
सुन्दरकाण्ड
ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କଥା ଓ ଭାବର ‘ମଧ୍ୟ-ସନ୍ଧି’—ଯେଉଁଠାରେ ରାମଙ୍କ ବାହ୍ୟ ଅନ୍ୱେଷଣ ଏକମାତ୍ର ଦୂତ-ନାୟକ ହନୁମାନଙ୍କ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ ହୁଏ। ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି, ଭକ୍ତି ଓ ବୀର୍ୟ ହିଁ ରାମକାର୍ଯ୍ୟକୁ ଲଙ୍କାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚାଇବାର ସାଧନ ହୁଏ। ମହେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତରୁ ସମୁଦ୍ର ଲଂଘନ—ଅନ୍ତର୍ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କିପରି ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ କ୍ରିୟାରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ତାହାର ମହାକାବ୍ୟିକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ। ରାତିରେ ଲଙ୍କାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ହନୁମାନ ନଗରର ଐଶ୍ୱର୍ୟ—ଉଦ୍ୟାନ, ପ୍ରାସାଦ ଓ ପୁଷ୍ପକ-ବିମାନ—ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରନ୍ତି। ଏହି ରାକ୍ଷସୀ ଭୋଗବିଲାସର ବିପରୀତରେ ଅଶୋକବାଟିକାରେ ସୀତାଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସଂଯମ, ତପସ୍ୟାସଦୃଶ ଦୁଃଖ ଓ ପବିତ୍ରତା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ବାହ୍ୟ ଆଡମ୍ବର ଓ ଅନ୍ତଃଧର୍ମବଳ—ଏହି ବିରୋଧରେ କାଣ୍ଡର ନୈତିକ ଆଲୋକ ଉଦ୍ଭାସିତ। କାଣ୍ଡର କେନ୍ଦ୍ରଗତି ସୀତାଦର୍ଶନ। ରାବଣଙ୍କ ପ୍ରଲୋଭନ ଓ ଭୟଦେଖାଣି ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ବୈଦେହୀ ପତିବ୍ରତା-ଧର୍ମରେ ଅଚଳ ରହି ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ହନୁମାନ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୂତନୀତିରେ ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଇ, ରାମ-ସୁଗ୍ରୀବ ମୈତ୍ରୀ ଓ ବାନରସେନାର ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହି ବିଶ୍ୱାସ ଅର୍ଜନ କରନ୍ତି; ଅଭିଜ୍ଞାନରୂପ ଚୂଡ଼ାମଣି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ସୀତାଙ୍କ ‘ଏକ ମାସ’ର ସୀମା କଥାକୁ ତାତ୍କାଳିକତା ଓ କରୁଣାର ଗଭୀରତା ଦିଏ। ତାପରେ କଥା ସଂଯତ ପରାକ୍ରମ ଦିଗକୁ ମୁହଁ ଫେରାଏ—ଅଶୋକବାଟିକା ଧ୍ୱଂସ, ଲଙ୍କାର ବୀରମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ, ଅକ୍ଷବଧ, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ଉପାୟରେ ବନ୍ଧନ, ଏବଂ ରାବଣସଭାରେ ଦୂତ-ଧର୍ମ ଓ ଦୂତ-ଅଭୟ ବିଷୟରେ ଚର୍ଚ୍ଚା। ପୁଛଦାହ ଓ ଲଙ୍କାଦାହ କେବଳ ରଣନୀତିକ ଭୟସୃଷ୍ଟି ନୁହେଁ; ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ମଧ୍ୟ। ସୀତାଙ୍କ କ୍ଷେମ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ ହନୁମାନଙ୍କ ଖେଦ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଆଦିକାବ୍ୟରେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡ ବୀର-କରୁଣ-ଅଦ୍ଭୁତ ରସର ସମନ୍ୱୟ, ନଗର-ପ୍ରକୃତି ବର୍ଣ୍ଣନାର ସମୃଦ୍ଧି, ଏବଂ ଶୁଚିତା, ରାଜଧର୍ମ, ଧୈର୍ୟ, ଦୂତଧର୍ମ ଭଳି ନୈତିକ ଚର୍ଚ୍ଚା ପାଇଁ ବିଶେଷ ପୂଜ୍ୟ। ଦକ୍ଷିଣ ପାଠପରମ୍ପରାରେ (IIT କାନପୁର ଦକ୍ଷିଣ ପାଠ) କିଛି ଅତିରିକ୍ତ ପାଠଭେଦ ଓ ବିସ୍ତାର ମଧ୍ୟ ମିଳେ, ଯାହା ବର୍ଣ୍ଣନା-ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଭକ୍ତିମୟ ଗ୍ରହଣ-ଇତିହାସକୁ ଅଧିକ ଉଜାଗର କରେ।
समुद्रलङ्घनारम्भः — Commencement of the Ocean-Crossing
ଏହି ପ୍ରଥମ ସର୍ଗରେ ହନୁମାନଙ୍କ ସମୁଦ୍ରଲଂଘନ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ, ପରାକ୍ରମ ଓ ବିବେକର ସୁସଂଗଠିତ ପରୀକ୍ଷାରୂପେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସୀତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନ ଅନ୍ୱେଷଣର ନିଶ୍ଚୟ କରି ସେ ରାମକାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ନିଜ ଦେହକୁ ବିଶାଳ କରନ୍ତି; ବାନରମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଦେଖନ୍ତି। ପରେ ଦେବଗତି ସଦୃଶ ଆକାଶମାର୍ଗରେ ସେ ମହାସମୁଦ୍ର ଦିଗକୁ ବେଗରେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ସମୁଦ୍ରଦେବଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ମୈନାକ ପର୍ବତ ଅତିଥିଧର୍ମ ପାଳନ କରି ବିଶ୍ରାମସ୍ଥଳ ଭାବେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ। ମୈନାକ ପକ୍ଷୀୟ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ପୁରାତନ କଥା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପକ୍ଷଛେଦ ଘଟଣା କହି ପ୍ରତିଦାନଧର୍ମ ଓ ସତ୍କାରର ମହତ୍ତ୍ୱ ସ୍ମରଣ କରାଏ। ହନୁମାନ କାଳବଦ୍ଧ ବ୍ରତ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମନେ ପକାଇ ବିଳମ୍ବ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ତଥାପି ବିନୟରେ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ର କରି ସମ୍ମାନ ଜଣାଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ନ୍ତି। ତାପରେ ଦେବମାନେ ନାଗମାତା ସୁରସାଙ୍କୁ ହନୁମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ଯୁକ୍ତି ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ପଠାନ୍ତି। ହନୁମାନ ଆକାର ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ତାଙ୍କ ମୁଖରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପୁନଃ ବାହାରି ତାଙ୍କ ବର ପୂରଣ କରନ୍ତି; ସୁରସା ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ଛାୟାଗ୍ରାହିଣୀ ସିଂହିକା ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ହନୁମାନ ବିପଦ ଚିହ୍ନି ତାଙ୍କ ମୁଖରେ ପ୍ରବେଶ କରି ମର୍ମସ୍ଥାନ ଭେଦି ସଂହାର କରନ୍ତି ଏବଂ ପୁନଃ ଉଡ଼ିଯାନ୍ତି। ସର୍ଗାନ୍ତେ ସେ ପାରତଟରେ ପହଞ୍ଚି ଲଙ୍କାରେ ଗୁପ୍ତ ପ୍ରବେଶ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଛୋଟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ କାର୍ଯ୍ୟପଥ ଉପରେ ବିଚାର କରନ୍ତି—ଯେଉଁଠାରେ ବଳ ସହ ସଂଯମ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ସମନ୍ୱୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
लङ्कादर्शनं तथा रात्रौ सूक्ष्मरूपेण प्रवेशोपायचिन्तनम् (Vision of Lanka and Strategy for Nocturnal Entry)
ଏହି ସର୍ଗରେ ହନୁମାନ ତ୍ରିକୂଟ ପର୍ବତରେ ପହଞ୍ଚି ଲଙ୍କାର ପ୍ରଥମ ବିସ୍ତୃତ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି ଏବଂ ମନମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ-ଉପାୟ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି। ସେ ନଗରବାହାରର ସମୃଦ୍ଧ ଉପବନ, ସରୋବର ଓ ବିହାର-ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖି, ପରେ ପଦ୍ମଭରା ପରିଖା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାକାର, ଉଚ୍ଚ ପ୍ରାସାଦ, ଧ୍ୱଜ ଓ ତୋରଣରେ ଶୋଭିତ ଲଙ୍କାକୁ ଦେବପୁରୀ ସଦୃଶ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସୁରକ୍ଷାର ଭୟାନକ ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ—ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ କଠୋର ପହରାରେ ଏହି ନଗରୀ ଭୋଗବତୀ କିମ୍ବା ସର୍ପରକ୍ଷିତ ଗୁହା ପରି ଲାଗେ। ଦୂତଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କରି ହନୁମାନ ବିଚାର କରନ୍ତି ଯେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଯୁଦ୍ଧ ଏଠାରେ ଅସମ୍ଭବ; ଏତେ କଠିନ ପହରା ଯେ ପବନ ମଧ୍ୟ ଅଲକ୍ଷିତ ଭାବେ ପାର ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ, ଏବଂ ଅତ୍ୟଳ୍ପ ବାନର ମାତ୍ର ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିବେ। ଅତଏବ ଦେଶ-କାଳର ସମନ୍ୱୟରେ ହିଁ ସିଦ୍ଧି ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସୂକ୍ଷ୍ମରୂପ ଧାରଣ କରି ସନ୍ଧ୍ୟା କିମ୍ବା ରାତ୍ରିରେ ଗୁପ୍ତ ପ୍ରବେଶ କରି, ରାବଣକୁ ସଚେତନ ନ କରି ବୈଦେହୀଙ୍କୁ କ୍ରମେ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟର ଚିତ୍ରଣ ରାତ୍ରିକାଳର ଉପଯୁକ୍ତତାକୁ ଦୃଢ଼ କରି, ନିରୀକ୍ଷଣରୁ ଗୁପ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଯିବା ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ସୂଚିତ କରେ।
लङ्काप्रवेशः — Hanuman Enters Lanka and Encounters Laṅkā-devatā
ଏହି ସର୍ଗରେ ହନୁମାନ ଲମ୍ବଶିଖରରୁ ରାତିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁପ୍ତଭାବେ ଲଙ୍କାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସେ ନଗରୀର ଅଦ୍ଭୁତ ଶିଳ୍ପବୈଭବ ନିରୀକ୍ଷଣ କରନ୍ତି—ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାର, ରତ୍ନଖଚିତ ଭୂମି, ବୈଡୂର୍ୟମଣିର ମଞ୍ଚ ଓ ସିଢ଼ି, ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ, ଏବଂ ପକ୍ଷୀଭରା ପ୍ରାଙ୍ଗଣ। ଉଚ୍ଚ ଉପମାରେ ଲଙ୍କାକୁ ଅମରାବତୀ ଓ ବାସବ-ନଗର ସଦୃଶ ଦିବ୍ୟ ନଗରୀ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଲଙ୍କାର ଦୁର୍ଗମତା ଓ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ଆବଶ୍ୟକ ବଳ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ପରେ ଶ୍ରୀରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ସ୍ମରଣ କରି ହନୁମାନଙ୍କ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ତାପରେ ଲଙ୍କାର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବତା (ରାକ୍ଷସୀ ରୂପେ) ପ୍ରକଟ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପରିଚୟ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପଚାରି ପ୍ରବେଶ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରହାର କରେ; ହନୁମାନ ତାହା ସ୍ତ୍ରୀ ଥିବାରୁ ଅତିକ୍ରୋଧ ସଂଯମ କରି ମିତବଳରେ ତାକୁ ପରାଜିତ କରନ୍ତି। ପରାଜିତ ଲଙ୍କା-ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବର ଖୋଲାସା କରେ—ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବାନର ତାକୁ ବଶ କରିବ, ସେତେବେଳେ ସୀତାହରଣ ହେତୁ ରାବଣଙ୍କ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବିନାଶ ସନ୍ନିକଟ—ଏହା ଚିହ୍ନ। ପରେ ସେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ନିର୍ଭୟରେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କ ଅନ୍ୱେଷଣ ଜାରି ରଖିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଏ।
लङ्काप्रवेशः — Hanuman’s Stealth Entry and Survey of Lanka
ଲଙ୍କାର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ କାମରୂପିଣୀ ଲଙ୍କାକୁ ଦମନ କରି ହନୁମାନ ପଛ ମାର୍ଗରେ ପ୍ରାକାର ଲଂଘି ଶତ୍ରୁନଗରୀରେ ନିଃଶବ୍ଦ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି (5.4.1)। ରାତିରେ ପ୍ରବେଶ ସମୟରେ ସେ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ ବାମ ପାଦ ପ୍ରଥମେ ରଖନ୍ତି—ଏହା ବୈରୀ ଶକୁନ ଓ ଶତ୍ରୁଭୂମି ଜୟସଙ୍କଳ୍ପର ପରମ୍ପରାଗତ ସୂଚନା (5.4.2–5.4.4)। ପରେ ସେ ଲଙ୍କାର ଧ୍ୱନି-ଚିତ୍ର ଓ ସ୍ଥାପତ୍ୟ-ବୈଭବ ନିରୀକ୍ଷଣ କରନ୍ତି—ରାଜପଥରେ ମୁକ୍ତାସଦୃଶ ପୁଷ୍ପାଳଙ୍କାର, ହୀରକ-ଜାଲିଯୁକ୍ତ ମହଳ, ପଦ୍ମ ଓ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନରେ ଚିତ୍ରିତ ମୁଖଭାଗ, ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମୟ ରାତ୍ରିଶୋଭା (5.4.3–5.4.7)। ହନୁମାନଙ୍କ ଗୁପ୍ତଚର୍ଯ୍ୟା ବହୁଇନ୍ଦ୍ରିୟ—ତ୍ରିସ୍ଥାନ-ତ୍ରିସ୍ୱରର ମଧୁର ଗୀତ, ଆଭୂଷଣ ଓ ନୂପୁରର ଝଙ୍କାର, ସିଢ଼ିରେ ପଦଧ୍ୱନି, ତାଳି, ହାସ୍ୟ-ପରିହାସର ଶବ୍ଦ ସେ ଉଚ୍ଚ ଗୃହମାନଙ୍କ ଭିତରୁ ଶୁଣନ୍ତି (5.4.10–5.4.11)। ରାକ୍ଷସ ଗୃହରେ ମନ୍ତ୍ରଜପ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ରାବଣଙ୍କ ଉଚ୍ଚ ସ୍ତୁତି ମଧ୍ୟ ଶୁଣାଯାଏ—ଏହା କେବଳ ସାମରିକତା ନୁହେଁ, ଜଟିଳ ଧାର୍ମିକ-ସାଂସ୍କୃତିକ ଜୀବନକୁ ଦର୍ଶାଏ (5.4.12–5.4.13)। ତାପରେ ସୁରକ୍ଷା-ବ୍ୟବସ୍ଥାର ତଥ୍ୟ ମିଳେ—ମୁଖ୍ୟ ସଡ଼କରେ ଦାନବସେନାର ପଙ୍କ୍ତି, ନଗରମଧ୍ୟରେ ଗୁପ୍ତଚର ନିଯୁକ୍ତି, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି-ପ୍ରକୃତି, ଧ୍ୱଜ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ସହିତ ଦଳମାନେ (5.4.14–5.4.22)। ଶେଷରେ ହନୁମାନ ରାଜଦୁର୍ଗ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି—ଅନ୍ତଃପୁର ସମ୍ମୁଖରେ ଲକ୍ଷସଂଖ୍ୟକ ପହରା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତୋରଣ, ପଦ୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିଖା, ପ୍ରାକାରବେଷ୍ଟନ, ଏବଂ ଭିତରେ ସ୍ୱର୍ଗସଦୃଶ ବୈଭବ—ଯାନ, ଅଶ୍ୱ, ଗଜ, ଆଭୂଷଣ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ଦ୍ୱାର; ପରବର୍ତ୍ତୀ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସେ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି (5.4.23–5.4.29)।
चन्द्रप्रकाशे लङ्कानिरीक्षणम् — Moonlit Survey of Lanka and the Unfound Sita
ଏହି ପଞ୍ଚମ ସର୍ଗରେ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରକାଶର ଅବିରତ ଛବିମୟ ପଟଭୂମିରେ ହନୁମାନଙ୍କ ଲଙ୍କା-ନିରୀକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମଧ୍ୟାକାଶରେ ଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର ଶୀତଳ ଆଲୋକର ଛତ୍ର ପରି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରେ, ସମୁଦ୍ରକୁ ସ୍ଫୀତ କରେ ଏବଂ ରାତିକୁ ନିରୀକ୍ଷଣଯୋଗ୍ୟ କରି ଦିଏ। ସେହି ଆଲୋକରେ ହନୁମାନ ଲଙ୍କାର ପ୍ରାସାଦ ଓ ଗୃହାନ୍ତର ତଲାଶ କରି ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜନ୍ତି। ସେଠାରେ ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ କଳହ କରନ୍ତି, ଗର୍ବରେ ଗର୍ଜନ କରନ୍ତି, ଦେହବଳ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି; ଘରଗୁଡ଼ିକ ରଥ, ଅଶ୍ୱ, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣରେ ସମୃଦ୍ଧ। ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ—ପତିଙ୍କ ସହ ନିଦ୍ରାରତ, ହସୁଥିବା, ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିବା, ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଥିବା—ତାରା, ପୁଷ୍ପମଧ୍ୟରେ ପକ୍ଷୀ, ବିଦ୍ୟୁତ୍-ସଦୃଶ ଆଭୂଷଣ ଇତ୍ୟାଦି କାବ୍ୟୋପମାରେ ଚିତ୍ରିତ। ନଗରୀ ସାମରିକ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ସଚେତନ—ଧନୁଷ ଟାଣା, ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ଭାରି ଶ୍ୱାସ, ହାତୀଙ୍କ ଘୋଷ। ତଥାପି ସମସ୍ତ ଠାରେ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ହନୁମାନ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଶେଷରେ ସେ ସୀତାଙ୍କ କୁଳୀନ ଜନ୍ମ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଓ ଶ୍ରୀରାମଭକ୍ତିକୁ ମନେ କରି, ତାଙ୍କ ଅଦର୍ଶନରେ କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ଶୋକ-ବିଷାଦରେ ଡୁବିଯାନ୍ତି।
राक्षसेन्द्रनिवेशनविचारः (Survey of Ravana’s Residence and Lanka’s Inner Quarters)
ଷଷ୍ଠ ସର୍ଗରେ ହନୁମାନ ପୂର୍ବରୁ ଖୋଜିଥିବା ପ୍ରାସାଦମାନଙ୍କରେ ସୀତାଙ୍କୁ ନ ପାଇ, ଲଙ୍କାରେ ଦ୍ରୁତ କିନ୍ତୁ ସୁସଂଗଠିତ ଭାବେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। କାମରୂପ ଧାରଣ କରିବାର ଶକ୍ତି ଓ ଲାଘବ (ଚାପଳ୍ୟ)ର ଆଶ୍ରୟରେ ସେ ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ନିବାସକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ସେଠାରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଲାଲ ପ୍ରାକାର, ରୌପ୍ୟ-ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତୋରଣ, ଅନ୍ତଃପୁରର ପରତପରତ ଗଠନ, ଏବଂ ଆଭୂଷଣର ଝଙ୍କାର, ଦୁନ୍ଦୁଭି-ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନି, ଯଜ୍ଞକର୍ମର କୋଳାହଳ—ସମୁଦ୍ରଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ନିରନ୍ତର ଧ୍ୱନିମୟ ପରିବେଶ—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଗ୍ରନ୍ଥ ଲଙ୍କାର ସାମାଜିକ ଓ ସାମରିକ ପରିବେଶକୁ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରହସ୍ତ, ମହାପାର୍ଶ୍ୱ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ବିଭୀଷଣ, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଆଦି ଅନେକ ପ୍ରମୁଖ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଗୃହମାନଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ। ପରେ ରାଜପ୍ରାସାଦର କେନ୍ଦ୍ରଭାଗରେ ହନୁମାନ ସଶସ୍ତ୍ର ପ୍ରହରୀ, ସେନା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱ ଓ ମେଘ-ପର୍ବତ ସଦୃଶ ଯୁଦ୍ଧହସ୍ତୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି; ସହିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରତ୍ନର ଭଣ୍ଡାର, ପାତ୍ର, ପାଲଙ୍କି, କ୍ରୀଡାମଣ୍ଡପ ଓ କଳାକୃତ ଉଦ୍ୟାନ-ପ୍ରାଙ୍ଗଣର ଅପାର ଐଶ୍ୱର୍ୟ ନିରୀକ୍ଷଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଶିକ୍ଷା—ସଂୟମିତ ଗୁପ୍ତଚର୍ୟାରେ ଶତ୍ରୁର ସମ୍ପଦ, ନିତ୍ୟ ଆଚାର-ଯଜ୍ଞବିଧି ଓ ପ୍ରତିରକ୍ଷାବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରିବା, କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ୟରୁ ନ ଡଗମଗିବା। ହନୁମାନଙ୍କ ଧର୍ମମୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସୀତାନ୍ୱେଷଣ ଥିବାରୁ, ଅବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକାଶ ବିନା ଓ ଅନାବଶ୍ୟକ ଝୁମ୍ପ ଟାଳି, ବିବେକରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରିବା ଉଚିତ।
पुष्पकविमानदर्शनम् — The Vision of the Pushpaka and Lanka’s Jewel-like Mansions
ଏହି ସର୍ଗରେ ହନୁମାନ ଲଙ୍କାର ରାଜସିକ ସ୍ଥାପତ୍ୟ-ବୈଭବ ଓ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନକୁ ନିକଟରୁ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରନ୍ତି। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଜାଲିକାଯୁକ୍ତ, ବୈଡୂର୍ୟ ମଣିରେ ଶୋଭିତ ପ୍ରାସାଦମାନଙ୍କର ଘନ ‘ଜାଲ’ ସେ ଦେଖନ୍ତି—ବିଜୁଳିରେ ଗୁଁଥା ମେଘପୁଞ୍ଜ ପରି, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ କଲରବରେ ସଜୀବ। ଶଙ୍ଖ, ଶସ୍ତ୍ର, ଧନୁ-ବାଣ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଶାଳା ଓ ଆୟୁଧାଗାର, ଏବଂ ଅଟାଳିକା ଉପରେ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତିରେ ଝଲମଲ କରୁଥିବା ଛାତ-ତଳା ମଧ୍ୟ ସେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତି। ସେହି ଗୃହଗୁଡ଼ିକ ଧନ-ନିଧିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ଯେନେ ଦିବ୍ୟ ଶିଳ୍ପୀ ମାୟା ନିର୍ମାଣ କରିଥିବେ—ରାବଣଙ୍କ ସଞ୍ଚିତ ଶକ୍ତି-ସମ୍ପଦର ସୂଚନା। ପରେ ହନୁମାନ ଏକ ଅନୁପମ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାସାଦ ଓ ଆକାଶଚାରୀ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି—ମଣିଖଚିତ, ମେଘ-ଆକାଶ ସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣମୟ, ପୃଥିବୀରେ ସ୍ୱର୍ଗ ପରି ଦୀପ୍ତ। ଭିତର ଅଳଙ୍କାର ଯେନେ ଚିତ୍ରିତ ଜଗତ୍-ରଚନା: ପର୍ବତ, ବୃକ୍ଷ, ପୁଷ୍ପ, ସରୋବର, ପଦ୍ମ, ଉଦ୍ୟାନ; ମଣିରେ ଗଢ଼ା ପକ୍ଷୀ, ସର୍ପ, ଅଶ୍ୱ, ଗଜ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ଚିହ୍ନ। ଏପରି ପର୍ବତସମ, ସୁଗନ୍ଧିତ ପ୍ରାସାଦକୁ ପହଞ୍ଚି ହନୁମାନ ପୁନର୍ବାର ସୀତାଙ୍କ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ନଗରୀରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି। ସୀତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି ତାଙ୍କ ମନ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୁଏ—ଇନ୍ଦ୍ରିୟମୋହକ ବୈଭବ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର କରୁଣ ତତ୍କାଳିକତା ତାଙ୍କୁ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ କରେ।
पुष्पकविमानदर्शनम् (Vision of the Pushpaka Aerial Chariot)
