Sarga 58

Verse 1

प्रत्याश्वस्तो यदा राजा मोहात्प्रत्यागतं पुनः।अथाऽजुहाव तं सूतं रामवृत्तान्तकारणात्।।।।

ରାଜା ଯେତେବେଳେ ମୂର୍ଛାଜନିତ ମୋହରୁ ସଚେତନ ହୋଇ ପୁନଃ ସ୍ଥିର ହେଲେ, ତେବେ ରାମଙ୍କ ବୃତ୍ତାନ୍ତର ସତ୍ୟ କାରଣ ଜାଣିବା ପାଇଁ ସେଇ ସୂତକୁ ଡାକିଲେ।

Verse 2

अथ सूतो महाराजं कृताञ्जलिरुपस्थितः।राममेवानुशोचन्तं दुःखशोकसमन्वितम्।।।।वृद्धं परमसन्तप्तं नवग्रहमिव द्विपम्।विनिश्वसन्तं ध्यायन्तमस्वस्थ मिव कुङञरम्।।।।

ତେବେ ସୂତ ହାତ ଯୋଡି ମହାରାଜଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ରାମଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଚିନ୍ତା କରି ଶୋକ-ଦୁଃଖରେ ଆବୃତ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତପ୍ତ ଦଶରଥ ରାଜା ନବଗ୍ରହୀତ ଦ୍ୱିପ ପରି ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡୁଥିଲେ, ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ଓ ଅସ୍ୱସ୍ଥ କୁଞ୍ଜର ପରି ଦିଶୁଥିଲେ।

Verse 3

अथ सूतो महाराजं कृताञ्जलिरुपस्थितः।राममेवानुशोचन्तं दुःखशोकसमन्वितम्।।2.58.2।।वृद्धं परमसन्तप्तं नवग्रहमिव द्विपम्।विनिश्वसन्तं ध्यायन्तमस्वस्थ मिव कुङञरम्।।2.58.3।।

ତାପରେ ସୂତ ହାତ ଯୋଡ଼ି ମହାରାଜଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ବୃଦ୍ଧ ରାଜା ଦୁଃଖ-ଶୋକରେ ଆବୃତ ହୋଇ କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ନେଇ ଶୋକ କରୁଥିଲେ—ନବଗ୍ରହିତ ଦ୍ୱିପ ପରି, ଅସ୍ୱସ୍ଥ କୁଞ୍ଜର ପରି ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ଥିଲେ।

Verse 4

राजा तु रजसा सूतं ध्वस्ताङ्गं समुपस्थितम्।अश्रुपूर्णमुखं दीनमुवाच परमार्तवत्।।।।

ରଜରେ ଲେପିତ ଦେହ, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁଖ ଓ ଦୀନ ଭାବେ ସମୀପେ ଉପସ୍ଥିତ ସୂତଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜା ପରମ ଆର୍ତ୍ତତାରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 5

क्वनु वत्स्यति धर्मात्मा वृक्षमूलमुपाश्रितः।सोऽत्यन्तसुखित स्सूत किमशिष्यति राघवः।।।।

“ବୃକ୍ଷମୂଳ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା କେଉଁଠି ବସିବ? ହେ ସୂତ, ଯେ ସଦା ପରମ ସୁଖରେ ଥିଲେ, ସେ ରାଘବ ଏବେ କ’ଣ ଭୋଜନ କରିବେ?”

Verse 6

दुःखस्यानुचितो दुःखं सुमन्त्र शयनोचितः।भूमिपालात्मजो भूमौ शेते कथमनाथवत्।।।।

“ହେ ସୁମନ୍ତ୍ର, ସେ ଦୁଃଖ ସହିବାକୁ ଅନୁଚିତ, ଶୟନରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ; ଭୂମିପାଳଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭୂମିରେ ଅନାଥ ପରି କିପରି ଶୋଇବ?”

Verse 7

यं यान्तमनुयान्ति स्म पदातिरथकुञ्जराः।स वत्स्यति कथं रामो विजनं वन माश्रितः।।।।

ରାମ ଯେଉଁଠାକୁ ଯାଉଥିଲେ, ସେଉଁଠାକୁ ପଦାତି, ରଥ ଓ ଗଜମାନେ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ଏବେ ସେଇ ରାମ ନିର୍ଜନ ଏକାନ୍ତ ବନରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ କିପରି ବସିବେ?

Verse 8

व्यालैर्मृगैराचरितं कृष्णसर्पनिषेवितम्।कथं कुमारौ वैदेह्या सार्धं वन मुपस्थितौ।।।।

ବ୍ୟାଳ ଓ ମୃଗମାନେ ଘୁରୁଥିବା, କୃଷ୍ଣସର୍ପମାନେ ନିଷେବିତ ଏହି ବନରେ ବୈଦେହୀ ସହ ଦୁଇ କୁମାର କିପରି ରହିପାରିବେ?

