କଳଙ୍କ—ଯିଏ ନିରାବରଣ ଭୂମିରେ ଆସୀନ ଥିଲେ।

Verse 46

विगर्हमाणः कैकेयीं मन्थरासहितामपि।अभिगम्य जनो रामं बाष्पपूर्णमुखोऽभवत्।।।।

କୈକେୟୀକୁ—ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହିତ ମନ୍ଥରାକୁ ମଧ୍ୟ—ନିନ୍ଦା କରି ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ; ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା।

Verse 47

तान्नरान्बाष्पपूर्णाक्षान्समीक्ष्याथ सुदुःखितान्।पर्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन्मातृवच्च सः।।।।

ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ସେଇ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାମ ସେମାନଙ୍କୁ ପିତା ପରି ଓ ମାତା ପରି ସ୍ନେହରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।

Verse 48

स तत्र कांश्चित्परिषस्वजे नरान्नरास्तु केचित्तु तमभ्यवादयन्।चकार सर्वान्सवयस्यबान्धवान्यथार्ह मासाद्य तदा नृपात्मजः।।।।

ସେଠାରେ ସେ କେତେକ ନରଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ଆଉ କେତେକ ନର ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ତାପରେ ନୃପପୁତ୍ର ନିଜ ସମବୟସ୍କ ମିତ୍ର ଓ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କୁ, ଯାହା ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ, ସେହିପରି ଭେଟି ଅଭିବାଦନ କରି ସମ୍ମାନ ଦେଲେ।

Verse 49

स तत्र तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुनिनादयन्स्वनः।गुहा गिरीणां च दिशश्च सन्ततं मृदङ्गघोषप्रतिमः प्रशुश्रुवे।।।।

ସେଠାରେ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ରୋଦନଧ୍ୱନି ଭୂମି ଓ ଆକାଶକୁ ଗୁଞ୍ଜାଇଲା; ପର୍ବତଗୁହାମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ନିରନ୍ତର ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଲା—ମୃଦଙ୍ଗଘୋଷ ସଦୃଶ।