ଏହି ସର୍ଗରେ ହନୁମାନ୍ ଲଙ୍କାର ଅନ୍ତଃପୁର-ପ୍ରାସାଦମାନଙ୍କ ଭିତର ଭିତର ମାର୍ଗରେ ଗତି କରି, ପ୍ରାସାଦର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନକୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟଟି ପ୍ରଧାନତଃ ବସ୍ତୁ-ବର୍ଣ୍ଣନାମୟ—ବିମାନଟି ରତ୍ନଖଚିତ, ବଜ୍ରାଲଙ୍କୃତ ଏବଂ ତପ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଜାଲିଦାର ଜନାଲାରେ ସୁଶୋଭିତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହାର ନିର୍ମାଣ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ କୃତ ବୋଲି କୁହାଯାଇ, ସାଧାରଣ ପରିମାଣକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟପଥରେ ଦୀପ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପିତ। ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଏହି ଭାବ ଉଦ୍ଧାଟିତ ହୁଏ ଯେ ତାହାରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଅକୃତ କିମ୍ବା ତୁଚ୍ଛ ନୁହେଁ—ସବୁକିଛି ଅମୂଲ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଦେବମାନକକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ପରି। ଏହା ଲଙ୍କାର ରାଜସାମର୍ଥ୍ୟ ଓ ଅତିମାନବୀୟ ସମ୍ପଦକୁ ସୂଚିତ କରେ। ବିମାନଟି ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପାନୁସାରେ ମନେଇ ଇଚ୍ଛିତ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚାଇପାରେ; ଅନେକ ବିଶେଷ ବିଶ୍ରାମସ୍ଥଳୀରେ ସଜ୍ଜିତ; ପର୍ବତଶିଖର ସଦୃଶ ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ ଗୋପୁର-ଶିଖରରେ ଶୋଭିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ହଜାର ହଜାର ବେଗବାନ୍ ଓ ଭୟଙ୍କର ରାତ୍ରିଚର ଭୂତଗଣ ତାହାକୁ ବହନ କରୁଥିବା ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ହନୁମାନ୍ ତାହାର ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦେଖି, ଏହା ବସନ୍ତର ମାଧୁର୍ଯ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ଲଙ୍କାର ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ ହନୁମାନଙ୍କ ସଂଯମିତ ନିରୀକ୍ଷଣ-ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ—ଦୁହିଁର ସମ୍ମୁଖୀନତା ଏହି ସର୍ଗର ମୂଳ ଭାବ।
पुष्पकविमानवर्णनम् — Description of the Pushpaka Vimana and Ravana’s Inner Palace
ଏହି ସର୍ଗରେ ହନୁମାନ ବୈଦେହୀ ସୀତାଙ୍କ ଅନ୍ୱେଷଣ ଜାରି ରଖି ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ନିବାସକୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ପରୀକ୍ଷା କରନ୍ତି। ବର୍ଣ୍ଣନା ପରେ ଶିଳ୍ପ-ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଓ ରମ୍ୟତାର ବିସ୍ତୃତ ଚିତ୍ରଣକୁ ଯାଇ—ବିଶାଳ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରାସାଦ-ସମୁଚ୍ଚୟ ଏବଂ ତା’ପରେ ରତ୍ନଖଚିତ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନର ବର୍ଣ୍ଣନା ହୁଏ। ଏହି ବିମାନକୁ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ; କୁବେର ତପସ୍ୟାରେ ପାଇଥିଲେ; ରାବଣ ବଳପୂର୍ବକ ଛିନିନେଲେ—ଏହା ଧର୍ମସମ୍ମତ ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ହିଂସାତ୍ମକ ଅପହରଣର ନୈତିକ ଭେଦକୁ ଉଜାଗର କରେ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସୁନା, ସ୍ଫଟିକ, ନୀଳମଣି, ପ୍ରବାଳ, ମୁକ୍ତା ଆଦି ଦ୍ରବ୍ୟ; ସ୍ତମ୍ଭ, ଜାଲିଦାର ଜନେଲା, ସିଢ଼ି, ବେଦିକା/ମଞ୍ଚ ଆଦି ଗଠନାଙ୍ଗ; ଧୂପ, ପୁଷ୍ପ, ଭୋଜନ ଓ ମଦ୍ୟର ସୁଗନ୍ଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବେଶ—କାବ୍ୟୋପମାରେ ଲଙ୍କାର ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟକୁ ମୋହକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମଦୃଷ୍ଟିରେ ଅସଙ୍ଗତ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ସୁଗନ୍ଧକୁ ଅନୁସରି ହନୁମାନ ରାବଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସଭାଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି; ସେଠାରେ ଉତ୍ସବ ପରେ ଅସଂଖ୍ୟ ନାରୀ ନିଦ୍ରାରତ, ତାଙ୍କ ଅଳଙ୍କାର ଓ ଭଙ୍ଗୀକୁ ପଦ୍ମ, ତାରା, ନଦୀ ଓ ଲତା ସହ ତୁଳନା କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ହନୁମାନ ଧର୍ମବୁଦ୍ଧିରେ ନିଷ୍କର୍ଷ କରନ୍ତି—ଏହି ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ସୀତା ମାତ୍ର ରାବଣ ସହ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ସଂଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଅପହରଣକୁ ଅନାର୍ୟ କର୍ମ ଭାବେ ନିନ୍ଦା ଅଧିକ ତୀବ୍ର ହୁଏ।
रावणान्तःपुरे शयनदर्शनम् (Hanumān Observes Rāvaṇa’s Inner Apartments and Sleeping Court)
ଏହି ସର୍ଗରେ ହନୁମାନ ଗୁପ୍ତ ନିରୀକ୍ଷକ ଭାବେ ଚଳି ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟମୟ ଶୟନକକ୍ଷକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ଫଟିକ ଓ ମଣିଖଚିତ ଶୟ୍ୟା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସାମଗ୍ରୀ, ମାଳା, ଦୀପ, ସୁଗନ୍ଧ, ଚନ୍ଦନଲେପନ ଆଦିରେ ସଜା ରାଜଭୋଗର ଆଡମ୍ବର—ଯେନ ଆଚାରସଦୃଶ ଉପଚାର—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ତାପରେ ସେ ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣଙ୍କୁ ନିଦ୍ରାସ୍ଥ ଦେଖନ୍ତି—ମେଘସମ, ସନ୍ଧ୍ୟାରକ୍ତ ଆକାଶରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସଦୃଶ, ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ସମ, ଏବଂ ଗଙ୍ଗାତଟରେ ଗଜ ପରି—ଏମିତି ଉପମାମାନେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି, ଭୋଗାସକ୍ତି ଓ ଦେହରେ ଯୁଦ୍ଧଚିହ୍ନକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ତାଙ୍କର ସର୍ପସଦୃଶ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଶୁଣି ହନୁମାନ କ୍ଷଣମାତ୍ର ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୱରେ ସଂଯମ ଫେରାଇ ଅଧିକ ସତର୍କ ରହନ୍ତି। ପରେ ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ—ନର୍ତ୍ତକୀ, ଗାୟିକା ଓ ପରିଚାରିକା—ବାଦ୍ୟ ଓ ଆଭୂଷଣ ସହ ଉତ୍ସବକ୍ଲାନ୍ତିରେ ଶୋଇଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ମନ୍ଦୋଦରୀଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କର ରୂପ-ଶୃଙ୍ଗାରରେ ସୀତା ବୋଲି ଭ୍ରମ କରି ହନୁମାନ କ୍ଷଣିକ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଧର୍ମବୁଦ୍ଧିରେ ପରୀକ୍ଷା କରି ସେ ସୀତା ନୁହେଁ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ରାଜଭୋଗର ଅତିରେକ ସହ ଅନ୍ୱେଷକର ନୈତିକ ବିବେକକୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରି, ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ଗୁପ୍ତ ଅନ୍ୱେଷଣ-ମୋଟିଫକୁ ଏହି ସର୍ଗ ଆଗେଇ ନେଇଯାଏ।
रावणान्तःपुर-पानभूमि-विचयः (Hanumān’s Survey of Rāvaṇa’s Inner Palace and Banquet Hall)
ଏହି ସର୍ଗରେ ହନୁମାନ ପୂର୍ବରୁ କରା ଏକ ଅନୁମାନକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସୀତା ବିଷୟରେ ପୁନଃ ବିଚାର କରନ୍ତି। ସେ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି—ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ବିରହିଣୀ ନାରୀ ନ ନିଦ୍ରାରେ ଲୀନ ହେବ, ନ ଶୃଙ୍ଗାର କରିବ, ନ ଭୋଜନ‑ପାନରେ ରମିବ; ଏବଂ ରାମସମ କେହି ନଥିବାରୁ ଦେବାଧିପତି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରିବ ନାହିଁ। ତାପରେ ସେ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଚଳାଚଳ କରି ପାନଭୂମି (ଭୋଜ‑ପାନଶାଳା) ଦେଖନ୍ତି। ସେଠାରେ ନାନା ପ୍ରକାରେ ପକା ମାଂସ, ଲେହ୍ୟ‑ପେୟ‑ଭୋଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥ, ରାଗ‑ଷାଡବ ପରି ମଧୁର ରସ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ‑ରୌପ୍ୟ‑ସ୍ଫଟିକ ପାତ୍ର, ଛିଟିଯାଇଥିବା ମାଳା‑ଫଳ, ଢଳିପଡ଼ିଥିବା ପାନୀୟ, ଶୟ୍ୟା‑ଆସନର ବ୍ୟବସ୍ଥା—ଏସବୁ ଦେଖି ଅଗ୍ନି ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମଣ୍ଡପ ଦୀପ୍ତ ଲାଗେ। କ୍ରୀଡା‑ବିଲାସ ପରେ ନିଦ୍ରାସୀନ ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାବଣ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦିଶନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃକକ୍ଷ ଭଲଭାବେ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ଜାନକୀ ମିଳନ୍ତି ନାହିଁ। ତେବେ ଧର୍ମସଙ୍କୋଚ ଉଠେ—ପରଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଶୁଇଥିବା ନାରୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା କି ଦୋଷ? ହନୁମାନ ନିଷ୍କର୍ଷ କରନ୍ତି—ତାଙ୍କ ମନ ବିଷୟାସକ୍ତ ନୁହେଁ, ଧର୍ମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଏବଂ ନାରୀ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେବା ଅନିବାର୍ୟ। ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ସହ ସେ ପାନଭୂମି ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟତ୍ର ସୀତାନ୍ୱେଷଣ ଜାରି ରଖନ୍ତି।
द्वादशः सर्गः — हनूमतः अन्तःपुरविचयः (Hanuman’s Search Through Ravana’s Inner Apartments)
ଏହି ସର୍ଗରେ ହନୁମାନ ଲଙ୍କାର ମଧ୍ୟସ୍ଥ ମହାପ୍ରାସାଦ-ସମୁହ ମଧ୍ୟରେ ପୁନର୍ବାର କ୍ରମବଦ୍ଧ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତି। ସୀତାଦର୍ଶନର ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ସେ ଲତାଗୃହ, ଚିତ୍ରଶାଳା, ଶୟନକକ୍ଷ, ଭୋଜନମଣ୍ଡପ, କ୍ରୀଡାଗୃହ, ଉଦ୍ୟାନପଥ, ଭୂଗର୍ଭ କକ୍ଷ, ଦେବାଳୟ ଏବଂ ଅନ୍ତଃପୁରର ଭିତରଭିତର ନିବାସସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ପ୍ରାୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ଅନ୍ୱେଷଣ ବିନା ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠାରେ ପ୍ରଧାନତଃ ହନୁମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ମନନ ଦେଖାଯାଏ—କାର୍ଯ୍ୟ ବିଫଳ ହେବାର ଭୟ, ସୀତା ଭୟରେ କିମ୍ବା ହିଂସାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବେ ବୋଲି ଆଶଙ୍କା, ଏବଂ ସମୁଦ୍ରପାରେ ପ୍ରତୀକ୍ଷାରତ ବାନରମାନଙ୍କ (ଜାମ୍ବବାନ, ଅଙ୍ଗଦ ଆଦି) ଆଶା-ଆକାଙ୍କ୍ଷା ଓ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟର ପରିଣାମ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା। ନୀତିଗତ ମୋଡ଼ରେ ସେ ନିରାଶାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି “ଅନିର୍ବେଦ” (ଅବସାଦହୀନ ଧୈର୍ଯ୍ୟ)କୁ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସିଦ୍ଧିର ମୂଳ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରୟାସରେ ପୁନଃ ନିବିଡ଼ ହୁଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ବିଦ୍ୟାଧର ଓ ନାଗକନ୍ୟା ସହ ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ ନାରୀ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଭୟଙ୍କର ରୂପର ରାକ୍ଷସୀ ପରିଚାରିକାମାନେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ରାଘବପ୍ରିୟା ସୀତା ମିଳନ୍ତି ନାହିଁ; ଶୋକ ବଢ଼େ, ତଥାପି ଅଦମ୍ୟ ପ୍ରୟାସ ହିଁ ପଥ—ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ ହୁଏ।
रावणभवनपरिक्रमणं हनूमतः शोकविचारश्च (Hanuman’s Circuit of Ravana’s Palace and the Crisis of Deliberation)
ଏହି ସର୍ଗରେ ହନୁମାନ ମେଘମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସଦୃଶ ଲଙ୍କାର ପ୍ରାଚୀର ଉପରେ ଅବତରି, ରାବଣଭବନକୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରୁ ପରିକ୍ରମା କରି ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେ ତାଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିର ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ଭାବନା ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି—ଅପହରଣ ସମୟରେ ସମୁଦ୍ରରେ ପଡ଼ିଯାଇଥିବେ, ରାକ୍ଷସମାନେ ହତ କିମ୍ବା ଭକ୍ଷଣ କରିଥିବେ, ରାମସ୍ମରଣଜନିତ ଶୋକରେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରିଥିବେ, କିମ୍ବା ପିଞ୍ଜରାବଦ୍ଧ ପକ୍ଷୀ ପରି ଗୁପ୍ତ କାରାଗାରରେ ବନ୍ଦ ରଖାଯାଇଥିବେ। ପରେ ସେ ଅନୁମାନରୁ ଫଳବିଚାରକୁ ଯାଇ, ଯଦି ସମ୍ବାଦ ବିନା ଫେରିଯାଏ, ତେବେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭରତ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଅନ୍ତଃପୁରର ରାଣୀମାନେ, ସୁଗ୍ରୀବ, ରୁମା, ତାରା, ଅଙ୍ଗଦ ଓ ସମଗ୍ର ବାନରସମୁଦାୟ ଉପରେ ଶୋକ-ମୃତ୍ୟୁର ପରମ୍ପରା ନେମିଯିବ ବୋଲି ଦେଖନ୍ତି। ଅଗ୍ନିପ୍ରବେଶ, ଜଳପ୍ରବେଶ, ଉପବାସ ଭଳି ଆତ୍ମନାଶ ଚିନ୍ତା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆତ୍ମହତ୍ୟାକୁ ଅଧର୍ମ ଓ ଅନେକ ଦୋଷର କାରଣ ଭାବି ପରିତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ମଙ୍ଗଳସିଦ୍ଧି ଜୀବିତଙ୍କ ପାଇଁ ହିଁ—ଏହି ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ସେ ଖୋଜ ଜାରି ରଖିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି, ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ୱେଷିତ ନ ହୋଇଥିବା ସ୍ଥାନ ଭାବେ ଅଶୋକବନିକାକୁ ଚିହ୍ନଟ କରି, ଦେବତା ଓ ସହାୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଢ଼ତା ସହ ସେହି ଉଦ୍ୟାନ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। ସର୍ଗାନ୍ତେ ସେ ଉଦ୍ୟାନର ରକ୍ଷିତ ପବିତ୍ରତା ସ୍ମରଣ କରି ସଫଳତା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି।
अशोकवनिकाविचारः (Survey of the Aśoka Grove and its Enchanted Landscape)
ଏହି ସର୍ଗରେ ହନୁମାନ ସଂଯତ ବେଗରେ ପ୍ରାସାଦ-ସୀମାନ୍ତରେ ଅବତରି, ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତଭାବେ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବା ପାଇଁ ଅଶୋକବନିକାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ପୁଷ୍ପିତ ବୃକ୍ଷମାନେ କମ୍ପି ନାନାବର୍ଣ୍ଣ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ଝରାନ୍ତି; ପକ୍ଷୀମାନେ ଛିଟିକି ଉଡ଼ିଯାନ୍ତି; ଉପବନଟି ବସନ୍ତର ସାକ୍ଷାତ୍ ମୂର୍ତ୍ତି ପରି ଦିଶେ। ଗ୍ରନ୍ଥର ରମ୍ୟ ଉପମାରେ ବୃକ୍ଷମାନେ ପରାଜିତ ଜୁଆଡ଼ିଆ ପରି, ଏବଂ ବନିକା ଅସଜା ଯୁବତୀ ପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଭୌତିକ ଅସ୍ଥିରତା କାବ୍ୟାର୍ଥରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ହନୁମାନ ସେଠାରେ ନିର୍ମିତ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଦେଖନ୍ତି—ମଣି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ରୌପ୍ୟରେ ପାତା ଭୂମିପଥ; ରତ୍ନସୋପାନଯୁକ୍ତ ସରୋବର, ସ୍ଫଟିକ ତଳ, ପଦ୍ମବନ ଓ ଜଳପକ୍ଷୀସମୃଦ୍ଧ ଜଳାଶୟ; କୃତ୍ରିମ ହ୍ରଦ ଓ ଭବନ, ଯେନ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ କୃତି। ସେ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିଂଶୁପା ବୃକ୍ଷ ଚିହ୍ନନ୍ତି—ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବେଦିକାରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ, ପବନେ ନୂପୁରଧ୍ୱନି ପରି ଗୁଞ୍ଜିତ; ତାହାରେ ଆରୋହଣ କରି ଭାବନ୍ତି ଯେ ଅରଣ୍ୟବାସରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନାପରାୟଣା ସୀତା ସମୀପସ୍ଥ ଶୁଭ ଜଳସ୍ଥାନକୁ ଆସିପାରନ୍ତି। ତାପରେ ଘନ ପତ୍ର-ପୁଷ୍ପମଧ୍ୟରେ ନିଜକୁ ଲୁଚାଇ ହନୁମାନ ସତର୍କ ରହି, ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରକଟତାକୁ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରନ୍ତି।
अशोकवनिकायां सीतादर्शनम् (Sita Seen in the Ashoka Grove)
ଏହି ପଞ୍ଚଦଶ ସର୍ଗରେ ହନୁମାନ୍ ଶିଂଶୁପା-ବୃକ୍ଷରୁ ଅଶୋକବନିକାକୁ ସର୍ବତଃ ନିରୀକ୍ଷଣ କରନ୍ତି। ଉଦ୍ୟାନର ଅଲଙ୍କାର-ସମୃଦ୍ଧି, ପୁଷ୍ପପ୍ରଭାର ବୈଚିତ୍ର୍ୟ, ନନ୍ଦନ ଓ ଚୈତ୍ରରଥ ସଦୃଶ ଶୋଭା, ଏବଂ ସହସ୍ରଶଃ ଅଶୋକବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ସେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଚୈତ୍ୟପ୍ରାସାଦସଦୃଶ ଏକ ଉଚ୍ଚ ଭବନ ଦେଖନ୍ତି—ସହସ୍ର ସ୍ତମ୍ଭରେ ଆଶ୍ରିତ, କୈଲାସ ପରି ପାଣ୍ଡୁରପ୍ରଭ, ପ୍ରବାଳ ସୋପାନ ଓ ତପ୍ତକାଞ୍ଚନ ବେଦିକାରେ ଶୋଭିତ। ତାପରେ ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ଘେରାରେ ଥିବା, ମଲିନ ବସନଧାରିଣୀ, ଉପବାସରେ କୃଶ, ପୁନଃପୁନଃ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିବା ଏକ ନାରୀଙ୍କୁ ସେ ଦେଖନ୍ତି। ଉପମାମାଳାରେ ତାଙ୍କର ଶୋକାବସ୍ଥା ଚିତ୍ରିତ—ଧୂମାବୃତ ଶିଖା ପରି, ମେଘାବୃତ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ପରି, ରୋହିଣୀ-ପୀଡନ ଉପମା ଇତ୍ୟାଦି। ‘ଏହିଁ ସୀତା’ ବୋଲି ହନୁମାନଙ୍କ ନିଶ୍ଚୟ କାରଣ-ଲକ୍ଷଣରେ କ୍ରମେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ; ରାମ ପୂର୍ବେ କହିଥିବା ଆଭୂଷଣ-ଚିହ୍ନ ଦେଖି ସେ ପ୍ରମାଣ ପାଆନ୍ତି, ଏବଂ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ବସ୍ତ୍ର-ଭୂଷଣର ସ୍ମରଣରେ କଥା-ପ୍ରମାଣ ଶୃଙ୍ଖଳା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଶେଷରେ ସୀତାଦର୍ଶନରେ ହୃଷ୍ଟ ହୋଇ ସେ ମନେମନେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି—ଏହି ସର୍ଗର ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି ଦୂତଙ୍କ ‘ପ୍ରମାଣ-ସଂଗ୍ରହ’ (ସତ୍ୟାପନ) ଓ କରୁଣା-ବିବେକର ସହବାସ।
षोडशः सर्गः (Sarga 16): Hanumān’s Recognition of Sītā and Renewed Lament
ଏହି ସର୍ଗରେ ହନୁମାନ ଅଶୋକବାଟିକାରେ ଦେଖିଥିବା ନାରୀଙ୍କୁ ମନେମନେ ପରୀକ୍ଷା କରି ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି ଯେ ସେଇ ସୀତା। ସୀତାଙ୍କ ରୂପ ଓ ରାମଙ୍କ ଗୁଣ ସ୍ମରଣ କରି ତାଙ୍କ ଶୋକ ପୁଣି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ତାହା ନୀତିବୁଦ୍ଧି ଓ କୌଶଳଚେତନାରେ ସଂଯମିତ ରହେ—ହନୁମାନ ଭାବନ୍ତି, ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ଜାଣିଥିବାରୁ ସୀତା ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ତାପରେ ସେ ‘ସୀତାଙ୍କ ନିମିତ୍ତ’ ଘଟିଥିବା ମହାସଂଗ୍ରାମମାନଙ୍କ କାରଣଶୃଙ୍ଖଳା ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି—ବାଲିବଧ, କବନ୍ଧ-ବିରାଧ ସଂହାର, ଜନସ୍ଥାନ ଯୁଦ୍ଧରେ ଖର, ତ୍ରିଶିରା, ଦୂଷଣ ସହ ଚୌଦହ ହଜାର ରାକ୍ଷସଙ୍କ ବିନାଶ; ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ରାଜ୍ୟପୁନଃପ୍ରାପ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ପରିଣାମର ଅଂଶ ବୋଲି ଦେଖାନ୍ତି। ନିଜ ସମୁଦ୍ରଲଂଘନ ଓ ଲଙ୍କା-ଅନ୍ୱେଷଣକୁ ସୀତାପ୍ରାପ୍ତିର ସେବା ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ସୀତା ପାଇଁ ଜଗତକୁ ଉଲଟାଇଦେବା ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମସଙ୍ଗତ ବୋଲି କହନ୍ତି। ସେ ସୀତାଙ୍କ ପରିଚୟଚିହ୍ନକୁ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ କରନ୍ତି—ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ହଳର ରେଖାରୁ ଜନ୍ମିତା, ପତିବ୍ରତା, ଏବଂ ଦଶରଥଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରବଧୂ। ପୂର୍ବେ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିବା ସୀତା ଏବେ ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ପହରାରେ ଅଛନ୍ତି—ଏହି ବିରୋଧରୁ କରୁଣା ତୀବ୍ର ହୁଏ। ହିମରେ ମ୍ଲାନ ପଦ୍ମ, ବିରହିଣୀ ଚକ୍ରବାକୀ, ଅଶୋକପୁଷ୍ପ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭାରେ ଶୋକବୃଦ୍ଧି ପରି ଉପମାରେ ବନ୍ଦୀଜୀବନର ମାନସିକ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟଗତ ବିପର୍ୟୟ ଚିତ୍ରିତ କରି, ହନୁମାନ ଶିଂଶୁପା ବୃକ୍ଷରେ ଲୁଚି ସତର୍କ ଭାବେ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି ରହନ୍ତି।
सप्तदशः सर्गः — Hanuman Beholds Sita in the Ashoka Grove
ଏହି ସର୍ଗରେ ଶୀତଳ, ନିର୍ମଳ ଓ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହୁଏ। ନୀଳ ଜଳରେ ହଂସ ପରି ଚନ୍ଦ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ଉପମାମାଳାରେ ତାହାର କାନ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣିତ; ସେଇ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ହନୁମାନଙ୍କ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟକୁ ସେବକ ପରି ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଭାବ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଖୋଜୁଥିବା ହନୁମାନ ପ୍ରଥମେ ସୁରକ୍ଷା-ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଖନ୍ତି—ବିକୃତ ଆକୃତି, ପଶୁମୁଖ ସଂକର ରୂପ, ଲୋହାର ଶୂଳ-ମୁଦ୍ଗର ଆଦି ଅସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଏକ ବିଶାଳ ବୃକ୍ଷକଣ୍ଡକୁ ଘେରି ବସିଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ଭୟ ଏକ ଶତ୍ରୁର ନୁହେଁ, ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଆତଙ୍କର ରୂପ। ସେଇ ବୃକ୍ଷତଳେ ସେ ଶେଷରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନନ୍ତି—କାନ୍ତିହୀନ, ଧୂଳିରେ ମଲିନ, ଶୋକାକୁଳ; ତଥାପି ପତିବ୍ରତା ଧର୍ମ ଓ ରାମପ୍ରେମରେ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୟୋତିରେ ଦୀପ୍ତ। ଭୂମିରେ ପତିତ ଉଲ୍କା, ଶରତ୍ଚନ୍ଦ୍ରକଳାକୁ ମେଘ ଢାକିଦେବା ପରି, ଓ ଅବ୍ୟବହୃତ ବୀଣା ପରି—ଏମିତି ଉପମାରେ ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ବାହ୍ୟ କ୍ଲେଶ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଧର୍ମ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ବୋଲି ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ। ହନୁମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ସଂୟତ—ଆଶ୍ୱାସର ଅଶ୍ରୁ ଝରେ, ମନେମନେ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଭଙ୍ଗ ନ ହେବା ପାଇଁ ପତ୍ରାବରଣରେ ଲୁଚି ରହି ପରବର୍ତ୍ତୀ କାର୍ଯ୍ୟ ସାବଧାନତାରେ ଜାରି ରଖନ୍ତି।