Verse 9

सुकुमार्या तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया।राजपुत्रौ कथं पादैरवरुह्य रथाद्गतौ।।।।

ହେ ସୁମନ୍ତ୍ର! ସୁକୁମାରୀ, ଏବେ ତପସ୍ବିନୀ ପରି ଦୁଃଖ ସହୁଥିବା ସୀତା ସହ, ରଥରୁ ଅବରୁହି ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର କିପରି ପାଦେ ପାଦେ ଗଲେ?

Verse 10

सिद्धार्थः खलु सूत त्वं येन दृष्टौ ममाऽत्मजौ।वनान्तं प्रविशन्तौ तावश्विनाविवमन्दरम्।।।।

“ହେ ସୂତ! ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ କୃତାର୍ଥ; କାରଣ ମୋର ଦୁଇ ପୁତ୍ର ବନାନ୍ତରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବାକୁ ତୁମେ ଦେଖିଛ— ଯେପରି ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତି।”

Verse 11

किमुवाच वचो रामः किमुवाच च लक्ष्मणः।सुमन्त्र वनमासाद्य किमुवाच च मैथिली।।।।

“ରାମ କ’ଣ କଥା କହିଲେ? ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ’ଣ କହିଲେ? ଏବଂ ହେ ସୁମନ୍ତ୍ର, ବନକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ମୈଥିଲୀ (ସୀତା) କ’ଣ କହିଲେ?”

Verse 12

आसितं शयितं भुक्तं सूत रामस्य कीर्तय।जीविष्यामहमेतेन ययातिरिव साधुषु।।।।

ହେ ସୂତ, ରାମ କେଉଁଠି ବସିଥିଲେ, କେଉଁଠି ଶୋଇଥିଲେ, ଏବଂ କ’ଣ ଭୋଜନ କରିଥିଲେ—ସେ ସବୁ କହ। ଏହା ଶୁଣି ମୁଁ ଜୀବିତ ରହିବି; ସାଧୁମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଯୟାତି ଯେପରି ଧାରି ରହିଥିଲେ।

Verse 13

इति सूतो नरेन्द्रेण बोधित स्सज्जमानया।उवाच वाचा राजानं स बाष्पपरिबद्धया।।।।

ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ସୂତ ସଙ୍କୋଚିତ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲା; ତାହାର କଥା ଅଶ୍ରୁରେ ଅଟକି ଗଦ୍ଗଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା।

Verse 14

अब्रवीन्मां महाराज धर्ममेवानुपालयन्।अञ्जलिं राघवः कृत्वा शिरसाऽभिप्रणम्य च।।।।

ସୂତ କହିଲା: “ହେ ମହାରାଜ, ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ରାଘବ ହାତ ଯୋଡି, ଶିର ନମାଇ ମୋତେ ଏହିପରି କହିଲେ।”

Verse 15

सूत मद्वचनात्तस्य तातस्य विदितात्मनः।शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ पादौ महात्मनः।।।।

“ହେ ସୂତ, ମୋର ବଚନରୁ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ—ଆତ୍ମସଂଯମୀ, ଶିରସା ବନ୍ଦନୀୟ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ—ଜଣାଇଦିଅ: ସେଇ ବନ୍ଦନୀୟ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପୂଜ୍ୟ ପାଦଦ୍ୱୟରେ ମୁଁ ଶିର ନମାଉଛି।”

Verse 16

सर्वमन्तःपुरं वाच्यं सूत मद्वचनात्त्वया।आरोग्यमविशेषेण यथार्हं चाभिवादनम्।।।।

ହେ ସୂତ, ମୋର ବଚନରୁ ତୁମେ ଅନ୍ତଃପୁରର ସମସ୍ତଙ୍କୁ—କୌଣସି ଭେଦ ଛାଡ଼ି—ତାଙ୍କ ଆରୋଗ୍ୟର କୁଶଳ ପଚାରା ଏବଂ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଅଭିବାଦନ ପହଞ୍ଚାଇବାକୁ କହ।

Verse 17

माता च मम कौसल्या कुशलं चाभिवादनम्।अप्रमादं च वक्तव्या ब्रूयाश्चैनामिदं वचः।।।।

ମୋର ମାତା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋର କୁଶଳ ଓ ଅଭିବାଦନ ଜଣାଇବ; ତାଙ୍କୁ ଅପ୍ରମାଦ ରହିବାକୁ କହି, ଏହି ବଚନ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ କହ।

Verse 18

धर्मनित्या यथाकालमग्न्यगारपरा भव।देवि देवस्य पादौ च देववत्परिपालय।।।।

ହେ ଦେବି, ଧର୍ମରେ ସଦା ନିଷ୍ଠାବତୀ ହେଅ; ଯଥାକାଳ ଅଗ୍ନ୍ୟାଗାରର କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ତତ୍ପର ରୁହ; ଏବଂ ଦେବସମ ପତିଙ୍କ ପାଦକୁ ଦେବବତ୍ ସେବା କର।