अष्टादशः सर्गः (Sarga 18): रावणस्य प्रमदावनप्रवेशः — Ravana’s entry into the women’s grove
ହନୁମାନ୍ ପୁଷ୍ପିତ ଅଶୋକବାଟିକାରେ ବୈଦେହୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜି ଚାଲିଥାନ୍ତି; ରାତି କ୍ଷୀଣ ହୁଏ, ପ୍ରଭାତ ନିକଟ ଆସେ। ସେତେବେଳେ ମଙ୍ଗଳବାଦ୍ୟର ନିନାଦରେ ଦଶଗ୍ରୀବ ରାବଣ ଜାଗିଉଠେ—ମାଳା-ବସ୍ତ୍ର ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ, ମନ ସୀତାରେ ଆସକ୍ତ, କାମଭାବ ଗୋପନ ନୁହେଁ; ଉଠି ସେ ଆଭୂଷଣରେ ସଜିଯାଏ। ବୃକ୍ଷ, ସରୋବର, ପକ୍ଷୀ ଓ ମୃଗରେ ସମୃଦ୍ଧ ଉଦ୍ୟାନ ମଧ୍ୟରୁ ମଣି-ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତୋରଣ ଛାଡ଼ି ସେ ଅଶୋକବାଟିକାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ତାଙ୍କ ପଛେ ଦୀପ, ଚାମର, ଜଳକଳଶ, ଆସନ, ମଦିରା ଓ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା-ସଦୃଶ ଛତ୍ର ବହନକାରୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଚାଲନ୍ତି; ପ୍ରଧାନ ରାଣୀମାନେ ନିଦ୍ରା ଓ ମଦରେ ବିହ୍ୱଳ, ମେଘ ଚାରିପାଖେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି, ଆଭୂଷଣ-ପ୍ରସାଧନ ଅସଜା ଅବସ୍ଥାରେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ହନୁମାନ୍ ନୂପୁର-ମେଖଳାର ଶବ୍ଦ ଶୁଣନ୍ତି, ଅନେକ ତେଲଦୀପର ଆଲୋକରେ ଦ୍ୱାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରାବଣକୁ ଦେଖନ୍ତି; ପତ୍ରାବରଣରେ ଗୁପ୍ତ ରହି ତାଙ୍କର କାମାତୁର, ଦର୍ପିତ, ମଦୋନ୍ମତ୍ତ, ମନୋଭବ-ସଦୃଶ ରୂପକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରନ୍ତି। ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆକାଂକ୍ଷାରେ ରାବଣ ପୁଣି ବନଭିତରକୁ ମୁହଁ ଫେରାଏ; ସର୍ଗାନ୍ତେ ଲୁବ୍ଧବଳ ଓ ଅଚଳ ସଦ୍ଗୁଣର ଆସନ୍ନ ସମ୍ମୁଖୀନତା ସୂଚିତ ହୁଏ।
सीताव्यथा-वर्णनम् / Sītā’s Distress and Rāvaṇa’s Attempt at Coercive Allurement
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାବଣ ଅଶୋକବନିକାରେ ବନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସେ। ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିବାମାତ୍ରେ ସୀତା ଭୟରେ କମ୍ପିଉଠନ୍ତି—ପବନରେ ଡୋଳୁଥିବା କଦଳୀଗଛର ଉପମା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଦେହ-ମନର କମ୍ପନ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ପରେ ଅନେକ ଉପମାର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ସ୍ଥିରତାର କ୍ଷୟ ଚିତ୍ରିତ—ମ୍ଲାନ କୀର୍ତ୍ତି ପରି, ତିରସ୍କୃତ ଶ୍ରଦ୍ଧା ପରି, ବିଘ୍ନିତ ପୂଜା ପରି, ନିଷ୍ଫଳ ଆଶା ପରି, ନଷ୍ଟ ପଦ୍ମଲତା ପରି, ବୀରହୀନ ସେନା ପରି, ଅନ୍ଧକାରେ ଢାକା ପ୍ରଭା ପରି, ଶୁଷ୍କ ନଦୀ ପରି, ଏବଂ ରାହୁଗ୍ରସ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ସେ ଦିଶନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରତୀକଗୁଡ଼ିକ ଅପହରଣଜନିତ ନୈତିକ ଅବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଲୋକ-ଯାଗ-ଦୈବ ଚିହ୍ନମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଦର୍ଶାଏ, ତଥାପି ସୀତାଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଧର୍ମ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରହେ। ଉପବାସ, ଶୋକ, ଚିନ୍ତା ଓ ଭୟରେ ସେ କୃଶ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତପସ୍ୟାବଳେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବେ ‘ଧନବତୀ’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ରାବଣ ପ୍ରଲୋଭନ ଦେଇ ଆକର୍ଷିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; ସୀତା ରାମନିଷ୍ଠାରେ ଅଚଳ ରହିଲେ ସେ ପ୍ରାଣନାଶର ଧମକ ଦିଏ। ଏଭଳି ଭାବେ ବଳାତ୍କାରୀ ପ୍ରଲୋଭନ ଓ ଅଟୁଟ ପତିବ୍ରତା-ନିଷ୍ଠାର ନୈତିକ ବିପରୀତତା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।
रावणस्य सीताप्रलोभनम् (Ravana’s Persuasion and Coercive Courtship of Sita)
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ପହରାରେ ଥିବା, ଶୋକାକୁଳ ଓ ତପସ୍ୱିନୀ ସଦୃଶ ସୀତାଙ୍କୁ ରାବଣ ‘ମଧୁର ଓ ସଜୀବ’ ବଚନରେ ସମ୍ବୋଧନ କରି, ପ୍ରଲୋଭନ ଓ ଭୟପ୍ରଦର୍ଶନକୁ ପାଳାକ୍ରମେ ବ୍ୟବହାର କରେ। ସେ ମାଳା, ଚନ୍ଦନ, ଧୂପ, ବସ୍ତ୍ର, ଅଳଙ୍କାର ଭଳି ଭୋଗବିଭବ, ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ-ବାଦ୍ୟ ଭଳି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖ, ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ସତ୍ତା—ଅନ୍ତଃପୁରର ଅଧିକାର, ଅପାର ଧନ-ଭୂମି—ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରେ; ଜନକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜୟୋପହାର ଦେଇ ସମ୍ମାନିତ କରିବା କଥା କହି ସୀତାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। ରାବଣ ସୀତାଙ୍କ ଅନୁପମ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟକୁ ଅତିଶୟ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଅଳଙ୍କାର ଧାରଣ କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଉଛି ଏବଂ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର ଯୌବନର ତର୍କ ଦେଇ ଶୀଘ୍ର ସମ୍ମତି ମାଗେ। ସେହି ସମୟରେ ନିଜ ଅଜେୟ ପରାକ୍ରମ ଦେଖାଇ ରାମଙ୍କ ସାମର୍ଥ୍ୟକୁ ତୁଚ୍ଛ କରେ—ବନବାସୀ, ଦରିଦ୍ର, ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ଭବତଃ ମୃତ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ସୂଚାଇ, ଲଙ୍କାରୁ ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ନେବା ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଅସମ୍ଭବ ବୋଲି ଦାବି କରେ। ଏଭଳି ଭାବେ, ସୀତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାମୟ ଦୃଢ଼ ଅସ୍ୱୀକାରର ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟସ୍ତୁତି ଓ ଧର୍ମପତିଙ୍କ ନିନ୍ଦା ସହିତ ରାବଣଙ୍କ ବଳାତ୍କାରୀ ପ୍ରଲୋଭନ-ନୀତିର ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିତ୍ରଣ ଏହି ସର୍ଗ କରେ।
सीताया रावणं प्रति धर्मोपदेशः (Sita’s Dharmic Admonition to Ravana)
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାବଣଙ୍କ ଅହଙ୍କାରପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସ୍ତାବ ଶୁଣି ସୀତା ସଂଯତ କିନ୍ତୁ ଅଟଳ ବାଣୀରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି। ସେ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୃଣଶକଳ ରଖି ମର୍ଯ୍ୟାଦା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଧର୍ମର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ରାଜାଙ୍କୁ କାମସଂଯମ ରଖିବା ଉଚିତ, ପରସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀ ପରି ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ହିତବଚନ ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ଅଧର୍ମୀ ଶାସକ ଥିଲେ ରାଜ୍ୟର ପତନ ନିଶ୍ଚିତ; ରାବଣ ନିଜେ ନିଜ କୁଳବିନାଶର କାରଣ ବୋଲି ସେ କହନ୍ତି। ପରେ ଉପମାରେ ରାଘବଙ୍କ ସହ ନିଜ ଅବିଭାଜ୍ୟତା ଦର୍ଶାନ୍ତି—ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ପ୍ରଭା ପରି, ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସହ ବିଦ୍ୟା ପରି। ତାପରେ ସେ ନୀତିପଥ ଦେଖାନ୍ତି—ରାବଣ ରାମଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା କରୁ ଏବଂ ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦିଅ; ଏହିଏ କଲ୍ୟାଣର ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ। ତଦନନ୍ତରେ ରାମଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧମୟ ଆଗମନର ପୂର୍ବସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି—ଧନୁଷର ମେଘଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ଟଙ୍କାର, ଲଙ୍କା ଉପରେ ଶରବୃଷ୍ଟି, ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ ଅନିବାର୍ୟ ଉଦ୍ଧାର; ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ବାମନରୂପେ ଅସୁରମାନଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରୀକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଶେଷରେ ସେ କାୟରତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଅପହରଣକୁ ନିନ୍ଦା କରି କହନ୍ତି—ରାମଙ୍କ ପ୍ରତିଶୋଧରୁ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିପାରିବ ନାହିଁ।
रावणस्य तर्जनं सीताया धर्मोक्तिः (Ravana’s Threats and Sita’s Dharma-Centered Reply)
ଅଶୋକବନରେ ସୀତାଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତିରସ୍କାରରେ କ୍ରୋଧିତ ରାବଣ ଭୟଙ୍କର ଧମକ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ତର୍ଜନା କରେ। ସେ ଦୁଇ ମାସର ସୀମା ଧାର୍ଯ୍ୟ କରି ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦିଏ—ସାମ, ଦାନ, ଭେଦ, ଦଣ୍ଡ; ପ୍ରଲୋଭନ, ଛଳ ଓ ଦମନ—ଏଭଳି ପାଳାକ୍ରମେ ସମସ୍ତ ଉପାୟରେ ସୀତାଙ୍କୁ ବଶ କର। ସୀତାଙ୍କ ବିପଦ ଦେଖି ଦିବ୍ୟ ନାରୀ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବକନ୍ୟାମାନେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ନିରବ ସଙ୍କେତରେ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି; ବନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କ ନୈତିକ ଏକାକୀତ୍ୱ ଅଧିକ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ସୀତା ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ଧର୍ମାଧାରିତ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି। ରାବଣଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି କହନ୍ତି—ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅଧର୍ମରୁ ରୋକିପାରିଲେ ନାହିଁ; ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଜର ଏକନିଷ୍ଠ ପତିବ୍ରତ ବନ୍ଧନ ଅଟୁଟ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି; ଏବଂ ଅପହରଣର ଏହି ଅଧର୍ମର ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ପରିଣାମ—ଦଣ୍ଡ ଓ ବିନାଶ—ଆସିବ ବୋଲି ଭବିଷ୍ୟଦ୍ବାଣୀ କରନ୍ତି। ତାପରେ ରାବଣଙ୍କ ଭୟାନକ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟର ବିଶାଳ ବର୍ଣ୍ଣନା—ମେଘଶ୍ୟାମ ଦେହ, ସିଂହଗତି, ରତ୍ନାଭୂଷଣର ଦୀପ୍ତି—ବାହ୍ୟ ମହିମା ଓ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ନୈତିକ ଦୂଷଣର ବିରୋଧକୁ ଦେଖାଏ। ପୁନଃ ଭୟ ଦେଇ ସେ ବିକୃତାକାର ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ହାତରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଚାପରେ ଛାଡ଼ିଦିଏ; ଧାନ୍ୟମାଲିନୀ ତାଙ୍କୁ ସୀତାଠାରୁ ଦୂରେଇ ଭୋଗବିଲାସ ପାଖକୁ ଫେରାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। ରାବଣ ରାଜପ୍ରାସାଦକୁ ଫେରିଯାଏ; ସୀତା କମ୍ପିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମରେ ଅଚଳ ରହି ବଳପ୍ରୟୋଗର ପତନକୁ ପୂର୍ବସୂଚିତ କରନ୍ତି।
राक्षसी-भर्त्सना (The Demonesses’ Coercive Counsel to Sītā)
ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ସିଧାସଳଖ ଚାପ ଓ ପ୍ରଲୋଭନ ଦେଇ ଶେଷରେ ସେଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ ଏବଂ ଅଶୋକବାଟିକାରେ ପହରା ଦେଉଥିବା ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦିଏ। ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ଭିଡ଼ କରି ସୀତାଙ୍କୁ ଘେରି ନେଇ କଠୋର ବାକ୍ୟରେ ଭର୍ତ୍ସନା ଓ ଭୟଦେଖାଇବା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର କଥାବାର୍ତ୍ତା କ୍ରମେ ଅଧିକ ତୀବ୍ର ହୁଏ—ରାବଣଙ୍କ ବଂଶ-ଗୌରବ (ପୁଲସ୍ତ୍ୟ → ବିଶ୍ରବା → ରାବଣ) ଉଲ୍ଲେଖ କରି ତାଙ୍କ ମହିମା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି ଏବଂ ବଳପୂର୍ବକ ବିବାହକୁ “ସୌଭାଗ୍ୟ” ଭାବେ ଦେଖାଇ ସୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରଲୋଭିତ କରନ୍ତି। ଏକଜଟା, ହରିଜଟା, ପ୍ରଘସା, ବିକଟା, ଦୁର୍ମୁଖୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଯୁକ୍ତି ଆଣନ୍ତି—ଦେବ, ଇନ୍ଦ୍ର, ନାଗ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦାନବମାନଙ୍କ ଉପରେ ବିଜୟର ଗର୍ବ; ଅପାର ଧନ-ବୈଭବ ଓ ଅନ୍ତଃପୁରର ଚିତ୍ରଣ; ଏବଂ ବିଶ୍ୱଭୟର ଧମକ—ଭୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ପବନ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ପ୍ରକୃତି ପୁଷ୍ପ ଓ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରେ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଶେଷରେ ସେମାନେ ଛଦ୍ମ-ହିତୋପଦେଶ ଭାବରେ ଅନ୍ତିମ ଚେତାବନୀ ଦିଅନ୍ତି—“ଆମ ପରାମର୍ଶ ମାନ, ନହେଲେ ମୃତ୍ୟୁ।” ଏହି ସର୍ଗରେ ସମ୍ମତି-ଆଧାରିତ ଧର୍ମ ଓ ଭୟ-ଆଧାରିତ ଦମନର ନୈତିକ ବିରୋଧ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏବଂ ଲଙ୍କାବନ୍ଦୀ କଥାରେ ସୀତାଙ୍କ ଏକାକୀତ୍ୱ ଧର୍ମପରୀକ୍ଷାର କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ।
सीताभर्त्सना — The Ogresses’ Threats to Sita and Her Vow of Fidelity
ଏହି ସର୍ଗରେ ଅଶୋକବନିକାରେ ରାବଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅନେକ ରାକ୍ଷସୀ ସୀତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି କେବେ ପ୍ରଲୋଭନ, କେବେ ଭୟ ଦେଖାଇ ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଭାଙ୍ଗିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ସେମାନେ କଠୋର ବଚନରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ବାସ କରିବାକୁ ଓ ରାବଣକୁ ପତି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ କହନ୍ତି; ଧନ-ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ଭୋଗ ଓ ରାଜବଳ ଦେଖାଇ ଏହାକୁ ଅନିବାର୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି। ସୀତା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି—ମାନବୀ ନାରୀ ରାକ୍ଷସର ପତ୍ନୀ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ମୃତ୍ୟୁର ଧମକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି ନାହିଁ। ସେ ବିବାହଧର୍ମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି କହନ୍ତି—ରାମ ହିଁ ମୋର ଗୁରୁ ଓ ବିଧିସମ୍ମତ ପତି; ଦାରିଦ୍ର୍ୟ କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟଚ୍ୟୁତି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ମୋର ନାଥ। ପରେ ଶଚୀ–ଇନ୍ଦ୍ର, ଅରୁନ୍ଧତୀ–ବଶିଷ୍ଠ, ରୋହିଣୀ–ଚନ୍ଦ୍ର, ଲୋପାମୁଦ୍ରା–ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ସୁକନ୍ୟା–ଚ୍ୟବନ, ସାବିତ୍ରୀ–ସତ୍ୟବାନ, ଦମୟନ୍ତୀ–ନଳ ଆଦି ପତିବ୍ରତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ ନିଜ ନିଷ୍ଠାକୁ ଦୃଢ଼ କରନ୍ତି। ତାହାରେ କ୍ରୋଧିତ ରାକ୍ଷସୀମାନେ କୁହାଡ଼ି, ତ୍ରିଶୂଳ ଆଦି ଅସ୍ତ୍ର ଦେଖାଇ ସ୍ପଷ୍ଟ ହିଂସାର ଧମକ ଦିଅନ୍ତି, ଅଙ୍ଗଛେଦ ଓ ଭକ୍ଷଣର ଭୟଙ୍କର କଳ୍ପନା କରନ୍ତି, ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବଧ କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ସୀତା ଅଶ୍ରୁଭରା ହୋଇ ଶିଂଶୁପା ବୃକ୍ଷ ପାଖକୁ ସରିଯାନ୍ତି; ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଥିବା ହନୁମାନ ମୌନ ରହି ସବୁ କଥା ଶୁଣନ୍ତି—ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଧର୍ମସାକ୍ଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ଓ ଉଦ୍ଧାରକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ତଥ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦିଏ।
सीताविलापः (Sita’s Lament amid Rākṣasī Threats)
ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ୨୫ତମ ସର୍ଗରେ ଅଶୋକବାଟିକାରେ ରାକ୍ଷସୀ ପହରାଦାରୀମାନଙ୍କର ପୁନଃପୁନଃ କଠୋର ଧମକ ଶୁଣି ସୀତାଙ୍କ ମନୋଦଶାର ଗଭୀର ଚିତ୍ରଣ ହୋଇଛି। ସେ କାନ୍ଦନ୍ତି, କମ୍ପନ୍ତି, ଭୟରେ ନିଜ ଭିତରକୁ ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଉପମାମାଳାରେ ଏହି ଭୟ ଦେହଲକ୍ଷଣରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ—ଓଲ୍ଫ/ବଘୁଆ ଘେରା ହରିଣୀ, ପବନରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ା କଦଳୀଗଛ, ସର୍ପସଦୃଶ ବେଣୀ ଇତ୍ୟାଦି। ପୁଷ୍ପିତ ଅଶୋକଶାଖାକୁ ଧରି ସେ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ବିଲାପରେ ଫୁଟିପଡ଼ନ୍ତି। ‘ରାମ’ ‘ଲକ୍ଷ୍ମଣ’ ବୋଲି ଡାକନ୍ତି ଏବଂ କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଭଳି ଶ୍ୱଶ୍ରୂମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରି କରୁଣ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କରନ୍ତି। ତାପରେ ସେ ନୀତିବାକ୍ୟ ସଦୃଶ ଏକ ଚିନ୍ତା କହନ୍ତି—ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ ଦୁର୍ଲଭ କିମ୍ବା ଅସମ୍ଭବ ବୋଲି ଲୋକେ କହନ୍ତି, ଯଦିଓ ଜୀବନ ଅସହ୍ୟ ଲାଗେ; ତେଣୁ ଏହି ବନ୍ଦୀଜୀବନ କ୍ଷଣିକ ସଙ୍କଟ ନୁହେଁ, ଦୀର୍ଘ ଧର୍ମପରୀକ୍ଷା। ସେ ରାକ୍ଷସ ବିବାହକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି; କଠୋର ନଜରଦାରୀ ମଧ୍ୟରେ ଏକାକୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ନୈତିକ ଦୃଢତା ଅଟୁଟ ରହେ, ନିରାଶାରେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ ଇଚ୍ଛା ଉଠିଲେ ମଧ୍ୟ।
सीताविलापः — Sita’s Lament and Prophecy of Lanka’s Ruin
ଏହି ସର୍ଗରେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ଭୟଭୀତ କରା ଧମକ ମଧ୍ୟରେ ବନ୍ଦୀ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଶ୍ରୁଭରା ନୟନ, ନମ୍ର ମୁଖ ଓ ବ୍ୟାକୁଳ ଚଳନରେ ନିଜ ଅନ୍ତର୍ଦୁଃଖକୁ ଦୀର୍ଘ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ସେ ରାବଣକୁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରନ୍ତି—ବାମ ପାଦରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ କରିବେ ନାହିଁ; କଟାଯିବା, ଭାଙ୍ଗିଯିବା କିମ୍ବା ଜଳିଯିବା ଭଲ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଗ୍ରହଣ ନୁହେଁ। ତାପରେ ସେ ରାମଙ୍କ ବିଳମ୍ବର କାରଣ ଭାବନ୍ତି—ମୋ ଥିକଣା ଅଜଣା କି, କିମ୍ବା ଉଦାସୀନତା ଆସିଛି କି ଭଳି ଭୟ ମନକୁ ଛୁଇଁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ସ୍ମରି ସେଇ ସନ୍ଦେହକୁ ସେ ନିଜେ ଖଣ୍ଡନ କରନ୍ତି। ଜନସ୍ଥାନରେ ରାକ୍ଷସସଂହାର ଓ ବିରାଧବଧ ସ୍ମରଣ କରି ସେ କହନ୍ତି—ସମୁଦ୍ରବେଷ୍ଟିତ ଲଙ୍କା ମଧ୍ୟ ରାମବାଣଙ୍କ ଗତିକୁ ରୋକିପାରିବ ନାହିଁ। ସୀତା ଲଙ୍କାର ନିକଟ ଧ୍ୱଂସର ଭବିଷ୍ୟଦ୍ବାଣୀ କରନ୍ତି—ଚିତାଧୂଆଁ, ଗିଧମାନଙ୍କ ଘୁରାଣ, ରାକ୍ଷସଗୃହରେ ବିଧବାମାନଙ୍କ ରୋଦନ; ଅଧର୍ମର ଫଳ ଅନିବାର୍ୟ ବିପତ୍ତି। ଶେଷରେ ଗଭୀର ବିଷାଦରେ ସେ ବିଷ ଖୋଜି ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗର ଚିନ୍ତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଆନ୍ତି, ତଥାପି ରାମଙ୍କ ଧର୍ମ-ଶୀଳରେ ଅଟୁଟ ଆସ୍ଥା ରଖି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଅଧର୍ମକୁ ଦଣ୍ଡନୀୟ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି।
त्रिजटास्वप्नवर्णनम् (Trijata’s Dream-Omens and the Rakshasis’ Reversal)
ସୀତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିବାଦ ପରେ କିଛି କ୍ରୋଧିତ ରାକ୍ଷସୀ ରାବଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ସମ୍ବାଦ ଦେଉଛନ୍ତି, ଆଉ କିଛି ପୁଣି ଫେରି ଆସି ତାଙ୍କୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ହିଂସାରେ ଭୟ ଦେଉଛନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ବୃଦ୍ଧା ରାକ୍ଷସୀ ତ୍ରିଜଟା ମଧ୍ୟସ୍ଥ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କୁ ରୋକି, ଭୟଙ୍କର କିନ୍ତୁ ଶୁଭସୂଚକ ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ଉତ୍ତେଜନା ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି। ସ୍ୱପ୍ନରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ଣରେ ଦିବ୍ୟ ଯାନରେ ଆସୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ—ପ୍ରଥମେ ହଂସଯୁକ୍ତ ଦନ୍ତମୟ ପାଳଙ୍କିରେ, ପରେ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ। ବୈଦେହୀ ସୀତା ରାମଙ୍କ ସହ ପୁନର୍ମିଳିତ ହୋଇ ମହାହସ୍ତୀ ଉପରେ ଉନ୍ନତ ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି; ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା ପରି ତାଙ୍କର କ୍ରୀଡା ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥାର ପୁନଃପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ସୂଚାଏ। ତାପରେ ସ୍ୱପ୍ନ ରାବଣଙ୍କ ପାଇଁ ଅଶୁଭ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଏ—ତେଲ ଲେପିତ, ମଦୋନ୍ମତ୍ତ, ପୁଷ୍ପକରୁ ପତିତ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ (ଯମମାର୍ଗ) ଦିଗକୁ ଟାଣି ନିଆଯାଉଛନ୍ତି; କେବେ ଶୂକର, କେବେ ଗଧା ପରି ନୀଚ ବାହନରେ ଆରୋହଣ କରି, ମଲିନତା ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବୁଥିବା ପରି ଲାଗେ। ଏହି ଅପଶକୁନ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଓ ରାବଣପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ବିଭୀଷଣ ଏକା ଶୁଭ ଶ୍ୱେତ ବସ୍ତ୍ର-ଆଭୂଷଣରେ ଯୁକ୍ତ, ଚତୁର୍ଦନ୍ତ ହସ୍ତୀ ଉପରେ ଉନ୍ନତ, ବାଦ୍ୟଘୋଷ ଓ ମଙ୍ଗଳଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟରେ ଶୁଭରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି। ତ୍ରିଜଟା ଏହି ନିମିତ୍ତମାନଙ୍କ ଅର୍ଥ କହନ୍ତି—ବୈଦେହୀଙ୍କ ଶୀଘ୍ର ସିଦ୍ଧି, ରାବଣବିନାଶ ଓ ରାମବିଜୟ; ତେଣୁ ରାକ୍ଷସୀମାନେ କ୍ରୂରତା ତ୍ୟାଗ କରି କ୍ଷମା ମାଗି, ସମାଧାନମୟ ମୃଦୁବାଣୀ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ସୀତାଙ୍କ ଦେହରେ ଶୁଭଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକଟ ହୁଏ—ନୟନ/ଅଙ୍ଗ ସ୍ପନ୍ଦନ, ଜଂଘା କମ୍ପନ—ଏବଂ ଗୋଟିଏ ପକ୍ଷୀ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ପୁନଃପୁନଃ ଡାକି ଯେନେ ଆନନ୍ଦର ସୂଚନା ଦେଉଛି। ଏଭଳି ଅଧ୍ୟାୟଟି ବଳପ୍ରୟୋଗରୁ ଦୂରେଇ, ଧର୍ମଫଳ ନିକଟ ଆସୁଥିବା ଚାପରେ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ଦିଗକୁ ମୋଡ଼ ନେଇଥାଏ।
सीताविलापः (Sita’s Lament and Resolve under Threat)
ଅଶୋକବାଟିକାରେ ରାବଣଙ୍କ କଠୋର ଓ ଅପ୍ରିୟ ବଚନ ଶୁଣି ସୀତା ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ମନସିକ ଭାବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିକଳ ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି। ସିଂହ ଧରିଥିବା ନବଗଜଶିଶୁ ପରି ତାଙ୍କର ଅସହାୟତା ଉପମାରେ ପ୍ରକାଶିତ। ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଘେରି ଧମକ ଦେଉଥିବାବେଳେ ସେ ଭାବନ୍ତି—ବୃଦ୍ଧମାନେ କହନ୍ତି ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନି; ତେବେ ମୁଁ ଏହି ଦୟନୀୟ ଭୟରେ କାହିଁକି ଜୀବିତ? ବଜ୍ରାଘାତ ପାଇଥିବା ପର୍ବତଶିଖର ପରି ମୋ ହୃଦୟ କାହିଁକି ଭାଙ୍ଗୁନାହିଁ? ରାବଣ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଦେବାକୁ ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି—ଅଯୋଗ୍ୟକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯେପରି ମନ୍ତ୍ର ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସେପରି ସେ ନିଜ ମନ ତାକୁ ଦେବେ ନାହିଁ। ରାମ ସମୟରେ ନ ଆସିଲେ ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ କରିଦେବେ ବୋଲି ସେ ଆଶଙ୍କା କରନ୍ତି। ସେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମାତୃମାନଙ୍କୁ ଡାକି ବିଲାପ କରନ୍ତି ଏବଂ ହରିଣ-ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ‘କାଳ’ର ପ୍ରଲୋଭନ ଭାବେ ମନେ କରନ୍ତି, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଦୂରେ ପଠାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଥିଲା। ନିରାଶାରେ ବିଷ କିମ୍ବା ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମହତ୍ୟା ଚିନ୍ତା କରି, ପୁଷ୍ପିତ ଶିଂଶୁପା ଗଛ ପାଖକୁ ଯାଇ ଶାଖା ଧରନ୍ତି ଏବଂ ଯମଲୋକଗମନ ପାଇଁ ନିଜ ବେଣୀକୁ ଉପାୟ କରିବାକୁ ଭାବନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ତାଙ୍କ ବଂଶକୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ସହିତ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଶୋକ ଶମାଇ ସାହସ ଫେରାଇ ଦିଏ—ଏଭଳି ଭାବେ ସର୍ଗର ଶେଷ ଆତ୍ମଘାତ-ଚିନ୍ତାକୁ ପ୍ରତିବଳ ଦେଇଥିବା ମଙ୍ଗଳସୂଚନାରେ ହୁଏ।
निमित्तप्रादुर्भावः — Auspicious Omens Arise for Sita
ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ୨୯ତମ ସର୍ଗରେ ଅଶୋକବାଟିକାର ଶିଂଶୁପା ବୃକ୍ଷତଳେ ଦୁଃଖାକୁଳ ସୀତାଙ୍କ ମନରେ ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟେ। ଆନନ୍ଦହୀନ ବେଦନାରେ ଥିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଶୁଭ-ନିମିତ୍ତଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ—ବାମ ଚକ୍ଷୁର ସ୍ଫୁରଣ, ପ୍ରିୟତମଙ୍କ ପାଇଁ ତକିଆ ସଦୃଶ ଥିବା ବାମ ବାହୁର କମ୍ପନ, ଏବଂ ବାମ ଜଂଘାର ସ୍ପନ୍ଦନ; ଏସବୁକୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସହ ପୁନର୍ମିଳନର ସ୍ପଷ୍ଟ ପୂର୍ବସୂଚନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଧୂଳିରେ ମଲିନ ସୁବର୍ଣ୍ଣାଭ ବସ୍ତ୍ର ଅଳ୍ପ ସରିଯିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁକୂଳ ଲକ୍ଷଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଏହି ନିମିତ୍ତଗୁଡ଼ିକ କାଳପରୀକ୍ଷିତ ଏବଂ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ; ତାହା ସୀତାଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଜୀବନଶକ୍ତିକୁ ପୁନଃ ଜାଗ୍ରତ କରେ। ତାପ ଓ ପବନରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଥିବା ବୀଜ ବର୍ଷାରେ ପୁନର୍ଜୀବିତ ହେବା ପରି ତାଙ୍କ ହର୍ଷ ଫେରିଆସେ। ସର୍ଗାନ୍ତେ ସୀତାଙ୍କ ମୁଖ ରାହୁମୁକ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ; କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଭୟର ସ୍ଥାନରେ ଶାନ୍ତ, ଆନନ୍ଦଦୀପ୍ତ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ବସେ, ଏବଂ କଥା ଆଶା ଓ ଆଗାମୀ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ।
हनुमता सीतासंवादोपायचिन्ता — Hanuman’s Deliberation on How to Address Sita
ଏହି ସର୍ଗରେ ଅଶୋକବନରେ ଗୁପ୍ତଭାବେ ଥିବା ହନୁମାନ ସୀତାଙ୍କ ସହ ତ୍ରିଜଟାର ସ୍ୱପ୍ନବୃତ୍ତାନ୍ତ ଓ ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ଧମକ-ତର୍ଜନାର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣି, ନିରୀକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟରେ ଦୂତଧର୍ମ (ଦୂତନୀତି)ର ସୂକ୍ଷ୍ମ ପଥ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି। ସୀତାଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ବିନା ଫେରିଲେ ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦାୟିତ୍ୱ ଭଙ୍ଗ ହେବ ଓ ବାନରସେନାର ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ ହେବ ବୋଲି ସେ ବୁଝନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ହଠାତ୍ ପ୍ରକାଶରେ କଥା କହିଲେ ବିପଦ ମଧ୍ୟ ଅଛି—ବୈଦେହୀ ତାଙ୍କୁ ରାବଣଙ୍କ ଛଦ୍ମବେଶ ଭାବି ଭୟଭୀତ ହୋଇପାରନ୍ତି; ତାହାରୁ କୋଳାହଳ, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା, ଧରାପଡ଼ିବା ଓ କ୍ଲାନ୍ତି ହୋଇ ସମୁଦ୍ର ଲଂଘନ କରି ପୁନଃ ଫେରିବା ଅସମ୍ଭବ ହୋଇପାରେ। ଏହିପରି ଦ୍ୱିମୁଖୀ ସଙ୍କଟ—ମୌନ ରହିଲେ ସୀତା ନିରାଶାରେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିପାରନ୍ତି, ଆଉ ଅକାଳ ବଚନ ଦୌତ୍ୟକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଇପାରେ। ଶେଷରେ ହନୁମାନ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରନ୍ତି—ଧର୍ମାନୁକୂଳ, ମୃଦୁ ଓ ରାମଗୁଣସ୍ତୁତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଧୀରେଧୀରେ ସୀତାଙ୍କୁ ସମୀପ କରିବେ। ସୀତା ଅଶାନ୍ତ ନ ହୋଇ ଶୁଣିପାରିବେ ଭାବେ ମଧୁର, ମାନବବୋଧ୍ୟ ଓ ବିଶ୍ୱାସଜନକ ଭାଷା ବାଛି ସଂବାଦର ଉପାୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି।
सुन्दरकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः — Hanuman’s Sweet Address to Sita and Sita’s Recognition
ଏହି ସର୍ଗରେ ହନୁମାନ ବହୁବିଧ ଚିନ୍ତା କରି ପରେ ବୈଦେହୀଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧୁର ଓ ବିଶ୍ୱାସଜନକ ବାଣୀରେ କ୍ରମେ ନିଜ ପରିଚୟ ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ସେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶ ଓ ଦଶରଥଙ୍କ ରାଜଧର୍ମଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ରାମଙ୍କୁ ଧନୁର୍ଧରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଧର୍ମରକ୍ଷକ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରି, ସଠିକ୍ ବଂଶାବଳୀ ଓ ଶୀଳବର୍ଣ୍ଣନ ଦ୍ୱାରା ନିଜ କଥାର ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ତାପରେ ସେ ବନବାସ, ଜନସ୍ଥାନ ସଂଘର୍ଷ ଓ ଖର–ଦୂଷଣ ବଧର ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହି, ସୀତାହରଣକୁ ରାବଣଙ୍କ ପ୍ରତିଶୋଧକୃତ୍ୟ ବୋଲି ଦର୍ଶାନ୍ତି; ମାୟାରେ ମୃଗରୂପ ଧାରଣ କରି ହୋଇଥିବା ଛଳନା ଦ୍ୱାରା ଏହା ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି କହନ୍ତି। ରାମ–ସୁଗ୍ରୀବ ମୈତ୍ରୀ, ବାଲିର ମୃତ୍ୟୁ, ଏବଂ ପରେ ସହସ୍ର ସହସ୍ର କାମରୂପୀ ବାନରମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଖୋଜକାର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରେରିତ ହୋଇଥିବା କଥା ମଧ୍ୟ ସେ ଜଣାନ୍ତି। ନିଜ ସମୁଦ୍ରଲଂଘନକୁ ଦୂତକାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଦେଖାଇ, ରାମ ଯେପରି ସୀତାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ ସେଇ ସୀତାକୁ ନିଜେ ଖୋଜି ପାଇଛି ବୋଲି କହି ହନୁମାନ ଥମ୍କିଯାନ୍ତି। ଏହା ଶୁଣି ସୀତା ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହୋଇ ସାବଧାନରେ ଚାରିପାଖ ଦେଖନ୍ତି, ଶିଂଶୁପା ବୃକ୍ଷ ପାଖକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ଶେଷରେ ଉଦୟସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ବାୟୁପୁତ୍ର—ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି; ରାମସ୍ମରଣରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ପୁନର୍ବାର ଆନନ୍ଦ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ।
Sundarakāṇḍa Sarga 32 — Sītā’s Perplexity and Recognition of Hanumān
ଏହି ସର୍ଗରେ ଅଶୋକବାଟିକାରେ ହନୁମାନଙ୍କ ସହ ସୀତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ, ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାବେ ଜଟିଳ, ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛି। ସେ ଶାଖାମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଥିବା, ବିଦ୍ୟୁତ୍ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଫିକା/ଶ୍ୱେତ ଆବରଣ ପରିଧାନ କରିଥିବା ଏକ ବାନରରୂପକୁ ଦେଖନ୍ତି; ଏହି ଦର୍ଶନ ତାଙ୍କର ଶୋକାକୁଳ ମନକୁ ଆହୁରି ଅସ୍ଥିର କରେ। ଭୟ, କ୍ଷଣିକ ମୂର୍ଛା ଓ ପୁନଃ ଆତ୍ମବିଚାର—ଏମିତି ଦୋଳାୟମାନ ହୋଇ ସେ ଭାବନ୍ତି: ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ କି, କୌଣସି ନିମିତ୍ତ କି, ନା ଶୋକଜନିତ ଭ୍ରମ? ରାମବିରହ ଓ ନିଦ୍ରାହୀନତାରୁ ନିଜ ଗ୍ରହଣଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଡଗମଗାଉଛି ବୋଲି ସେ ନିଜେ ମାନନ୍ତି; “ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରମୁଖ” ରାମଙ୍କ ବିଚ୍ଛେଦ ତାଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ବ୍ୟାକୁଳ କରେ। ସେ ପୁନଃପୁନଃ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ତର୍କ କରନ୍ତି—ମନୋରଥ ନିରାକାର; କିନ୍ତୁ ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ବକ୍ତା ସାକାର ରୂପରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ, ତେଣୁ ଏହା କେବଳ ମନର କଳ୍ପନା ନୁହେଁ। ଶେଷରେ ସେ ଇନ୍ଦ୍ର, ବୃହସ୍ପତି/ବାଚସ୍ପତି, ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ସ୍ମରଣ କରି, ଏହି ବାନରଙ୍କ ବଚନ ସତ୍ୟ ହେଉ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଶୋକରେ ଦୃଷ୍ଟି ମନ୍ଦ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପରୀକ୍ଷାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନ୍ତର୍ମନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏହି ସର୍ଗରେ ପ୍ରକାଶିତ।
हनूमत्सीतासंवादः (Hanumān–Sītā Dialogue and Identity Verification)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଅଶୋକବାଟିକାରେ ହନୁମାନଙ୍କର ସାବଧାନ ଆଗମନ ଓ ପରିଚୟ-ନିଶ୍ଚୟର କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେ ବୃକ୍ଷରୁ ଅବତରି ଭିନୀତ, ଭୟ ନ ଜନ୍ମାଉଥିବା ଶାନ୍ତ ରୂପରେ ଆସନ୍ତି; ଶିର ଉପରେ ଅଞ୍ଜଳି ରଖି ପ୍ରଣିପାତ କରନ୍ତି ଏବଂ ମଧୁର ବାଣୀରେ ସୀତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ନିଜର ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ସେ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି ପରିଚୟ ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତି—ଅଶ୍ରୁପାତ, ଭାରୀ ନିଶ୍ୱାସ ଓ ଭୂମିସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ସେ ବୁଝନ୍ତି ଯେ ସେ ଦେବୀ ନୁହେଁ, ମାନବଦେହଧାରିଣୀ; ଏବଂ ଗୁଣ-ଲକ୍ଷଣରୁ ରାଜକୁଳସମ୍ଭବା ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ପରେ ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ ପରୀକ୍ଷା ରଖନ୍ତି—ଯଦି ଆପଣ ଜନସ୍ଥାନରୁ ରାବଣ ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ ରାମପତ୍ନୀ ସୀତା, ତେବେ ନିଜେ ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ କହନ୍ତୁ। ରାମଙ୍କ ଗୁଣକୀର୍ତ୍ତନ ଶୁଣି ସୀତା ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ ବଂଶ ଓ ଜୀବନବୃତ୍ତାନ୍ତ ସହିତ ନିଜ ପରିଚୟ ଦିଅନ୍ତି—ଦଶରଥଙ୍କ ସହ ସମ୍ପର୍କ, ଜନକଙ୍କ କନ୍ୟା ଭାବେ ଜନ୍ମ, ରାମଙ୍କ ସହ ବିବାହ, ସହବାସର ସମୃଦ୍ଧ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ, ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ ବରମାଗଣାରେ ବିଘ୍ନିତ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପ୍ରସ୍ତୁତି। ସେ ରାମଙ୍କ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା, ରାଜବସ୍ତ୍ରତ୍ୟାଗ, ନିଜର ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ବନବାସ ଅନୁସରଣ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ବନପ୍ରବେଶ, ଏବଂ ଶେଷରେ ରାବଣଙ୍କ ଅପହରଣ ଓ ଦୁଇ ମାସର ସମୟସୀମା ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ଆତ୍ମପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ବିସ୍ତୃତ କଥନ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ଦେହ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇ ପରିଚୟ ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ।
सीताहनूमद्भाषणम् — Sita Tests the Messenger; Hanuman Offers Reassurance
ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ୩୪ତମ ସର୍ଗରେ ଅଶୋକବାଟିକାରେ ସୀତା ଓ ହନୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଭୀର ପ୍ରମାଣ-ସଂବାଦ ଘଟେ। ହନୁମାନ ନିକଟକୁ ଆସି ପ୍ରଣାମ କରିଲେ, ଶୋକ ଓ ଭୟରେ ବିହ୍ୱଳ ସୀତା ଜନସ୍ଥାନର ପୂର୍ବ ଛଳନା ସ୍ମରଣ କରି ତାଙ୍କୁ ରାବଣର ଛଦ୍ମବେଶ ବୋଲି ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି। ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ କାମରୂପତ୍ୱ (ରୂପ ବଦଳାଇବା ଶକ୍ତି) ଭାବି ସେ କେବେ ଭୀତ, କେବେ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନରେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ହନୁମାନଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ମନରେ ‘ପ୍ରୀତି’ ଓ ଶାନ୍ତ ସୁଖ ଜାଗେ—ଏହା ଶତ୍ରୁମାୟା ନୁହେଁ ବୋଲି ସୂକ୍ଷ୍ମ ମାନଦଣ୍ଡ ଦେଖାନ୍ତି। ହନୁମାନ ଆଦର୍ଶ ଦୂତ ଭାବେ ନିଜକୁ ରାମଦୂତ ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଇ, ରାମ–ଲକ୍ଷ୍ମଣ–ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ କୁଶଳ ପ୍ରଶ୍ନ ପହଞ୍ଚାନ୍ତି ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ବୈଶ୍ରବଣ ଆଦି ଉପମାରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରି ବିଶ୍ୱସନୀୟତା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ତଥାପି ସୀତାଙ୍କ ମନ ସ୍ୱପ୍ନ-ଯଥାର୍ଥ, ଭ୍ରମ-ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଦୋଳାୟମାନ ରହେ; ଶେଷରେ ହନୁମାନ ସନ୍ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ବିଶ୍ୱାସ ଦେବାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଏହି ସର୍ଗର ଶିକ୍ଷା—ସଙ୍କଟରେ ପରୀକ୍ଷା କଠୋର ହେବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ କରୁଣା ଓ ସତ୍ୟବାଣୀ ବଳାତ୍କାର ବିନା ବିଶ୍ୱାସକୁ ପୁନଃ ଗଢ଼ି ତୋଳେ।
रामलक्षणवर्णनम् (Description of Rama and Lakshmana; Alliance Narrative to Sita)
ଏହି ସର୍ଗରେ ବୈଦେହୀ (ସୀତା) ହନୁମାନଙ୍କ କଥିତ ରାମକଥାକୁ ମଧୁର ଓ ସାନ୍ତ୍ୱନାଦାୟକ ବାଣୀରେ ଶୁଣି, ପ୍ରମାଣସହିତ ବିବରଣୀ ପଚାରନ୍ତି—ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ କେଉଁଠି ଭେଟିଲ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କିପରି ଚିହ୍ନିଲ, ଏବଂ ବାନର–ନର ମିତ୍ରତା କିପରି ଗଢ଼ିଉଠିଲା। ହନୁମାନ ତାଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପାରମ୍ପରିକ ଲକ୍ଷଣ‑ଧର୍ମବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ସେ ସର୍ବଜୀବର ରକ୍ଷକ, ଚାତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ୍ୟ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ପାଳକ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟନିୟମରେ ସଂଯମୀ, ରାଜନୀତି ଓ ବେଦବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ, ଏବଂ ଶୁଭ ଦେହଲକ୍ଷଣରେ ଭୂଷିତ; ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନା ହିଁ ‘ବର୍ଣ୍ଣନ‑ପ୍ରମାଣ’ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୁଏ। ତାପରେ ସେ ଗଠବନ୍ଧନର ଉତ୍ପତ୍ତି କହନ୍ତି—ସୀତାନ୍ୱେଷଣରେ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତ ରାମ‑ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଋଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତରେ ନିର୍ବାସିତ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଭେଟନ୍ତି; ହନୁମାନ ପରିଚୟ କରାନ୍ତି; ସଖ୍ୟ ହୁଏ ଏବଂ ବାଲିବଧ ଓ ସୀତାନ୍ୱେଷଣ ପାଇଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞାପୂର୍ବକ ସନ୍ଧି ହୁଏ। ବାଲି ନିହତ ହେବା ପରେ ସୁଗ୍ରୀବ କିଷ୍କିନ୍ଧା ପୁନଃଲାଭ କରି ଦଶ ଦିଗକୁ ଖୋଜଦଳ ପଠାନ୍ତି। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅଙ୍ଗଦ ନେତୃତ୍ୱରେ ଖୋଜ, ନିରାଶା ଓ ପ୍ରାୟୋପବେଶର ଚିନ୍ତା, ପରେ ସମ୍ପାତିଙ୍କ ଖୋଲାସା—ସୀତା ରାବଣଙ୍କ ନିବାସରେ ଅଛନ୍ତି—ଏବଂ ହନୁମାନଙ୍କ ସମୁଦ୍ରଲଂଘନ କରି ଲଙ୍କା ପ୍ରବେଶ—ଏସବୁ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ହନୁମାନ ନିଜକୁ ରାମଦୂତ ଓ ବାୟୁପୁତ୍ର ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଇ, ରାମଙ୍କ କୁଶଳ ସମ୍ବାଦ ଦେଇ ଶୀଘ୍ର ଉଦ୍ଧାରର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି କରନ୍ତି; ତେଣୁ ସୀତା ଯୁକ୍ତି ଓ ପରିଚୟଚିହ୍ନ ଆଧାରରେ ତାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସ କରି ପୁନଃ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି।