Verse 19

अभिमानं च मानं च त्यक्त्वा वर्तस्व मातृषु।अनु राजानमार्यां च कैकेयीमम्ब कारय।।।।

ଅଭିମାନ ଓ ମାନ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅନ୍ୟ ରାଣୀମାନଙ୍କ ସହ ମାତୃସମ ଭାବେ ସୁମେଳରେ ବ୍ୟବହାର କର; ଏବଂ ହେ ଅମ୍ବା, ଆର୍ୟା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ରାଜା ପ୍ରତି ସୁପ୍ରସନ୍ନ ରହିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେ।

Verse 20

कुमारे भरते वृत्तिर्वर्तितव्या च राजवत्।अर्थज्येष्ठा हि राजानो राजधर्ममनुस्मर।।।।

ଏବଂ କୁମାର ଭରତଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ପରି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ରାଜତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ରାଜାମାନେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ—ରାଜଧର୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କର।

Verse 21

भरतः कुशलं वाच्यो वाच्यो मद्वचनेन च।सर्वास्वेव यथान्यायं वृत्तिं वर्तस्व मातृषु।।।।

ଭରତଙ୍କୁ ମୋ କୁଶଳ କହିଦିଅ; ଏବଂ ମୋ ନାମରେ ମଧ୍ୟ କହ, ଆମ ସମସ୍ତ ମାତୃମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଯଥାନ୍ୟାୟ ଭାବେ ଆଚରଣ କର।

Verse 22

वक्तव्यश्च महाबाहुरिक्ष्वाकुकुलनन्दनः।पितरं यौवराज्यस्थो राज्यस्थमनुपालय।।2.58.22।।

ମହାବାହୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁକୁଳନନ୍ଦନ ଭରତଙ୍କୁ କହ: ଯୁବରାଜ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ସିଂହାସନସ୍ଥ ପିତାଙ୍କୁ ଅନୁଗତ ରହି ରାଜ୍ୟକୁ ସୁରକ୍ଷା କର।

Verse 23

अतिक्रान्तवया राजा मास्मैनं व्यवरोरुधः।कुमार राज्ये जीव त्वं तस्यैवाज्ञाप्रवर्तनात्।।।।

ରାଜା ବୟସରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ—ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ମଧ୍ୟ ବାଧା ଦିଅନି। ତୁମେ ଯୁବରାଜ ଭାବେ ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାମାତ୍ର ପାଳନ କରି ଜୀବନ ଯାପନ କର।

Verse 24

अब्रवीच्चापि मां भूयो भृशमश्रूणि वर्तयन्।मातेव मम माता ते द्रष्टव्या पुत्रगर्धिनी।।।।

ପୁଣି ଅତ୍ୟଧିକ ଅଶ୍ରୁ ବହାଇ ସେ ମୋତେ କହିଲେ: “ପୁତ୍ରକାମିନୀ ତୋ ମାତା—ମୋ ମାତା ପରି—ତୁମେ ନିଜ ମାତା ପରି ଦେଖିବା।”

Verse 25

इत्येवं मां महराज ब्रुवन्नेव महायशाः।रामो राजीवताम्राक्षो भृशमश्रूण्यवर्तयत्।।।।

ହେ ମହାରାଜ, ଏପରି ମୋତେ କହୁଥିବା ସମୟରେ ମହାୟଶସ୍ବୀ, ପଦ୍ମସଦୃଶ ରକ୍ତାଭ ନୟନବାନ୍ ଶ୍ରୀରାମ ଅତ୍ୟଧିକ ଅଶ୍ରୁ ବହାଇଲେ।

Verse 26

लक्ष्मणस्तु सुसङ्कृद्धो निश्श्वसन्वाक्यमब्रवीत्।केनायमपराधेन राजपुत्रो विवासितः।।।।

କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଭାରି ଶ୍ୱାସ ନେଇ କହିଲେ: “କେଉଁ ଅପରାଧରେ ଏହି ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବନବାସକୁ ନିର୍ବାସିତ କରାଗଲା?”