सीताप्रत्यय-प्रदानम् (Sita’s Recognition and Reassurance by the Envoy)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଦୂତ ଓ ବନ୍ଦିନୀ ମହାରାଣୀ ସୀତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ପ୍ରତ୍ୟୟ’ (ପରିଚୟ-ପ୍ରମାଣ) ବିଧିବଦ୍ଧ ଦୂତ୍ୟ ବିନିମୟରେ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ହନୁମାନ ନିଜକୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଦୂତ ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଇ, ରାମନାମାଙ୍କିତ ମୁଦ୍ରିକା ସୀତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି—ଏହି ଭୌତିକ ଚିହ୍ନ ତାଙ୍କ ବାକ୍ୟର ପ୍ରମାଣ ହୋଇ ବିଶ୍ୱାସ ଜଗାଏ। ସୀତାଙ୍କ ସନ୍ଦେହ କ୍ରମେ ଶମିତ ହୋଇ ଆଶ୍ୱାସ ଓ ଭକ୍ତିମୟ ପ୍ରଶଂସାରେ ପରିଣତ ହୁଏ; ସେ ହନୁମାନଙ୍କ ଶତଯୋଜନ ସମୁଦ୍ରଲଂଘନ ଓ ରାକ୍ଷସଦୁର୍ଗରେ ନିର୍ଭୟ ପ୍ରବେଶକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ତାପରେ ସୀତା ‘କଚ୍ଚିତ୍…’ ଶୈଳୀର କ୍ରମବଦ୍ଧ ପ୍ରଶ୍ନମାଳାରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ କୁଶଳ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ନୀତି (ଦ୍ୱିବିଧ/ତ୍ରିବିଧ ଉପାୟ), ମିତ୍ରସମ୍ପର୍କ, ଦୈବାନୁଗ୍ରହ, ଏବଂ ଭରତ, ସୁଗ୍ରୀବ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତୁତି ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି। ହନୁମାନ ଉତ୍ତର ଦେଇ କହନ୍ତି—ଶ୍ରୀରାମ ବିଶାଳ ବାନର-ଋକ୍ଷସେନା ସହ ଶୀଘ୍ର ଅଗ୍ରସର ହେବେ; ସମୁଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ତମ୍ଭିତ କରିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ ତାଙ୍କର ଅଛି; ଯେକୌଣସି ବାଧା ସମ୍ମୁଖରେ ତାଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପ ଅପ୍ରତିହତ। ସେ ରାମଙ୍କ ତପସ୍ୱୀ ସଂଯମ ଓ ତୀବ୍ର ବିରହର କଥା ମଧ୍ୟ ଜଣାନ୍ତି—ନିଦ୍ରାହୀନତା, ପୁନଃପୁନଃ ସୀତାନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ, ଏବଂ ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ପାଇଁ ଏକାଗ୍ର ପ୍ରୟାସ। ଶେଷରେ ସୀତାଙ୍କ ଶୋକ କିଛି ହ୍ରାସ ପାଏ, କିନ୍ତୁ ରାମଦୁଃଖ ପ୍ରତି ସହାନୁଭୂତିରେ ତାହା ଆଉ ଗଭୀର ହୁଏ; ଚନ୍ଦ୍ର-ମେଘ-ଋତୁଚିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ବିରହଭାବ ପ୍ରକାଶିତ। ଦକ୍ଷିଣ ପାଠରେ ପୁନର୍ମିଳନର ଶପଥ-ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଅଂଶ ପୁନରୁକ୍ତ ସଂଖ୍ୟାକ୍ରମ ସହ ରହି, ମିଳନବ୍ରତର ଦୃଢତାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ।
हनूमत्सीतासंवादः — Hanuman’s Offer of Rescue and Sita’s Dharmic Refusal
ହନୁମାନ ରାମଙ୍କ ଶୋକବୃତ୍ତାନ୍ତ କହିବା ପରେ ସୀତା ଧର୍ମାଧାରିତ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି। ସେ ରାମଙ୍କ ଗୁଣ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ପରାକ୍ରମ ସ୍ମରଣ କରି ତାଙ୍କ ବିଜୟ ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି କହନ୍ତି; ରାବଣ ଦେଇଥିବା ସମୟସୀମାକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି; ଲଙ୍କାର ଭିତର ଆଲୋଚନା-ସୂଚନାର କଥା ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି—ନାଳା (ବିଭୀଷଣଙ୍କ କନ୍ୟା) ମାଧ୍ୟମରେ ଆସିଥିବା ସମ୍ବାଦକୁ ସୂଚିତ କରି। ତାପରେ ହନୁମାନ ତୁରନ୍ତ ଉଦ୍ଧାର ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖନ୍ତି—ସୀତାଙ୍କୁ ନିଜ ପିଠିରେ ବସାଇ ସମୁଦ୍ର ପାର କରାଇ ନେବି ବୋଲି କହନ୍ତି ଏବଂ ଲଙ୍କାକୁ ମଧ୍ୟ ବହନ କରିପାରିବି ବୋଲି ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଛୋଟ ରୂପ ଦେଖି ସୀତା ପ୍ରଥମେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ସମ୍ଭବତା ପଚାରନ୍ତି; ତେବେ ହନୁମାନ ପର୍ବତସମ ମହାରୂପ ଦେଖାଇ ନିଜ ଶକ୍ତି ପ୍ରମାଣ କରନ୍ତି। ସୀତା ତାଙ୍କ ବଳ ଓ ବେଗ ମାନିଲେ ମଧ୍ୟ ନୀତି-କୌଶଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଯୋଜନା ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି—ଆକାଶଯାତ୍ରାରେ ପଡ଼ିଯିବାର ଭୟ, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଟକାଯିବାର ଆଶଙ୍କା, ଆକାଶଯୁଦ୍ଧର ଅନିଶ୍ଚିତତା, ଏବଂ ହନୁମାନ ଏକାକୀ ଜିତିଲେ ରାମଙ୍କ ଯଥୋଚିତ ଯଶ କ୍ଷୀଣ ହେବ ବୋଲି ଭାବନା। ରାଜମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ନ୍ୟାୟକଥା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାମେ ନିଜେ ରାବଣବଧ କରି ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଉଚିତ ବୋଲି ସେ ଦୃଢ଼ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ସେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି ଯେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବାନରସେନା ସହ ରାମଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଲଙ୍କାକୁ ଆଣନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଶୋକ ସଂଘଟିତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
अभिज्ञानप्रदानम् — The Token of Recognition (Chūḍāmaṇi) and the Crow Episode Recalled
ଏହି ସର୍ଗରେ ହନୁମାନ ସୀତାଙ୍କ ବଚନ ଓ ଶୀଳ-ସଦାଚାରକୁ ପରୀକ୍ଷା କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ରାମଙ୍କ ନିଶ୍ଚୟ ପାଇଁ ଏକ ଅଭିଜ୍ଞାନ (ପରିଚୟ-ଚିହ୍ନ) ମାଗନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ରାମ ନିର୍ବିବାଦରେ ଜାଣିପାରିବେ ଯେ ହନୁମାନ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛନ୍ତି। ସୀତା ସ୍ମୃତିଆଧାରିତ ପ୍ରମାଣ ଦିଅନ୍ତି—ଚିତ୍ରକୂଟ ସମୀପ ମନ୍ଦାକିନୀ ତଟର ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମରେ ଗୋଟିଏ କାଉ (ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ର ବୋଲି ପରିଚିତ) ପୁନଃପୁନଃ ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କରୁଥିଲା। ସେତେବେଳେ ରାମ ଜାଗି ଉଠି, ଦର୍ଭର ଧାରରେ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ସନ୍ଧାନ କରି ସେ କାଉ ଉପରେ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ। କାଉଟି ତିନି ଲୋକରେ ପଳାଇଲେ ମଧ୍ୟ କେଉଁଠି ଶରଣ ମିଳିଲା ନାହିଁ; ଶେଷରେ ରାମଙ୍କ ଶରଣାଗତି ହେଲା। ରାମ କରୁଣାସହ ନ୍ୟାୟ କରି ତାହାର ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷା କରି, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରୂପେ ତାହାର ଡାହାଣ ଆଖି ନଷ୍ଟ କଲେ। ଏହି ଘଟଣା ସ୍ମରଣ କରାଇ ସୀତା ଶୋକ ଓ ଧର୍ମଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଗୋଟିଏ କାଉ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଚାଲିଲା, ତେବେ ମୋର ଅପହର୍ତ୍ତା ରାବଣ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାହିଁକି ଅଦଣ୍ଡିତ? ହନୁମାନ ସୀତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଗଭୀର ଦୁଃଖ କହନ୍ତି ଏବଂ ଲଙ୍କାବିନାଶର ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି। ସନ୍ଦେଶ ମାଗିଲେ ସୀତା ଶୁଭ ଚୂଡାମଣିକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଅଭିଜ୍ଞାନ ଭାବେ ଦିଅନ୍ତି। ହନୁମାନ ଭକ୍ତିରେ ତାହା ଗ୍ରହଣ କରି ସୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରନ୍ତି ଏବଂ ରାମକାର୍ଯ୍ୟରେ ମନ ଏକାଗ୍ର କରି ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି।
अभिज्ञानमणि-प्रदानम् — The Signet Jewel as Proof and the Consolation of Sita
ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ୩୯ତମ ସର୍ଗରେ ସୀତା ଓ ହନୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୂତକାର୍ଯ୍ୟର ଔପଚାରିକ ନିଶ୍ଚୟ ‘ଅଭିଜ୍ଞାନ’ (ପରିଚୟ-ଚିହ୍ନ) ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ସୀତା ହନୁମାନଙ୍କୁ ଏମିତି ଏକ ମଣି/ଆଭୂଷଣ ଦିଅନ୍ତି, ଯାହା ରାମଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପରିଚିତ; ତେଣୁ ସନ୍ଦେଶ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ରହେନାହିଁ। ସେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ନିଜ କୁଶଳ ଜଣାଇବାକୁ ଓ ରାମଙ୍କୁ ‘ମୋତେ ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ’ ବୋଲି ପ୍ରେରିତ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ଧର୍ମହିତରେ କହାଯାଇଥିବା ବାଣୀ ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି। ହନୁମାନ ଶିର ଉପରେ ଅଞ୍ଜଳି ରଖି ପ୍ରଣାମ କରି, ରାମଙ୍କ ଅତୁଳ ପରାକ୍ରମ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ବିଶାଳ ବାନର-ଋକ୍ଷସେନାର ଶୀଘ୍ର ଆଗମନ, ଏବଂ ମହାସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଅସାଧାରଣ ସହାୟତାରେ ଅତିକ୍ରମ ହେବା ସମ୍ଭବ ବୋଲି ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି। ସୀତା ସାନ୍ତ୍ୱନା ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସମୁଦ୍ରର ଦୁସ୍ତରତା ଭଳି ବ୍ୟବହାରିକ ସନ୍ଦେହ ଉଠାନ୍ତି ଓ ହନୁମାନ କିଛିକ୍ଷଣ ରହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ତାଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ଶୋକ ବଢ଼େ ବୋଲି କହନ୍ତି। ହନୁମାନ ପୁନର୍ବାର ଯୁକ୍ତି-ନୀତି ସହ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦେଇ, ନିରାଶା ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ କହନ୍ତି; ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟ ଆଗମନ, ଲଙ୍କାଧ୍ୱଂସ, ରାବଣବଧ ଓ ପୁନର୍ମିଳନ ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି ଭବିଷ୍ୟଦ୍ବାଣୀ କରନ୍ତି। ଏହି ସର୍ଗରେ ପ୍ରମାଣ, ଉପଦେଶ ଓ ମନୋବଳବର୍ଦ୍ଧନ—ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ଉଦ୍ଧାରଯୁଦ୍ଧର ଅବିଭାଜ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଭାବେ ଏକତ୍ର ହୋଇଛି।
अभिज्ञानदानम् / The Gift of Recognition (Sita’s Token and Resolve)
ଏହି ସର୍ଗରେ ସୀତା ଓ ହନୁମାନଙ୍କ ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ବାଦ ଭାବନାକୁ ପ୍ରମାଣସହିତ ଦୂତ୍ୟ-ସାଧନର ନିଶ୍ଚିତ ସୂଚନାରେ ପରିଣତ କରେ। ହନୁମାନଙ୍କ ଆଶ୍ୱାସନ ଶୁଣି ସୀତା କରୁଣ ସ୍ୱରେ କହନ୍ତି—ରାମ ବିନା ସେ କେବଳ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବେ। ରାବଣର ଲୋଲୁପ, କ୍ରୂର ଦୃଷ୍ଟି ଓ ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ଅବିରତ ଭୟଦେବାରୁ ହେଉଥିବା ଅସହ୍ୟ ମାନସିକ ଚାପ ସେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ହନୁମାନ ଧୈର୍ଯ୍ୟଦାୟକ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଶପଥ କରି କହନ୍ତି ଯେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିରହରେ ଦଗ୍ଧ; ଏବେ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଶୋକ ନ କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ରାବଣବଧ ପରେ ଲଙ୍କା ଭସ୍ମୀଭୂତ ହେବ ଓ ସୀତା ପୁନଃ ରାମଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ଫେରିବେ—ଏହି ବିଜୟର ନିଶ୍ଚୟ ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ରାମଙ୍କ ମନରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ବିଶ୍ୱାସ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ହନୁମାନ ଆଉ ଗୋଟିଏ ‘ଅଭିଜ୍ଞାନ’ (ପରିଚୟ-ଚିହ୍ନ) ଚାହାନ୍ତି। ସୀତା କହନ୍ତି—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରିଚୟ ପୂର୍ବରୁ ଦିଆଯାଇଛି; ତଥାପି ସେ ନିଜ ଚୂଡାମଣି ଦେଇ ତାହାର ପ୍ରମାଣମୂଲ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ହନୁମାନ ଭକ୍ତିରେ ଗ୍ରହଣ କରି ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି ଓ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି। ଉଡ଼ିବା ପାଇଁ ଦେହ ବିସ୍ତାର କରୁଥିବାବେଳେ ସୀତା ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଶୁଭାଶୀର୍ବାଦ ପଠାନ୍ତି। ସେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଦୁଃଖ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଧମକ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜଣାଇବାକୁ କହି, ଉଦ୍ଧାରକୁ ‘ଶୋକସାଗର’ ପାର ହୋଇ ପୁନଃ ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପନର ଯାତ୍ରା ଭାବେ ଚିତ୍ରଣ କରନ୍ତି।
प्रमदावनविध्वंसः | The Devastation of the Pleasure-Garden (Ashoka Vatika)
ସୀତାଙ୍କ ବଚନରେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ହନୁମାନ ସେଠାରୁ ସରି ଅବଶିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି। ସେ ସାମ, ଦାନ ଓ ଭେଦ—ଏହି ଉପାୟଗୁଡ଼ିକୁ ବିଚାର କରି ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି ଯେ ବଳଗର୍ବିତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କେବଳ ଦଣ୍ଡ/ପରାକ୍ରମ ହିଁ ତାଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ କରିବ ଏବଂ ନୀତିରେ ତାଙ୍କୁ ମୃଦୁ କରିବ। ସୀତାଦର୍ଶନ ନାମକ ମୁଖ୍ୟ ସିଦ୍ଧିକୁ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରଖି, ରାବଣକୁ ସେନା ସମାବେଶରେ ବାଧ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଉପଦ୍ରବ ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି। ଅଶୋକବାଟିକାକୁ ନନ୍ଦନବନ ସଦୃଶ ସୁନ୍ଦର ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, “ଶୁଷ୍କ ଅରଣ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି” ପରି ତାହାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଠାନନ୍ତି; ତାହାରେ କ୍ରୋଧିତ ଲଙ୍କାଧିପ ଅଶ୍ୱ-ରଥ-ଗଜ ସହ, ତ୍ରିଶୂଳ ଓ ଲୋହ ଭାଲ ଧାରଣ କରିଥିବା ସେନା ପଠାଇବ ବୋଲି ସେ ଅନୁମାନ କରନ୍ତି। ପରେ ହନୁମାନ ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ମୂଳସହିତ ଉପାଡ଼ି ପକାଇଦିଅନ୍ତି, ପୋଖରୀ ଓ ନିର୍ମାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଅନ୍ତି, ପଶୁ ଓ ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ଛିଟାଇଦିଅନ୍ତି; ଉଦ୍ୟାନ ଦାବାଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ଅରଣ୍ୟ ପରି ହୋଇଯାଏ, ଲତାମାନେ ବ୍ୟାକୁଳ ନାରୀମାନଙ୍କ ପରି କମ୍ପିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଭଳି ଲଙ୍କେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଭାରି ଅପ୍ରୀତି କରାଇ, ହନୁମାନ ଦ୍ୱାରଦେଶରେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହନ୍ତି ଏବଂ ଏକାକୀ ଅନେକ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି।
द्विचत्वारिंशः सर्गः (Sarga 42): Omens in Laṅkā, Report to Rāvaṇa, and the Kinkara Assault
ଏହି ସର୍ଗର ଆରମ୍ଭ ଲଙ୍କାରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରୁ ହୋଇଥାଏ। ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଏବଂ ବୃକ୍ଷ ଭାଙ୍ଗିବା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିପଦର ସଙ୍କେତ ଅଟେ। ଅଶୋକ ବାଟିକାର ବିନାଶ ଦେଖି ରାକ୍ଷସୀମାନେ ସୀତାଙ୍କୁ ସେହି ବାନର ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ। ସୀତା କୌଶଳର ସହ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ଯେ 'ସାପର ଗତି କେବଳ ସାପ ଜାଣେ', ଅର୍ଥାତ୍ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ମାୟା କେବଳ ସେମାନେ ହିଁ ଜାଣନ୍ତି। ଏହା ପରେ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ରାବଣକୁ ଜଣାଇଲେ ଯେ ଏକ ବିଶାଳ ବାନର ସୀତାଙ୍କ ସହ କଥା ହୋଇଛି ଏବଂ କେବଳ ଶିଂଶପା ବୃକ୍ଷକୁ ଛାଡି ସମଗ୍ର ବଗିଚା ନଷ୍ଟ କରିଦେଇଛି। ଏହା ଶୁଣି ରାବଣ କ୍ରୋଧିତ ହେଲା ଏବଂ ତା’ ଆଖିରୁ ତେଲ ବୁନ୍ଦା ପରି ଲୁହ ଝରିବାକୁ ଲାଗିଲା। ସେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଧରିବା ପାଇଁ ଅଶୀ ହଜାର 'କିଙ୍କର' ନାମକ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ପଠାଇଲା। ହନୁମାନ ନିଜର ରୂପ ବିଶାଳ କଲେ ଏବଂ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଜୟଗାନ କଲେ। ସେ ଏକ ଲୁହା ପରିଘ (iron beam) ସାହାଯ୍ୟରେ ସମସ୍ତ କିଙ୍କରଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ଏହି ଖବର ପାଇବା ପରେ ରାବଣ ପ୍ରହସ୍ତର ପୁତ୍ରକୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପଠାଇଲା।
चैत्यप्रासाद-विध्वंसः (Destruction of the Chaitya Palace and Hanuman’s Proclamation)
କିଙ୍କରମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ପରେ ହନୁମାନ ବିଚାର କଲେ ଯେ ଉଦ୍ୟାନ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଏହି 'ଚୈତ୍ୟ ପ୍ରାସାଦ' ଏବେ ବି ଅକ୍ଷତ ଅଛି। ନିଜର ଶକ୍ତି ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ପାଇଁ ସେ ସେହି ପ୍ରାସାଦର ଶିଖର ଉପରକୁ ଚଢିଗଲେ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କଲେ। ସେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଜୟଗାନ କରି ନିଜକୁ ରାମଙ୍କ ଦାସ ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଜନ ଶୁଣି ଶହ ଶହ ରାକ୍ଷସ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଧରି ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ହନୁମାନ ଏକ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ସ୍ତମ୍ଭକୁ ଓପାଡି ତାକୁ ବୁଲାଇଲେ, ଯାହା ଫଳରେ ଅଗ୍ନି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ପ୍ରାସାଦଟି ଜଳିଗଲା। ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ମାରି ଆକାଶରେ ରହି ସେ ପୁନର୍ବାର ଘୋଷଣା କଲେ ଯେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପାଖରେ କୋଟି କୋଟି ବାନର ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ରାମଙ୍କ ସହ ଶତ୍ରୁତା କାରଣରୁ ଲଙ୍କା ଓ ରାବଣର ବିନାଶ ନିଶ୍ଚିତ।
जम्बुमालिवधः (The Slaying of Jambumali)
ସୁନ୍ଦରାକାଣ୍ଡର ୪୪ତମ ସର୍ଗରେ ଜମ୍ବୁମାଳୀ ବଧ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। କିଙ୍କରମାନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ରାବଣ ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କ ପୁତ୍ର ଜମ୍ବୁମାଳୀଙ୍କୁ ହନୁମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପଠାଇଲେ। ଲାଲ ରଙ୍ଗର ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରିଥିବା ଜମ୍ବୁମାଳୀ ନିଜ ଧନୁର ଟଙ୍କାରରେ ଦିଗଗୁଡିକୁ କମ୍ପିତ କରି ତୋରଣ ଉପରେ ବସିଥିବା ହନୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ବାଣ ବର୍ଷା କଲେ। ତାଙ୍କର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ହନୁମାନଙ୍କ ମୁଖ ଓ ବକ୍ଷରେ ଆଘାତ କଲା। କ୍ରୋଧିତ ହନୁମାନ ଏକ ବିଶାଳ ପଥର ଫିଙ୍ଗିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜମ୍ବୁମାଳୀ ତାହାକୁ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ। ତା’ପରେ ହନୁମାନ ଏକ ଶାଳ ଗଛ ଉପାଡ଼ି ଆକ୍ରମଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାକ୍ଷସ ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ କାଟି ପକାଇଲେ। ଶେଷରେ, ହନୁମାନ ଏକ ଲୁହା ପରିଘ (ଗଦା) ଉଠାଇ ତାହାକୁ ଜୋରରେ ବୁଲାଇ ଜମ୍ବୁମାଳୀଙ୍କ ଛାତିରେ ପ୍ରହାର କଲେ। ଏହି ଆଘାତରେ ଜମ୍ବୁମାଳୀଙ୍କ ଶରୀର, ରଥ ଓ ଧନୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା। ଜମ୍ବୁମାଳୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଖବର ଶୁଣି ରାବଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ମନ୍ତ୍ରୀପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
मन्त्रिणां सुतयुद्धम् — Battle with the Sons of the Ministers
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାବଣ ଲଙ୍କାର ପ୍ରତିରକ୍ଷାକୁ ଅଧିକ କଠୋର କରି ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସାତ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପଠାଏ। ସେମାନେ ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଭାରୀ ଅସ୍ତ୍ରରେ ସଜ୍ଜିତ ଏବଂ ପରାକ୍ରମରେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧୀ। ସୁବର୍ଣ୍ଣଜାଳରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ପତାକା ଓ ଦଣ୍ଡଚିହ୍ନଯୁକ୍ତ ଅଶ୍ୱଯୁକ୍ତ ରଥରେ ସେମାନେ ରାଜଭବନରୁ ବାହାରୁଥାନ୍ତି। ତାଙ୍କ ରଥନାଦ ମେଘଗର୍ଜନ ପରି, ଧନୁଷର ଝଲକ ବିଜୁଳି ପରି ଦିଶେ। ନଗରର ମୁଖ୍ୟ ତୋରଣ ନିକଟେ ସେମାନେ ହନୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ବାଣବର୍ଷା କରି କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିଦିଅନ୍ତି। ହନୁମାନ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ି ସେମାନଙ୍କ ବାଣଧାରା ଓ ରଥବେଗକୁ ନିଷ୍ଫଳ କରନ୍ତି; ମେଘମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁଦେବ ପରି ଆକାଶେ ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ଦିଶନ୍ତି। ପରେ ସେ ନିକଟଯୁଦ୍ଧରେ ଅବତରି ହସ୍ତତଳ, ପାଦ, ମୁଷ୍ଟି, ନଖ, ବକ୍ଷ ଓ ଜଂଘାଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାର କରନ୍ତି; ମନ୍ତ୍ରୀପୁତ୍ରମାନେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ସେନା ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଭାଗିଯାଏ। ତା’ପରେ ହାତୀମାନଙ୍କ ବିକୃତ ଚିତ୍କାର, ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ପତନ, ଭଙ୍ଗା ରଥମାନଙ୍କ ଛିଟାଛିଟି—ଏସବୁରେ ଲଙ୍କା ଭୟଙ୍କର ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଓ ରକ୍ତଧାରାରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୁଏ। ଏହି ବଳବାନ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ବଧ କରି ହନୁମାନ ପୁନର୍ବାର ତୋରଣ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ଆଉ ଯୁଦ୍ଧ ଖୋଜନ୍ତି—ମନୋବଳ ଭଙ୍ଗ ହେଲେ ସେନା କିପରି ଭାଙ୍ଗିପଡ଼େ ଏବଂ ଅଲଙ୍କୃତ ବଳଠାରୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ବେଗ କିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାହା ପ୍ରକାଶ କରି।
षट्चत्वारिंशः सर्गः — Ravana Deploys Five Generals; Hanuman Destroys the Commanders and the Remaining Host
ମନ୍ତ୍ରୀପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଖବର ଶୁଣି ରାବଣ ନିଜର ଦୁଃଖ ଗୋପନ କରି ପାଞ୍ଚଜଣ ମହାବଳୀ ସେନାପତି—ବିରୂପାକ୍ଷ, ୟୂପାକ୍ଷ, ଦୁର୍ଧର, ପ୍ରଘସ ଏବଂ ଭାସକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ହନୁମାନଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରିବା ପାଇଁ ପଠାଇଲେ। ରାବଣ ସେମାନଙ୍କୁ ସତର୍କ କରାଇ କହିଲେ ଯେ ଏହି ବାନର (ହନୁମାନ) ବାଳୀ କିମ୍ବା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପରି ସାଧାରଣ ନୁହନ୍ତି, ତେଣୁ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ବିଚାର କରି ସାବଧାନତାର ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ସେନାପତିମାନେ ତୋରଣ ଦ୍ୱାର ନିକଟରେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଘେରିଗଲେ। ଦୁର୍ଧର ଶର ବର୍ଷା କରିବାରୁ ହନୁମାନ ବିରାଟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ରଥ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ବିନାଶ କଲେ। ଏହା ପରେ ବିରୂପାକ୍ଷ ଓ ୟୂପାକ୍ଷ ଆକାଶ ମାର୍ଗରୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ହନୁମାନ ଏକ ଶାଳ ବୃକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଉଭୟଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ଶେଷରେ ପ୍ରଘସ ଓ ଭାସକର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ସହ ଆକ୍ରମଣ କରିବାରୁ, ହନୁମାନ ଏକ ପର୍ବତ ଶିଖର ଉପାଡ଼ି ସେମାନଙ୍କୁ ଯମପୁରକୁ ପଠାଇଲେ। ପାଞ୍ଚ ସେନାପତି ଓ ସେମାନଙ୍କ ସୈନ୍ୟବାହିନୀକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ପରେ, ହନୁମାନ ପ୍ରଳୟକାଳର କାଳ (ମୃତ୍ୟୁ) ପରି ତୋରଣ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।
अक्षवधः (The Slaying of Prince Aksha) — Sundarakāṇḍa Sarga 47
ଏହି ସର୍ଗରେ ଲଙ୍କାର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଭାବେ ଅଧିକ ତୀବ୍ର ହୁଏ। ପାଞ୍ଚ ସେନାପତି ସପରିବାର-ସବାହନ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ରାବଣ ମୌନ ସଙ୍କେତରେ ପୁତ୍ର ଅକ୍ଷକୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ କରେ। ଅକ୍ଷ ସଭାରୁ ଉଠି ସୁବର୍ଣ୍ଣଖଚିତ ଧନୁ ଧାରଣ କରି, ଆଠ ଦ୍ରୁତ ଅଶ୍ୱଯୁକ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଶସ୍ତ୍ରସମ୍ପନ୍ନ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ହନୁମାନଙ୍କ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ; ରଥର ଆକାଶଗମନଶକ୍ତି, ଆୟୁଧସମୃଦ୍ଧି ଓ ରାଜୈଶ୍ୱର୍ୟର ବର୍ଣ୍ଣନା ରାଜଶକ୍ତିର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ଦିଶେ। ଯୁଦ୍ଧାରମ୍ଭରେ ଅକ୍ଷ ତିନିଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିଷଲେପିତ ବାଣରେ ହନୁମାନଙ୍କ ମସ୍ତକରେ ପ୍ରହାର କରେ। ସେତେବେଳେ ମହା ନିମିତ୍ତ ଦେଖାଯାଏ—ପୃଥିବୀର କ୍ରନ୍ଦନ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ମ୍ଲାନତା, ବାୟୁର ସ୍ତମ୍ଭନ, ପର୍ବତର କମ୍ପନ ଓ ସମୁଦ୍ରର କ୍ଷୋଭ—ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ଉଦ୍ଘାଟିତ କରି। ହନୁମାନ ଅକ୍ଷର ଯୌବନ, ଏକାଗ୍ରତା ଓ ଯୁଦ୍ଧକୌଶଳକୁ ସମ୍ମାନ କରି କ୍ଷଣମାତ୍ର ଭାବନ୍ତି—ଏପରି ଯୋଗ୍ୟ ଯୁବବୀରଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ଧର୍ମସଙ୍ଗତ କି? ପରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରନ୍ତି ଯେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ପରାକ୍ରମ ଅବହେଳିତ ଅଗ୍ନି ପରି ବଢ଼ିଯାଏ। ତାପରେ ହନୁମାନ ଆଠ ଅଶ୍ୱକୁ ସଂହାର କରି ରଥକୁ ଭାଙ୍ଗି ପକାନ୍ତି, ଏବଂ ଆକାଶରେ ହିଁ ଅକ୍ଷକୁ ପାଦରେ ଧରି ଘୁରାଇ ଭୂମିରେ ପଟକାନ୍ତି। ଏହାରେ ରାବଣଙ୍କ ମନେ ଭୟ ଓ ଋଷି-ଦେବଗଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିସ୍ମୟ ଜନ୍ମେ। ସର୍ଗାନ୍ତେ ହନୁମାନ ତୋରଣଦ୍ୱାରକୁ ଫେରି ଯମ ସଦୃଶ ଆଗାମୀ ବିନାଶ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୁଅନ୍ତି—ଲଙ୍କାର ସାଧାରଣ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଇଛି ବୋଲି ସୂଚନା ଦେଇ।
इन्द्रजित्प्रेषणम्—ब्रह्मास्त्रबन्धः, हनूमद्ग्रहणं, रावणसभाप्रवेशः (Indrajit’s Deployment—Brahmāstra Binding, Hanuman’s Capture, Entry into Ravana’s Court)
ଅକ୍ଷବଧ ପରେ ରାକ୍ଷସାଧିପ ରାବଣ କ୍ରୋଧକୁ ସଂଯମ କରି ଇନ୍ଦ୍ରଜିତକୁ ଆଦେଶ ଦିଏ—ସେନାକୁ ଅନାବଶ୍ୟକ ନାଶ ନ କରି ଶତ୍ରୁକୁ ନିଗ୍ରହ କର, ସ୍ୱବଳ-ପରବଳ ବିଚାର କର, ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାର ଯଥୋଚିତ ପ୍ରୟୋଗ କର। ତେବେ ପୈତାମହାସ୍ତ୍ରସମ୍ପନ୍ନ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ, ଚାରି ଅଶ୍ୱଯୁକ୍ତ ରଥ ସହ, ହନୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ। ଦୁଇ ମହାବେଗବାନଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ମନୋହର ଲାଗେ; ଇନ୍ଦ୍ରଜିତର ‘ଅମୋଘ’ ଶର ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଭେଦି ପାରୁନଥିବା ଦେଖି, ସେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଧରିବା ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରେ। ହନୁମାନ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରବନ୍ଧକୁ ଚିହ୍ନି, ମୁକ୍ତିଶକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପିତାମହଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ସମ୍ମାନ କରି ବନ୍ଧନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି—କୌଶଳ ଲାଭରେ ରାବଣଦର୍ଶନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ। ରାକ୍ଷସମାନେ ଶଣବଲ୍କ ଓ ବୃକ୍ଷଛାଲର ଚୀର ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିଲେ, ଅସ୍ତ୍ରବନ୍ଧ ଅନ୍ୟ ବନ୍ଧନ ସହି ନ ପାରି ନିବୃତ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ହନୁମାନଙ୍କୁ ସଭାକୁ ନେଇଯାଏ; ରାକ୍ଷସମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଦଣ୍ଡ ବିଷୟରେ ବିଚାର କରନ୍ତି; ରାବଣ ବୃଦ୍ଧମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ହନୁମାନ ବିଷୟରେ ପଚାରେ। ତେବେ ହନୁମାନ ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଇ କହନ୍ତି—ସେ ‘ହରୀଶ୍ୱର’ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଦୂତ।
रावणदर्शनम् — Hanuman Beholds Ravana in Court
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ଅପମାନଜନକ ଭାବେ ଟାଣି ନେଇ ରାବଣଙ୍କ ସଭାରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ସେହି ଅବମାନନାରେ ହନୁମାନ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କ୍ରୋଧକୁ ସଂଯମ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ତଥାପି ଧୈର୍ୟରେ ରାବଣଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ତାପରେ ସଭା ଏକ ରାଜସି ଦୃଶ୍ୟରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ରାବଣଙ୍କ ରୂପ ଘନ ଅଲଙ୍କାରବର୍ଣ୍ଣନାରେ ପ୍ରକାଶିତ—ମୁକ୍ତାଜାଳରେ ଜଡିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମୁକୁଟ, ହୀରା-ମଣିର ଭୂଷଣ, ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର, ରକ୍ତଚନ୍ଦନ ଲେପ, ଏବଂ ଦେହରେ ବିଚିତ୍ର ଅଲଙ୍କାରରଚନା। ତାଙ୍କ ଦଶ ଶିର ମନ୍ଦର ପର୍ବତଶିଖର ସଦୃଶ ଭୟଙ୍କର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ମେରୁପର୍ବତ ଉପରେ ବର୍ଷାଭାରୀ ମେଘ ସମାନ ଓ ଚାରି ସମୁଦ୍ରରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ ଜଗତ ସମାନ ଉପମାରେ ତାଙ୍କ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଓ ବିଶାଳତା ଦର୍ଶାଯାଏ। ଚାମରଧାରୀ ସୁସଜ୍ଜିତ ପରିଚାରକମାନେ ଓ ଦୁର୍ଧର, ପ୍ରହସ୍ତ, ମହାପାର୍ଶ୍ୱ, ନିକୁମ୍ଭ—ଏହି ଚାରି ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀ ଗର୍ବିତ ଓ ପରାମର୍ଶକୁଶଳ ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ପରେ ହନୁମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ବିଚାର ଧର୍ମଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟକୁ ପୁନଃମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରେ। ସେ ରାବଣଙ୍କ ରୂପ, ଶୌର୍ୟ, ବଳ ଓ ତେଜକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି କହନ୍ତି—ଯଦି ଅଧର୍ମ ନ ଥାଆନ୍ତା, ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷକ ହୋଇପାରିଥାନ୍ତା; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ କ୍ରୂର, ଲୋକନିନ୍ଦିତ କର୍ମ ଓ ପ୍ରଳୟକର କ୍ରୋଧଶକ୍ତି ହିଁ ଭୟର କାରଣ। ଏଭଳି ଭାବେ ଅଧ୍ୟାୟଟି ରାଜସି ଭବ୍ୟତା ସହ ନୈତିକ ବିଫଳତାକୁ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ରଖି, ଧର୍ମକେନ୍ଦ୍ରିତ ଶକ୍ତିମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।
रावण-प्रहस्त-हनूमद्वार्ता (Ravana and Prahasta Question Hanuman)
ଲଙ୍କାର ରାଜସଭାରେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଜିଜ୍ଞାସା-ପରୀକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ରାବଣ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଧରେ; ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ତେଜସ୍ବୀ ‘ପିଙ୍ଗଳାକ୍ଷ’ ବାନରକୁ ଦେଖି—ଏ କି ଶାପରେ ପୁନଃ ଫେରିଆସିଥିବା ନନ୍ଦୀ, ନା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭୟଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ସତ୍ତା? ବୋଲି ଭାବେ। ପରେ ସେ ମନ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦିଏ—ଏହି ବନ୍ଦୀର ଜନ୍ମ, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ରାଜଉଦ୍ୟାନ ଧ୍ୱଂସ, ଏବଂ ରାକ୍ଷସୀ ପାହାରାଦାରମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିବାର କାରଣ ପଚାର। ପ୍ରହସ୍ତ ନୟନୀତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂୟତ ଭାଷାରେ—ସତ୍ୟ କହିଲେ ଶର୍ତ୍ତସାପେକ୍ଷ ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରେ ବୋଲି ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ଏ ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ, ବରୁଣ, କୁବେର/ବୈଶ୍ରବଣ କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଆସିଥିବା ଗୁପ୍ତଦୂତ କି? ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କରେ। ହନୁମାନ ସ୍ପଷ୍ଟ କହନ୍ତି—ମୁଁ ସେହି ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ନୁହେଁ, କୁବେରଙ୍କ ସହ ମୋର କୌଣସି ସନ୍ଧି ନାହିଁ; ମୁଁ ବାନରଜାତିରେ ଜନ୍ମିତ। ଉଦ୍ୟାନଧ୍ୱଂସ ଓ ଯୁଦ୍ଧ ରାଜାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇବାର ଉପାୟ ଥିଲା ଏବଂ ଆକ୍ରମଣକାରୀ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଆତ୍ମରକ୍ଷା ମଧ୍ୟ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବରଦାନ ହେତୁ ସେ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ବନ୍ଧନ ସହିଥିଲେ। ଶେଷରେ ସେ ନିଜ ଦୂତ୍ୟ କହନ୍ତି—ମୁଁ ମହାବଳୀ ରାଘବଙ୍କ ଦୂତ, ରାଜାଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳକର ଉପଦେଶ ଦେବାକୁ ଆସିଛି।
हनूमदुपदेशः रावणस्य च कोपः (Hanuman’s Counsel to Ravana and Ravana’s Wrath)
ଏହି ସର୍ଗରେ ହନୁମାନ ରାବଣଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଦେଖି ବିଧିବଦ୍ଧ ଦୂତବାକ୍ୟ—ମିତାର୍ଥ ଓ ଅର୍ଥଗମ୍ଭୀର—କହନ୍ତି। ସେ ନିଜକୁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦୂତ ଏବଂ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସେବକ ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଇ ଘଟଣାକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି: ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ରାମଙ୍କ ବନବାସ, ସୀତାହରଣ, ଋଷ୍ୟମୂକରେ ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ମିତ୍ରତା, ରାମଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ବାଣରେ ବାଲିବଧ, ଏବଂ ପରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତ ଓ ଲୋକାନ୍ତରକୁ ବିଶାଳ ଅନ୍ୱେଷଣଦଳ ପ୍ରେରଣ। ହନୁମାନ ନିଜ ଶତ-ଯୋଜନ ସମୁଦ୍ରଲଂଘନ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ରାବଣଙ୍କ ଗୃହରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିବା ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ତାପରେ ସେ ଧର୍ମତର୍କ ରଖନ୍ତି—ପରସ୍ତ୍ରୀହରଣ ମୂଳନାଶକ ଅଧର୍ମ, ତପ ଓ ବିବେକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଅନୁଚିତ। ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅପ୍ରତିହତ ଯୁଦ୍ଧଶକ୍ତି ସ୍ମରଣ କରାଇ ସୀତାଙ୍କୁ ଲଙ୍କା ପାଇଁ ‘କାଳରାତ୍ରି’ ସଦୃଶ ଭୟଙ୍କର ସଙ୍କଟ ବୋଲି କହନ୍ତି ଏବଂ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଫେରାଇଦେବାକୁ ତ୍ରିକାଳହିତ (ଭୂତ-ବର୍ତ୍ତମାନ-ଭବିଷ୍ୟତ ସବୁ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳକର) ପଥ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ଅପ୍ରିୟ କିନ୍ତୁ ମର୍ଯ୍ୟାଦାପୂର୍ଣ୍ଣ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ରାବଣ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ହନୁମାନଙ୍କ ବଧ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି; ଏଭଳି ଦୂତ୍ୟ-ସମାଧାନର ଆଶା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
दूतधर्म-परामर्शः (Envoy-Immunity and Royal Counsel in Ravana’s Court)
ଏହି ସର୍ଗରେ ହନୁମାନଙ୍କ ଭାଷଣ ଶୁଣି ରାବଣ କ୍ରୋଧାବିଷ୍ଟ ହୋଇ ଦୂତ ହନୁମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଏ। ସେ ‘ପାପୀକୁ ମାରିଲେ ପାପ ହୁଏ ନାହିଁ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କହେ। ତେବେ ରାଜଧର୍ମର ରକ୍ଷକ ଓ ନୀତିଜ୍ଞ ବିଭୀଷଣ ସେହି ଆଜ୍ଞାକୁ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଦୂତବଧ ରାଜଧର୍ମବିରୋଧୀ ଏବଂ ଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦୂତଧର୍ମ-କୂଟନୀତିକ ଆଚାରର ଉଲ୍ଲଂଘନ; ତେଣୁ ଦୂତଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ନିଷିଦ୍ଧ ବୋଲି ସେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଦୂତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୁରାତନ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିକଳ୍ପ ଦଣ୍ଡ—ଅଙ୍ଗଛେଦ, ପ୍ରହାର, ମୁଣ୍ଡନ, ବିକୃତିକରଣ ଇତ୍ୟାଦି—ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣଦଣ୍ଡ ବର୍ଜିତ ବୋଲି ସେ କହନ୍ତି। ବିଭୀଷଣ ନୀତି-କୌଶଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝାନ୍ତି—ହନୁମାନଙ୍କୁ ମାରିଲେ ଲାଭ ନାହିଁ; ସମୁଦ୍ର ପାରି ଫେରିପାରୁଥିବା ସନ୍ଦେଶବାହକ ସେଇ, ତାଙ୍କ ନାଶରେ ପ୍ରତିସନ୍ଦେଶର ସୁଯୋଗ ହାରାଇବ ଏବଂ ଅନୁକୂଳ ଶର୍ତ୍ତରେ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଯୁଦ୍ଧର ସୁଯୋଗ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇପାରେ। ତେଣୁ ଦୂତ ଉପରେ ନୁହେଁ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉପରେ ବଳ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରିବାକୁ ସେ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ରାବଣ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଗ୍ରହଣ କରେ; କ୍ରୋଧକୁ ଯୁକ୍ତାୟୁକ୍ତ ବିଚାରରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ହିଁ ରାଜନୀତି—ଏହି ଶିକ୍ଷା ସର୍ଗରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
लाङ्गूलदाह-पर्यटनम् (The Burning Tail and the Parade through Laṅkā)
ଏହି ୫୩ତମ ସର୍ଗରେ ନ୍ୟାୟ-ନୀତି ଓ ଯୁଦ୍ଧକୌଶଳର ଧାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ‘ଦୂତବଧ ନିନ୍ଦ୍ୟ’ ବୋଲି ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ରାବଣ ହନୁମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା ନକରି ଦଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ—ବାନରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଭୂଷଣସମ ପ୍ରିୟ ପୁଛକୁ ଜ୍ୱଳାଇ, ଲଙ୍କାର ଚ଼ଉମୁହାଣି ଓ ରାଜପଥରେ ଘୁରାଇ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରାଯାଉ। ରାକ୍ଷସମାନେ କପାସ ଚିରା ଲପେଟି ତେଲରେ ଭିଜାଇ ପୁଛରେ ଆଗୁନ ଲଗାନ୍ତି; ଲୋକସମୂହ ଜମେ, ନଗରର ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ଥାନ ରାଜଭୟ-ପ୍ରଦର୍ଶନର ରଙ୍ଗମଞ୍ଚ ହୋଇଯାଏ। ପୁନଃ ବନ୍ଧିତ ହନୁମାନ ପରିସ୍ଥିତି ବିଚାର କରନ୍ତି—ଇଚ୍ଛା କଲେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରିପାରନ୍ତି, ତଥାପି ରାମପ୍ରୀତି ପାଇଁ ଅପମାନ ସହନ କରି, ଦିନବେଳେ ଲଙ୍କାର ଦୁର୍ଗବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ପୁନର୍ବାର ନିରୀକ୍ଷଣ କରନ୍ତି। ଏପଟେ ସୀତା ଏହି କ୍ରୂର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ନିଜ ପତିବ୍ରତ-ତପୋବଳରେ ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି—ହନୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶିଖା ଶୀତଳ ହେଉ; ଅଗ୍ନି ସତ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରେନାହିଁ। ହନୁମାନ ଏହାକୁ ସୀତାଙ୍କ ପୁଣ୍ୟବଳ, ରାମତେଜ ଓ ବାୟୁଦେବଙ୍କ ସହାୟତାରୁ ମିଳିଥିବା ରକ୍ଷା ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି। ନଗରଦ୍ୱାରରେ ପହଞ୍ଚି ସେ ବନ୍ଧନ ଛିଣ୍ଡି, ରୂପ ବିସ୍ତାର କରି, ତୋରଣ ନିକଟରେ ଥିବା ଲୋହ ଗଦା ଧରି ପାହାରାଦାରମାନଙ୍କୁ ବଧ କରନ୍ତି; କିରଣମାଳାରେ ଅଲଙ୍କୃତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଲଙ୍କା ଉପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି—ଆସନ୍ତା ଦାହ ଓ ଘେରାଉର କାବ୍ୟମୟ ପୂର୍ବସୂଚନା ଦେଇ।
लङ्कादाहः — The Burning of Lanka (Catuḥpañcāśaḥ Sargaḥ)