Verse 28

यदि प्रव्राजितो रामो लोभकारणकारितम्।वरदाननिमित्तं वा सर्वथा दुष्कृतं कृतम्।।।।

ଯଦି ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ବାସିତ କରାଯାଇଛି—ରାଜ୍ୟଲୋଭର ପ୍ରେରଣାରୁ କିମ୍ବା ବରଦାନର ନିମିତ୍ତ ଦେଖାଇ—ତେବେ ସବୁ ପ୍ରକାରେ ଘୋର ଅଧର୍ମ, ମହା ଅନ୍ୟାୟ ହୋଇଛି।

Verse 29

इदं तावद्यथाकाममीश्वरस्य कृते कृतम्।रामस्य तु परित्यागे न हेतु मुपलक्षये।।।।

ଏହା ତ ଅତି କମରେ ମନମତାଭାବେ କରାଯାଇଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି—ଇଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତି କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ନାମ ଦେଇ ହେଲେ ମଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ କୌଣସି ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ହେତୁ ଦେଖୁନାହିଁ।

Verse 30

असमीक्षय समारब्धं विरुद्धं बुध्दिलाघवात्।जनयिष्यति सङ्क्रोशं राघवस्य विवासनम्।।।।

ଯଥାଯଥ ବିଚାର ବିନା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା, ନ୍ୟାୟବିରୋଧୀ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିର ଲଘୁତାରୁ ଘଟିଥିବା ରାଘବଙ୍କ ନିର୍ବାସନ ନିଶ୍ଚୟ ଜନମାନସରେ କରୁଣ କ୍ରନ୍ଦନ ଓ ହାହାକାର ଜନ୍ମାଇବ।

Verse 31

अहं तावन्महाराजे पितृत्वं नोपलक्ष्ये।भ्राता भर्ता च बन्धुश्च पिता च मम राघवः।।।।

“ମୋ ପାଇଁ ମହାରାଜଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏବେ ପିତୃତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ମୋ ପାଇଁ ରାଘବ ହିଁ ଭ୍ରାତା, ଭର୍ତ୍ତା, ବନ୍ଧୁ ଓ ପିତା।”

Verse 32

सर्वर्लोकप्रियं त्यक्त्वा सर्वलोकहिते रतम्।सर्वलोकोऽनुरज्येत कथं त्वाऽनेनकर्मणा।।।।

“ସର୍ବଲୋକପ୍ରିୟ ଓ ସର୍ବଲୋକହିତରେ ରତ ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏପରି କର୍ମରେ ଜଗତ ତୁମପ୍ରତି କିପରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେବ?”

Verse 33

सर्वप्रजाभिरामं हि रामं प्रव्राज्य धार्मिकम्।सर्वलोकं विरुध्येमं कथं राजा भविष्यसि।।।।

ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଧର୍ମାତ୍ମା ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ବନବାସକୁ ପଠାଇ, ସମଗ୍ର ଲୋକଙ୍କ ବିରୋଧ ଆଣି, ହେ ରାଜା, ତୁମେ କିପରି ପୁଣି ରାଜା ହେବ?

Verse 34

जानकी तु महाराज निश्श्वसन्ती मनस्विनी।भूतोपहतचित्तेव विष्ठिता विस्मृता स्मिता।।।।

କିନ୍ତୁ, ହେ ମହାରାଜ, ମନସ୍ୱିନୀ ଜାନକୀ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ; ଭୂତାଘାତିତ ଚିତ୍ତା ପରି ସ୍ଥିର ହୋଇ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲେ—ସ୍ତବ୍ଧ, ବିସ୍ମୃତ, ତଥାପି ମନ୍ଦ ହସ ଧାରି।

Verse 35

अदृष्टपूर्वव्यसना राज्यपुत्री यशस्विनी।तेन दुःखेन रुदती नैव मां किञ्चिदब्रवीत्।।।।

ପୂର୍ବେ କେବେ ବିପତ୍ତି ନଦେଖିଥିବା ସେ ଯଶସ୍ୱିନୀ ରାଜକୁମାରୀ, ସେଇ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ; ମୋତେ ଏକ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ କହିପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 36

उद्वीक्षमाणा भर्तारं मुखेन परिशुष्यता।मुमोच सहसा बाष्पं मां प्रयान्तमुदीक्ष्य सा।।।।

ମୁଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଛି ବୋଲି ଦେଖି, ସେ ଶୁଷ୍କ ଓ ଫିକା ମୁହଁରେ ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଚାହିଲେ; ଏବଂ ହଠାତ୍ ଅଶ୍ରୁଧାରା ଛାଡ଼ିଦେଲେ।

Verse 37

तथैव रामोऽश्रुमुखः कृताञ्जलिः स्थितोऽभवल्लक्ष्मणबाहुपालितः।तथैव सीता रुदती तपस्विनी निरीक्षते राजरथं तथैव माम्।।।।

ସେହିପରି ଶ୍ରୀରାମ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁଖେ କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ଦାଁଡ଼ିଥିଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବାହୁର ଆଶ୍ରୟରେ ସମ୍ଭାଳିତ। ସେହିପରି ତପସ୍ୱିନୀ ସୀତା ଶୋକରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ରାଜରଥକୁ ଓ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ନିରନ୍ତର ନିହାରୁଥିଲେ।