ଏହି ସର୍ଗରେ ହନୁମାନ ସୀତାଦର୍ଶନ ଓ ସନ୍ଦେଶ-କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳଭାବେ ସମାପ୍ତ କରି, ଲଙ୍କାରେ ଅବଶିଷ୍ଟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ—ଦୁର୍ଗସ୍ତରରେ ଦଣ୍ଡାତ୍ମକ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ସୃଷ୍ଟି—ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ପୁଛରେ ଲଗା ଅଗ୍ନିକୁ ଅସ୍ତ୍ର କରି ଛାତରୁ ଛାତକୁ ଲାଫି, ପ୍ରହସ୍ତ, ମହାପାର୍ଶ୍ୱ, ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର, ଶୁକ, ସାରଣ, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ, ଜମ୍ବୁମାଳୀ, ସୁମାଳୀ ଆଦି ପ୍ରମୁଖ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଗୃହ ସହ ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାକ୍ଷସ-ନିବାସକୁ ଦହନ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଧର୍ମବିବେକରେ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଘରକୁ ଅକ୍ଷତ ରଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମିତ୍ରତାର ଚିହ୍ନ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ତାପରେ ମେରୁ-ମନ୍ଦର ସଦୃଶ ମଣିରତ୍ନରେ ଦୀପ୍ତ ରାବଣଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରାସାଦକୁ ପହଞ୍ଚି, ଯୁଗାନ୍ତ-ମେଘ ପରି ଗର୍ଜନ କରି ସେଠାକୁ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନିଦଗ୍ଧ କରନ୍ତି। ପବନର ବେଗରେ ଜ୍ୱାଳା ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର ହୁଏ; ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଜାଲି, ମୁକ୍ତା-ମଣିମୟ ଗଠନ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼େ, ଧାତୁ ଗଳି ବହେ। ପଳାଉଥିବା ରାକ୍ଷସ ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟ ଓ କୋଳାହଳ ବ୍ୟାପିଯାଏ। ଶେଷରେ କାଳାଗ୍ନି ଓ ପ୍ରଳୟ-ଉପମାରେ ଲଙ୍କାଦାହର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ରାକ୍ଷସମାନେ ହନୁମାନ କିଏ—ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ, ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ କିମ୍ବା ସ୍ୱୟଂ କାଳ—ବୋଲି ଅନୁମାନ କରନ୍ତି; ଦେବତାମାନେ ହନୁମାନଙ୍କ ସଂୟତ କିନ୍ତୁ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପରାକ୍ରମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଏଭଳି ମୁଖ୍ୟ ଆକ୍ରମଣ ପୂର୍ବରୁ ଲଙ୍କାର ମନୋବଳ ଓ ଢାଞ୍ଚାଗତ ବଳ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପଡ଼େ।
लङ्कादाहानन्तरचिन्ता — Hanuman’s Post-Conflagration Self-Examination and Assurance of Sita’s Safety
ପୁଛର ଅଗ୍ନିରେ ଲଙ୍କାକୁ ଦହନ କରି, ପରେ ସମୁଦ୍ରରେ ସେଇ ଅଗ୍ନି ନିବାଇ ହନୁମାନ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ନଗରୀକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରନ୍ତି; ତେବେ ହଠାତ୍ ଭୟ ଓ ଆତ୍ମଗ୍ଲାନି ତାଙ୍କୁ ଆବର୍ତ୍ତ କରେ। ସେ କ୍ରୋଧର ନୀତିଗତ ଦୋଷ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—କ୍ରୋଧ ବିବେକକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, କଠୋର ବାକ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ କରାଏ, ବୃଦ୍ଧ-ଗୁରୁଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ହିଂସାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇପାରେ, ଏବଂ ଯେକୌଣସି କର୍ମକୁ ମନେ ହେଉଥିବା ପରି ‘ଯୋଗ୍ୟ’ କରି ଦେଖାଏ। ଲଙ୍କାଦହନରେ କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ—ସୀତାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା—ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା କି ନାହିଁ ବୋଲି ଶଙ୍କା ହୋଇ ଆତ୍ମନାଶର ଚିନ୍ତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଆନ୍ତି; ତାହାର ପରିଣାମରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭରତ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମିତ୍ରସେନା ଉପରେ ମହାବିପତ୍ତି ଆସିବ ବୋଲି ଅନର୍ଥପରମ୍ପରା ମନେ ଦେଖନ୍ତି। ପରେ ଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ଓ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଯୁକ୍ତି ତାଙ୍କ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରେ। ଜାନକୀଙ୍କ ପତିବ୍ରତ ଶୁଚିତା, ତପସ୍ୟା, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଏବଂ ରାମଙ୍କ ରକ୍ଷାଶକ୍ତିର ପ୍ରଭାବରୁ ସେ ଅଗ୍ନିରେ ଅଦାହ୍ୟ—ଯେପରି ‘ଅଗ୍ନି ଅଗ୍ନିକୁ ଦହେ ନାହିଁ’। ଆକାଶସ୍ଥ ଚାରଣମାନଙ୍କ ବାଣୀ ସେ ଶୁଣନ୍ତି—ଲଙ୍କା ଦଗ୍ଧ ହେଲା, କିନ୍ତୁ ଜାନକୀ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ ନାହିଁ; ଏହା ଅଦ୍ଭୁତ। ପ୍ରମାଣ, ନିମିତ୍ତ ଓ ସ୍ତୁତିରେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ ହନୁମାନ ପୁନର୍ବାର ସୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖି ନିଶ୍ଚିତ ହେବାକୁ ଏବଂ ପରେ ସଫଳ ସମ୍ବାଦ ନେଇ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି।
षट्पञ्चाशः सर्गः — वैदेही-आश्वासनम् तथा अरिष्टारोहणम् (Consoling Sita and Ascending Mount Arishta)
ଏହି ସର୍ଗରେ ହନୁମାନଙ୍କର ସୀତାଙ୍କ ସହ ଦର୍ଶନ ସମାପ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ-ଲଂଘନର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ହନୁମାନ ଶିଂଶୁପା ବୃକ୍ଷ ସମୀପରେ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପ୍ରଣାମ କରି, ବୈଦେହୀ ଅନାହତ (ଅକ୍ଷତ) ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ସତ୍ୟ ସାକ୍ଷ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି—ଦୂତର ପ୍ରଥମ ଧର୍ମ ସତ୍ୟଦର୍ଶନ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦିତ ବଚନ (5.56.1)। ପରେ ସୀତା ଭର୍ତ୍ତୃସ୍ନେହରେ ହନୁମାନଙ୍କ ସାମର୍ଥ୍ୟକୁ ମାନି ନୀତି କହନ୍ତି—ରାମଙ୍କ ଉଦ୍ଧାରକାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧଯୋଗ୍ୟ ପରାକ୍ରମକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁ; ଲଙ୍କା ଶରବୃଷ୍ଟିରେ ଅବନତ ହେଉ ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତି ରାମଙ୍କ ମହିମାକୁ ଅନୁରୂପ ଭାବେ ହେଉ (5.56.2–5)। ହନୁମାନ ଯୁକ୍ତିସହ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ରାମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନର ଓ ଭାଲୁ ସେନା ସହ ଶୀଘ୍ର ଆସି ତାଙ୍କ ଶୋକ ନାଶ କରିବେ, ଏବଂ ବିଧିବତ୍ ବିଦାୟ ନିଅନ୍ତି (5.56.6–8)। ତାପରେ ଦୃଶ୍ୟ ଅରିଷ୍ଟ ପର୍ବତକୁ ସରେ। ପର୍ବତଟିକୁ କାବ୍ୟମୟ ଭାବେ ସଜୀବ ପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି—ମେଘାବୃତ, ଧାତୁ-ମଣିର ଦୀପ୍ତି, ବେଦପାଠ ପରି ନିନାଦ କରୁଥିବା ଜଳଧାରା ଓ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ପ୍ରପାତ। ହନୁମାନ ପର୍ବତ ଆରୋହଣ କରି ଦେହ ବିସ୍ତାର କରିଲେ; ତାଙ୍କ ଭାର-ବେଗରେ ଶିଳା ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ବୃକ୍ଷ କମ୍ପିତ ହୁଏ, ସିଂହ ଭୀତ ହୁଏ, ବିଦ୍ୟାଧରୀମାନେ ବିଚଳିତ ହୁଅନ୍ତି, ଦିବ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱମାନେ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଯାଆନ୍ତି; ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଚାପରେ ତଳକୁ ଦବି ସମତଳ ହେଲା ପରି ଲାଗେ (5.56.9–33)। ଶେଷରେ ହନୁମାନ ସହଜରେ ଆକାଶକୁ ଲାଫ ଦେଇ, ତରଙ୍ଗାଘାତିତ ଲବଣସମୁଦ୍ରକୁ ଲଂଘି ଉତ୍ତର ତଟ ଦିଗକୁ, ରାମଙ୍କ ସହ ପୁନର୍ମିଳନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି (5.56.34)।
सप्तपञ्चाशः सर्गः — Hanumān’s Return, Roar of Success, and the Announcement “Sītā Seen”
ଏହି ସର୍ଗରେ ହନୁମାନ ଲଙ୍କାରୁ ଉତ୍ତର ତଟ ଦିଗକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରି ଉଡ଼ିଆସନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଗତିକୁ ଦୀର୍ଘ ଖଗୋଳ-ସମୁଦ୍ର ଉପମାରେ ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଇଛି—ଆକାଶ ଯେନେ ସମୁଦ୍ର; ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଦ୍ମ ଓ ଜଳପକ୍ଷୀ ସଦୃଶ, ନକ୍ଷତ୍ରମାଳା ଜଳଚର ସଦୃଶ, ମେଘ ତଟବନସ୍ପତି ସଦୃଶ, ଓ ପବନେ ଉଠୁଥିବା ଫେନିଲ ତରଙ୍ଗ ଲହରୀ ପରି। ହନୁମାନ ମେଘପୁଞ୍ଜ ମଧ୍ୟରେ ପୁନଃପୁନଃ ଦେଖାଦେଇ ଲୁଚିଯାଆନ୍ତି, ମେଘାବୃତ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି। ତାଙ୍କ ସିଂହନାଦ ମେଘଗର୍ଜନା ସମାନ; ଦୃଶ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ସଫଳତାର ସଙ୍କେତ ଦେଇଦିଏ। ପ୍ରତୀକ୍ଷାରତ ବାନରମାନେ ନିରାଶା ଛାଡ଼ି ଉତ୍ସୁକ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଆନ୍ତି। ଜାମ୍ବବାନ ନାଦର ଗୁଣ ଶୁଣି କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି—ଏପରି ବିଜୟଧ୍ୱନି ବିଫଳତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ ବୋଲି ତର୍କ କରନ୍ତି। ହନୁମାନ ମହେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତରେ ଅବତରଣ କରିଲେ ଅର୍ଘ୍ୟ-ନମସ୍କାରରେ ସ୍ୱାଗତ ପାଆନ୍ତି। ପରେ ସେ ସଂକ୍ଷେପରେ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ସମ୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି—“ସୀତା ଦେଖାଗଲା।” ସେ ଅଶୋକବନିକାରେ ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ପହରାରେ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ମଧ୍ୟ ସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ବାନର ହର୍ଷୋଲ୍ଲାସ କରି ଲଙ୍କା, ସୀତା ଓ ରାବଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିସ୍ତୃତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି।
सुन्दरकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः — हनुमद्वृत्तान्तकथनम्, सीताभिज्ञान-प्रदानम्, लङ्कादाह-वर्णनम्
ମହେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତଶିଖରରେ ବାନରମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି। ଜାମ୍ବବାନ୍ ହନୁମାନଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ପଚାରନ୍ତି—କଣ କଥା କହିବା ଉଚିତ, କଣ ଯୁକ୍ତିରେ ଗୋପନ ରଖିବା ଉଚିତ। ହନୁମାନ ସମୁଦ୍ରଲଂଘନର ଘଟଣା କହନ୍ତି—ସୁରସାଙ୍କ ପରୀକ୍ଷା, ସିଂହିକାର ଆକ୍ରମଣ; ପରେ ଲଙ୍କାରେ ଗୁପ୍ତ ପ୍ରବେଶ କରି ଅଶୋକବାଟିକାରେ ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ପହରା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସୀତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ। ରାବଣଙ୍କ ଧମକ ଓ ବଳପ୍ରୟୋଗ, ସୀତାଙ୍କ ଅଟୁଟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ତ୍ରିଜଟାଙ୍କ ଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ-ଉପଦେଶ, ଏବଂ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶସ୍ମରଣ କରି ସମ୍ବାଦ ଆରମ୍ଭ କରିଥିବା ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟ ସେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ତାପରେ ପରସ୍ପର ଅଭିଜ୍ଞାନ ହୁଏ—ହନୁମାନ ସୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ରାମଙ୍କ ମୁଦ୍ରିକାକୁ ପରିଚୟଚିହ୍ନ ଭାବେ ଦିଅନ୍ତି; ସୀତା ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଦେଇ, ରାମ ଶୀଘ୍ର ଆସିବେ ଏମିତି ଭାବେ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହିବାକୁ କହନ୍ତି ଓ ନିଜର ଦୁଇ ମାସର ସୀମା ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି। ପରେ ହନୁମାନ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଉଗ୍ରତା ବଢ଼ାଇ ଉଦ୍ୟାନ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି, କ୍ରମେ ରାକ୍ଷସଦଳକୁ ପରାଜିତ କରନ୍ତି, ଅକ୍ଷକୁ ବଧ କରନ୍ତି; ଶେଷରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରରେ ବନ୍ଧିତ ହୁଅନ୍ତି। ବିଭୀଷଣଙ୍କ ହସ୍ତକ୍ଷେପରେ ଦୂତଧର୍ମ ନେଇ ଚର୍ଚ୍ଚା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦଣ୍ଡ ସ୍ୱରୂପ ପୁଛ ଜଳାଯାଏ—ଏବଂ ସେଇ ଅଗ୍ନି ଲଙ୍କାଦାହର କାରଣ ହୁଏ। ସୀତାଙ୍କ କୁଶଳତା ନେଇ ହନୁମାନଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ଓ ଦିବ୍ୟ ଘୋଷଣାରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ—ସୀତା ଅକ୍ଷତ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ତାପରେ ସେ ବାନରମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରି ବୃତ୍ତାନ୍ତ ସମାପ୍ତ କରି, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯୁକ୍ତି-ପର୍ଯ୍ୟାୟ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତି।
हनूमद्वृत्तान्तः—वानरबलप्रशंसा च (Hanuman’s Report and Praise of the Vanara Host)
ପୂର୍ବ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ସମାପ୍ତ କରି ହନୁମାନ ଜାମ୍ବବାନ ଆଦି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ବାନରମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟବିବରଣୀକୁ ଅଧିକ ବିସ୍ତାରରେ ନିବେଦନ କରନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଯଦି ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର, ଐନ୍ଦ୍ରାସ୍ତ୍ର, ରୌଦ୍ରାସ୍ତ୍ର, ବାୟବ୍ୟାସ୍ତ୍ର, ବାରୁଣାସ୍ତ୍ର ପରି ଭୟଙ୍କର ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ କରେ, ତଥାପି ମୁଁ ଲଙ୍କା ଓ ରାବଣର ସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାରେ ସମର୍ଥ; ତେଣୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ମୁଁ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପ୍ରତିଘାତ କରିବି—ଅବିରାମ ଶିଳାବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁବଳକୁ ଦମନ କରିଦେବି। ତାପରେ ସେ ବାନରସେନାର ଯୁଦ୍ଧସମ୍ପଦକୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି—ଜାମ୍ବବାନଙ୍କ ଅଚଳ ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ବାଲିପୁତ୍ର ଏକାକୀ ରାକ୍ଷସଦଳ ବିନାଶ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ, ପନସ ଓ ନୀଳଙ୍କ ଜଂଘାବେଗ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ବଂଶଜ ମୈନ୍ଦ-ଦ୍ୱିବିଦଙ୍କ ପ୍ରାୟ ଅବଧ୍ୟତା (ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବର, ଅମୃତପାନ) ଇତ୍ୟାଦି। ଲଙ୍କାରେ ନିଜେ କରିଥିବା ସାର୍ବଜନୀନ ଘୋଷଣା—“ରାମଙ୍କ ବିଜୟ ନିଶ୍ଚିତ; ମୁଁ କୋଶଳରାଜଙ୍କ ଦାସ”—କୁ ମଧ୍ୟ ସେ ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି; ଏହା ଧର୍ମାଧିଷ୍ଠିତ ମନୋବଳଭଙ୍ଗକାରୀ ଉପାୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଶେଷରେ ସେ ଅଶୋକବନିକାରେ ଶିଂଶୁପା ବୃକ୍ଷତଳେ ସୀତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ଘେରାଉରେ, କୃଶ ଦେହ, ତଥାପି ରାମନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ; ରାବଣକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରୁଥିବା, କେବେ କେବେ ମୃତ୍ୟୁସଂକଳ୍ପକୁ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରୁଥିବା। କିନ୍ତୁ ରାମ-ସୁଗ୍ରୀବ ମୈତ୍ରୀର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ସେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ବିଶ୍ୱାସ ପାଆନ୍ତି। ଆଉ ନୀତିଧର୍ମର କାରଣ ଯୋଗ କରାଯାଏ—ସୀତାଙ୍କ ପତିବ୍ରତା-ତେଜରେ ରାବଣ ନଶିପାରିଥାନ୍ତା, କିନ୍ତୁ ସେ ତାହା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ବଧକୁ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ରଖିଦିଅନ୍ତି। ତେଣୁ ସଭାକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଆବଶ୍ୟକ ପଦକ୍ଷେପ ଶୀଘ୍ର ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରାଯାଏ।
अङ्गदवाक्यम्—सीताहरण-प्रतिवेदन-धर्मविचारः (Angada’s Counsel on Reporting Without Sita)
ଏହି ସର୍ଗରେ ହନୁମାନ ସୀତାଦର୍ଶନର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଦେଇସାରିବା ପରେ ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ୍ଥନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବାଲିପୁତ୍ର ଅଙ୍ଗଦ କହେ—ସୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନେଇନାହିଁ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରିବା ‘ଅଯୁକ୍ତ’; କେବଳ “ଦେଖିଲୁ, କିନ୍ତୁ ଆଣିଲୁ ନାହିଁ” ବୋଲି ଖବର ଦେବା ପରାକ୍ରମପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୀରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଶୋଭନ। ସେ ଦେବ-ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବାନରମାନଙ୍କ ଲଂଘନଶକ୍ତି ଓ ଶୌର୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଇ, ସୀତାଉଦ୍ଧାର ସମ୍ଭବ—କେବଳ ଆକାଂକ୍ଷା ନୁହେଁ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରେ। ଅଙ୍ଗଦ ତତ୍କ୍ଷଣାତ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖେ—ହନୁମାନ ଆଗରୁ ଅନେକ ପ୍ରମୁଖ ରାକ୍ଷସ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କୁ ନିଷ୍ପ୍ରଭ କରିଛନ୍ତି; ଏବେ ଅବଶିଷ୍ଟ କାମ ହେଉଛି ଜାନକୀଙ୍କୁ ଧରି ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସ୍ଥାନ। ତେବେ ଜାମ୍ବବାନ ସଂଯମରେ କହନ୍ତି—ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଭାବ ଧର୍ମସମ୍ମତ, କିନ୍ତୁ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ରାମଙ୍କ ନିଶ୍ଚିତ ଅଭିପ୍ରାୟ ଓ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ହେବା ଦରକାର; ସାମର୍ଥ୍ୟ ସହିତ ଅଧିକୃତ ପଦ୍ଧତି ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ। ଏହିପରି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଆବେଗପ୍ରେରିତ ଉଦ୍ଧାର ଓ ଆଜ୍ଞାନୁଗତ ଧର୍ମନୀତିର ତୁଳନା କରି ସମୂହକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉଚିତ ଶାସନ-ନୀତିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ।
मधुवनप्रवेशः — The Vanaras Enter Madhuvana (Honey-Grove Episode)
ଜାମ୍ବବାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଗ୍ରହଣ କରି ଅଙ୍ଗଦ ଆଦି ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତିତ ବାନର-ନେତାମାନେ ମହେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତରୁ ହନୁମାନଙ୍କ ସହ ଆଗେଇ ଯାଆନ୍ତି। ସେମାନେ ହନୁମାନଙ୍କ ସଫଳତାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସେବା ପାଇଁ ମନସିକ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି। ପଥେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମଧୁବନରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ରବନ ସଦୃଶ ରମ୍ୟ ଉପବନ, ଯାହାକୁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମାମୁଁ ଦଧିମୁଖ ରକ୍ଷା କରୁଥାନ୍ତି। ଆନନ୍ଦରେ ଉଲ୍ଲସିତ ବାନରମାନେ ମଧୁପାନ ପାଇଁ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଅନୁମତି ଚାହାନ୍ତି। ଅଙ୍ଗଦ ଜାମ୍ବବାନଙ୍କ ସମ୍ମତି ନେଇ ଅନୁମତି ଦେଲେ; ତାପରେ ସେମାନେ ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ କରି ମଧୁ ପିଇ ଉତ୍ସବ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଉତ୍ସବ କ୍ରମେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇଯାଏ—ଉଦ୍ୟାନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଗଛ ଓ ପୁଷ୍ପ ଭଙ୍ଗିଯାଏ, ମତ୍ତତାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସଂଯମ ହାରାଯାଏ। ଦଧିମୁଖ ଧମକ, ରୋକଥାମ, ବିବାଦ ଓ ସାନ୍ତ୍ୱନା—ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ଶାସନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମତ୍ତ ବାନରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରି ପ୍ରହାର କରନ୍ତି ଏବଂ ମଧୁବନ ଲୁଟିବା ଜାରି ରଖନ୍ତି। ଏହି ସର୍ଗ ସଫଳ ଅଭିଯାନର ହର୍ଷ କିପରି ସାମୂହିକ ଉଲ୍ଲାସରେ ପରିଣତ ହୋଇ ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ଅଧିକାର ଓ ସଂଯମକୁ ପରୀକ୍ଷା କରେ—ତାହା ଦେଖାଇ, ପରେ ହନୁମାନଙ୍କ କୃତ୍ୟ ରାଜସଭାରେ ନିବେଦନ ଦିଗକୁ କଥାକୁ ନେଇଯାଏ।
मधुवनभङ्गः — The Disruption of Madhuvana and Dadhimukha’s Complaint
ଏହି ସର୍ଗରେ ମୈଥିଲୀ (ସୀତା) ବିଷୟରେ ସଫଳ ସମ୍ବାଦ ମିଳିବା ସହିତ ବାନରସେନାର ହର୍ଷ ଉଦ୍ଗାର ହୁଏ। ହନୁମାନ ଭୟ ଛାଡ଼ି ମଧୁବନର ରାଜମଧୁ ପାନ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତି; ଅଙ୍ଗଦ ହନୁମାନଙ୍କ ସିଦ୍ଧିକାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଇ ସମସ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସେହି ଅନୁମତିକୁ ଦୃଢ଼ କରେ। ତାପରେ ବାନରମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ମଧୁବନକୁ ଧାଉଥାନ୍ତି। ମଧୁପାନ ବଢ଼ିବା ସହିତ ମତ୍ତତା ଓ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ବଢ଼େ—ବଡ଼ ପାତ୍ରରୁ ପିବା, ମହୁଚାକ ଛାଡ଼ିବା, ଚିତ୍କାର-ଗୀତ, ଟଳମଳ କ୍ରୀଡ଼ା, ଭୂମିରେ ଶୋଇପଡ଼ିବା, କେତେକଙ୍କ ଅଶୋଭନ ଆଚରଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ। ଉଦ୍ୟାନରକ୍ଷକ (ମଧୁପାଳ) ମାଡ଼ ଖାଇ ଛିଟିଯାନ୍ତି। ମଧୁବନର ନିଯୁକ୍ତ ରକ୍ଷକ ଦଧିମୁଖ—ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ବୃଦ୍ଧ ଆତ୍ମୀୟ—ବଳପୂର୍ବକ ରୋକିବାକୁ ଆସିଲେ ସଂଘର୍ଷ ହୁଏ। ମଦାନ୍ଧ ଅଙ୍ଗଦ ଦଧିମୁଖଙ୍କୁ କଠୋର ଭାବେ ଦମନ କରି ଆହତ କରେ; ଦଧିମୁଖ କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ମୂର୍ଛିତ ହୁଅନ୍ତି। ଚେତନା ଫେରିଲେ ସେ ପଛକୁ ହଟି, ମଧୁବନକୁ ପୂର୍ବପୁରୁଷ-ପ୍ରଦତ୍ତ, ରାଜସଂରକ୍ଷିତ ଓ ନିଷିଦ୍ଧ ଉପବନ ବୋଲି କହି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଅଭିଯୋଗ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ସେ ଶୀଘ୍ର ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ—ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ—ଉଡ଼ି ଯାଇ ପ୍ରଣାମ କରି ଅପରାଧ-ନିବେଦନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ସର୍ଗ ସଫଳତାର ଉତ୍ସବ ସହିତ ଅଧିକାର, ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଶାସନ-ଶୃଙ୍ଖଳା ପ୍ରତି ଧାର୍ମିକ ସତର୍କତାକୁ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଏ।
दधिमुख-विज्ञापनम् / Dadhimukha Reports the Madhuvana Incident
ଏହି ସର୍ଗରେ ବାନର-ରାଜ୍ୟରେ ଏକ ରାଜସଭାସଦୃଶ ନ୍ୟାୟିକ ତଦନ୍ତର ପରିବେଶ ଦେଖାଯାଏ। ମଧୁବନର ନିୟୁକ୍ତ ରକ୍ଷକ ଦଧିମୁଖ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପ୍ରଣାମ କରି ଜଣାଏ—ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଫେରିଥିବା ଅନ୍ୱେଷଣଦଳ ସୁରକ୍ଷିତ ମଧୁବନରେ ପ୍ରବେଶ କରି ମଧୁ ଓ ଫଳ ଭୋଗ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ପହରାଦାରମାନଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ପ୍ରତିହତ କରିଛନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦଧିମୁଖଙ୍କ ଦୁଃଖର କାରଣ ପଚାରନ୍ତି। ତେବେ ସୁଗ୍ରୀବ ବିବେକପୂର୍ବକ ନିଷ୍କର୍ଷ କରନ୍ତି—ଏପରି ଆନନ୍ଦଜନିତ ମର୍ଯ୍ୟାଦାଲଂଘନ ବିଫଳତା ପରେ ହୁଏ ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚୟ ସୀତାଙ୍କ ସନ୍ଧାନ ମିଳିଛି। ବିଶେଷତଃ ହନୁମାନ ହିଁ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିବେ, କାରଣ ତାଙ୍କଠାରେ ସାଧନ-ସାମର୍ଥ୍ୟ, ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ, ମତି (ବୁଦ୍ଧି) ଓ ପ୍ରମାଣିତ ପରାକ୍ରମ ସ୍ଥିର ଅଛି। ଏଭଳି ଭାବେ ଶାସନଭଙ୍ଗକୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟସିଦ୍ଧିର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ସୁଗ୍ରୀବ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରନ୍ତି। ପରେ ସେ ହନୁମାନପ୍ରମୁଖ ନେତାମାନଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଆଣିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଇ, ସୀତାଦର୍ଶନର ବିସ୍ତୃତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ସିଧାସଳଖ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।
अङ्गद-प्रत्यागमनम् — Angada’s Return and the Confirmation of Sītā’s Discovery
ଏହି ୬୪ତମ ସର୍ଗରେ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପରେ ଔପଚାରିକ ନିବେଦନ ଓ ରାଜସଭାରେ ପୁନଃସମାବେଶର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯାଏ। ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଦେଶରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଦଧିମୁଖ ପ୍ରଣାମ କରି ମଧୁବନ-ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ ସଭାକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଇ, ପୂର୍ବରୁ କରାଯାଇଥିବା ବାଧା ପାଇଁ କ୍ଷମା ମାଗେ ଏବଂ ସଂଯମ ରଖିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରେ। ଯୁବରାଜ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଙ୍ଗଦ ଅହଂକାରହୀନ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଖାଇ—ସଫଳତା ପରେ ବିଳମ୍ବ ଅନୁଚିତ ବୋଲି କହି—ସେନାର ସମ୍ମତି ଚାହେ; ପଦମର୍ଯ୍ୟାଦାର ଜୋରରେ ଆଦେଶ ଦେବେ ନାହିଁ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ। ବାନରମାନେ ତାଙ୍କ ବିନୟକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ବିନା ଗତି ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ବୋଲି କହନ୍ତି; ତାପରେ ଗର୍ଜନାଧ୍ୱନି ସହ ସେନା ଆକାଶମାର୍ଗେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ। ତାଙ୍କ ଆଗମନ ପୂର୍ବରୁ ଶୋକାକୁଳ ରାମଙ୍କୁ ସୁଗ୍ରୀବ ଅନୁମାନ-ତର୍କରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତି—ପୈତୃକ ମଧୁବନର ବିନାଶ ଓ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ନିର୍ଭୟ ଭାବ ସଫଳତାର ସଙ୍କେତ; ଏହି ସାଧନା ବିଶେଷତଃ ହନୁମାନଙ୍କ ସାମର୍ଥ୍ୟର ଫଳ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି। ଶେଷରେ ହନୁମାନ ପ୍ରଣାମ କରି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଖବର ଦିଅନ୍ତି—ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଇଛି; ସେ ଦେହରେ କୁଶଳ ଏବଂ ରାମଭକ୍ତିରେ ଅଚଳ। ଏହା ଶୁଣି ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ହନୁମାନଙ୍କ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ କୌଶଳ ସର୍ବସାଧାରଣ ମାନ୍ୟତା ପାଏ।
सीतावृत्तान्तनिवेदनम् / Report of Sītā’s Condition and Tokens of Recognition
ପ୍ରସ୍ରବଣ ପର୍ବତରେ ଫେରିଆସିଥିବା ବାନରମାନେ ଶ୍ରୀରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଯୁବରାଜ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି ସୀତାବୃତ୍ତାନ୍ତ ନିୟମିତ ଭାବେ ନିବେଦନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ବୈଦେହୀ ଜୀବିତ ଓ ଅନାହତ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି ଶ୍ରୀରାମ—ସେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ମୋ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ମନୋଭାବ କିପରି—ବୋଲି ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିବରଣୀ ପଚାରନ୍ତି। ତେବେ ସୀତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ସବୁଠାରୁ ଭଲ ଜାଣିଥିବା ହନୁମାନଙ୍କୁ କହିବାକୁ ସମସ୍ତେ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ହନୁମାନ ଦିଗ୍ନମସ୍କାର କରି ସୀତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ସମୁଦ୍ରଲଂଘନ, ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଲଙ୍କାର ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଅଶୋକବାଟିକାରେ ବନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିବା କଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ବିକଟ ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ପହରାରେ, ପୁନଃପୁନଃ ଧମକ ମଧ୍ୟରେ, ଶୋକାକୁଳ, ଏକବେଣୀଧାରିଣୀ, ନିରାବରଣ ଭୂମିରେ ଶୟନରତ, ଶୀତକାଳୀନ ପଦ୍ମ ପରି ବିବର୍ଣ୍ଣ; ରାବଣଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରି ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗରେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରିଥିଲେ ବୋଲି ସେ କହନ୍ତି। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ସ୍ତୁତି ଓ ରାମ–ସୁଗ୍ରୀବ ମୈତ୍ରୀର ସନ୍ଦେଶ ଦେଇ ସେ ସୀତାଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ଅর্জନ କରିଥିଲେ। ସୀତା ଅଭିଜ୍ଞାନ ଭାବେ ଚିତ୍ରକୂଟର କାକ-ପ୍ରସଙ୍ଗ କହି, ଚୂଡାମଣି ଦେଇ—ସୁଗ୍ରୀବ ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ ସମସ୍ତ କଥା ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଜଣାଇବାକୁ ଆଜ୍ଞା କରନ୍ତି; ଏବଂ ଆଉ ମାତ୍ର ଗୋଟିଏ ମାସ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରିବେ ବୋଲି ସତର୍କ କରନ୍ତି। ହନୁମାନ କ୍ରମାନୁସାରେ ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ନିବେଦନ କରି ଚୂଡାମଣି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରନ୍ତି; ତାହାରେ ଦୁଇ ରାଜକୁମାରଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଆଶ୍ୱାସ ଓ ଶୋକନିବୃତ୍ତି ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
चूडामणि-दर्शनम् — Rama Receives Sita’s Token and Questions Hanuman
ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ୬୬ତମ ସର୍ଗରେ ହନୁମାନଙ୍କ ସଫଳ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନର ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଭାବାତ୍ମକ ଓ କୌଶଳଗତ ପ୍ରଭାବ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ସୀତାଙ୍କ ଚୂଡାମଣି ପାଇ ଶ୍ରୀରାମ ତାହାକୁ ହୃଦୟରେ ଲଗାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଅଶ୍ରୁପାତ କରନ୍ତି—ଚିନ୍ତାଜନିତ ଅନିଶ୍ଚୟରୁ ପ୍ରମାଣିତ ଜ୍ଞାନକୁ ଯାତ୍ରାର ଏହା ଚିହ୍ନ। ପରେ ସେ ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ଏହି ମଣି ବିବାହକାଳେ ଜନକ (ବୈଦେହ) ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ କୁଳପବିତ୍ର ସ୍ମୃତି ସହ ଜଡିତ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ତାହାର ପ୍ରାମାଣିକତା ସ୍ଥିର ହୁଏ ଓ ସୀତାସ୍ମରଣ ଅଧିକ ତୀବ୍ର ହୁଏ। ଶୋକ ଓ ପରିଚୟକୁ ଉପମାରେ ଦେଖାଯାଏ—ବଛାକୁ ଦେଖି ଗାଈର ଦୁଧ ଯେପରି ଗଳି ବହିଯାଏ, ସେପରି ରାମଙ୍କ ହୃଦୟ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୁଏ; ଏବଂ ମେଘାବୃତ ଶରତ୍ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ରାକ୍ଷସୀମଧ୍ୟରେ ସୀତାଙ୍କ ଗୁପ୍ତ କାନ୍ତି ଆବୃତ ବୋଲି ସୂଚିତ। ଶ୍ରୀରାମ ପୁନଃପୁନଃ ହନୁମାନଙ୍କୁ ସୀତାଙ୍କ ବଚନ ବିସ୍ତାରରେ କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ତୃଷାର୍ତ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଯେପରି ପ୍ରାଣଧାରକ, ସେପରି ସେହି ବାଣୀ; ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ସାକ୍ଷ୍ୟର ଜ୍ଞାନମୂଲ୍ୟ ଓ ଦୂତବାଣୀର ଶାନ୍ତିଦାୟକ ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଶେଷରେ ସୀତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନ ଜାଣି ରାମ ଏକ କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ରହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସୀମଧ୍ୟରେ ସୀତାଙ୍କ ସୌକୁମାର୍ୟ ଭାବି କରୁଣାଭରା ଚିନ୍ତା ଜାଗେ—ଧର୍ମାନୁକୂଳ ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟର ନୈତିକ ଆବଶ୍ୟକତା ଏହି ସର୍ଗରେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ।
अभिज्ञानवृत्तान्त-प्रत्यायनम् (Token of Recognition and the Crow–Brahmāstra Episode)
ଏହି ସର୍ଗରେ ହନୁମାନ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ନିୟମିତ ଭାବେ ନିଜ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ନିବେଦନ କରନ୍ତି। ସେ ସୀତାଙ୍କ ବଚନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପହଞ୍ଚାନ୍ତି ଏବଂ ବିୟୋଗରେ ଦୂତର ସତ୍ୟତା ଓ ଭରସା ଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ‘ଅଭିଜ୍ଞାନ’ (ପରିଚୟ‑ଚିହ୍ନ ଘଟଣା) ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି। ସୀତା ଚିତ୍ରକୂଟର ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ରଜ ଏକ କାଉଆ ତାଙ୍କୁ ଆହତ କରେ। ତେବେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଦର୍ଭ‑ତୃଣର ଧାରରେ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ସନ୍ଧାନ କରନ୍ତି। ସେ ଅସ୍ତ୍ର ତିନି ଲୋକରେ କାଉଆକୁ ଧାଉଁଥାଏ; ଦେବ‑ଋଷିମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲାପରେ କାଉଆ ଶେଷରେ ରାମଙ୍କ ଶରଣକୁ ଫେରିଆସେ। ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରକୁ ନିଷ୍ଫଳ କରିପାରିବେ ନାହିଁ ବୋଲି ରାମ କରୁଣାରେ ତାହାର ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷା କରି କେବଳ ଡାହାଣ ଆଖିକୁ ଭେଦନ୍ତି—ଏହା ରାମଙ୍କ ଶକ୍ତି, ସଂୟମ ଓ ଶରଣାଗତ‑ବତ୍ସଳତାର ଧର୍ମପ୍ରମାଣ। ତାପରେ ସୀତା ବ୍ୟଥାରେ ପଚାରନ୍ତି—ଏପରି ସାମର୍ଥ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଉପରେ ତୁରନ୍ତ କାହିଁକି ପ୍ରୟୋଗ ହେଉନାହିଁ? ହନୁମାନ ଶପଥପୂର୍ବକ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ରାମ‑ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୋକରେ ଆବୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଛନ୍ତି। ଶେଷରେ ସୀତା ନିଜ କେଶ/ବସ୍ତ୍ରରେ ସଂରକ୍ଷିତ ଦିବ୍ୟ ମଣିକୁ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ପରିଚୟ‑ଚିହ୍ନ ଭାବେ ଦେଇ, ନିଜ କୁଶଳ, ରାକ୍ଷସୀ ଧମକ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ଓ ଅଚଳ ପତିବ୍ରତା ନିଷ୍ଠାର ସନ୍ଦେଶ ପହଞ୍ଚାଇବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି।
सीताया यशोधर्मविचारः — Sita’s Counsel on Honor, Rescue-Strategy, and Hanuman’s Reassurance
ଏହି ସର୍ଗରେ ସୀତା ହନୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଓ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରେମରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ଉଦ୍ଧାର କିପରି ହେବା ଉଚିତ ତାହା ନେଇ ତତ୍କାଳ ଭାବେ କଥା କହନ୍ତି। ସେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଦୁଷ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର କୌଣସି ଉପାୟ କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏକାକୀ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରିବାରେ ତାଙ୍କ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସାମର୍ଥ୍ୟକୁ ମାନନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ରାମଙ୍କ ଯଶ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦିଗକୁ ଘୁଞ୍ଚାନ୍ତି। ରାବଣ ଯେପରି କପଟରେ ଭୟ ଦେଇ ଅପହରଣ କରିଥିଲା, ସେପରି ମୋତେ ଆଣିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ବରଂ ରାମ ଲଙ୍କାର ଦୁର୍ଗରକ୍ଷା ଓ ଶତ୍ରୁବଳକୁ ଖୋଲା ସମରରେ ଦମନ କରି ଯଥୋଚିତ ବୀରତ୍ୱ ଦେଖାଇ, ରାଜଧର୍ମାନୁକୂଳ ଗୌରବ ଲାଭ କରନ୍ତୁ—ଏହିପରି ସୀତା ନମ୍ର ଓ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି। ସୀତାଙ୍କ ଶିଷ୍ଟ ଓ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ବଚନ ଶୁଣି ହନୁମାନ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧିର ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି—ବାନର ଓ ଋକ୍ଷ ସେନାର ନାୟକ ସୁଗ୍ରୀବ ଦୃଢ଼ନିଶ୍ଚୟୀ; ତାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ବେଗବାନ ଓ ବଳବାନ ଦଳ ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ଅବରୋଧ ବିନା ଗତି କରିପାରନ୍ତି, ପୃଥିବୀକୁ ପରିକ୍ରମା କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ। ସମୁଦ୍ର ଟପିବା ନେଇ ସୀତାଙ୍କ ଚିନ୍ତାକୁ ନିବାରି, ସେନାର ସାମର୍ଥ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ହନୁମାନ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି ଯେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୀଘ୍ର ଲଙ୍କାଦ୍ୱାରରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେବେ। ହନୁମାନଙ୍କ ଶୁଭ ଓ ଶାନ୍ତିକର ବଚନରେ ସୀତା ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି; ଯୋଜନାଗତ ନିଶ୍ଚୟ ସହିତ ତାଙ୍କ ମନ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିର ହୁଏ।
Sundara Kanda foregrounds dharmic agency under extreme constraint: Sītā’s unwavering moral autonomy (pativratā-dharma) and Hanumān’s disciplined service (bhakti expressed as competent action). The book repeatedly teaches anirveda—refusal to succumb to despair—as the psychological foundation of righteous success, voiced explicitly during the search. It also develops dūta-dharma (envoy ethics): the messenger must speak truthfully, act strategically, and avoid unnecessary harm, while the receiving king is expected to respect envoy-immunity—an ideal articulated through Vibhīṣaṇa’s counsel. Finally, it critiques adharma in kingship: Rāvaṇa’s coercive desire and disregard for wise counsel are presented as the seed of political ruin. The ‘beauty’ of the book lies in this fusion of inner virtue, lucid speech, and effective action.
Key episodes include: (1) Hanumān’s resolve and leap across the ocean; (2) nocturnal entry and reconnaissance of Laṅkā, including palace and Pushpaka-vimāna descriptions; (3) discovery of Sītā in the Aśoka grove; (4) Rāvaṇa’s proposals and threats and Sītā’s refusal; (5) Hanumān’s self-revelation and narration of Rāma’s alliance with Sugrīva; (6) receipt of the cūḍāmaṇi and Sītā’s urgent message; (7) destruction of the grove and defeat of multiple rākṣasa forces, including Akṣa; (8) capture and court dialogue with Rāvaṇa, with debate on messenger treatment; (9) tail-burning and the burning of Laṅkā; and (10) Hanumān’s return and report to Rāma, catalyzing the next campaign.
The principal figures are Hanumān (the emissary and heroic protagonist), Sītā (the captive queen and ethical center), and Rāvaṇa (the coercive antagonist). Supporting but significant roles include Trijaṭā (compassionate rākṣasī and bearer of auspicious dreams), Vibhīṣaṇa (advocate of rāja-dharma and messenger immunity), Indrajit (strategic warrior who subdues Hanumān), Akṣa (prince slain by Hanumān), and on the vanara side Aṅgada, Jāmbavān, and Sugrīva (leaders who receive the report and prepare for war). Rāma and Lakṣmaṇa frame the book’s conclusion through grief, recognition of the token, and renewed resolve.
Structurally, Sundara Kanda bridges the search-phase (Kiṣkindhā Kāṇḍa) and the war-phase (Yuddha Kāṇḍa). It supplies the decisive intelligence—Sītā’s location, condition, and the political-military texture of Laṅkā—while also delivering the emotional catalyst through the cūḍāmaṇi and Sītā’s message. Thematically, it shifts the epic from uncertainty to actionable certainty: Rāma’s grief becomes directed purpose, the alliance with the vanaras gains concrete objective, and Laṅkā’s vulnerability is demonstrated through Hanumān’s reconnaissance and conflagration. In reception-history, this book also stands as a self-contained devotional narrative centered on Hanumān’s exemplary service.
Major lessons include: (1) perseverance without despair (anirveda) as a practical and ethical discipline; (2) the power of truthful, timely speech—Hanumān wins trust through careful narration and restraint; (3) moral steadfastness under coercion—Sītā’s refusal models integrity and agency; (4) strategic action guided by purpose rather than impulse, even when force is used; and (5) good governance requires listening to wise counsel—Rāvaṇa’s rejection of dharmic advice is portrayed as self-destructive. The book thus teaches that devotion and righteousness are not merely sentiments but forms of intelligent, accountable action.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.