Sarga 10
क्रोधागारप्रवेशः — Entry into the Chamber of Wrath (Kaikeyī’s Protest)
अयोध्याकाण्ड
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଦଶମ ସର୍ଗରେ ରାମଙ୍କ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଅଭିଷେକ-ମହୋତ୍ସବକୁ ଘିରି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ମାନସିକ ଭଙ୍ଗ ଓ ଆଚାରଗତ ବିଚ୍ଛେଦ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ମନ୍ଥରାର କୁଟିଲ ପ୍ରେରଣାରେ କୈକେୟୀ ଏକ ଯୋଜନା ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଆଭୂଷଣ ଓ ମାଳା ତ୍ୟାଗ କରି କ୍ରୋଧାଗାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଭୂମିରେ ଶୋଇ ରହେ। କିନ୍ନରୀ, ଛିନ୍ନ ଲତା, ପତିତ ଅପ୍ସରା ପରି ଉପମାରେ ତାହାର ବର୍ଣ୍ଣନା ହୁଏ—କରୁଣା ସହ ଧର୍ମବିରୋଧୀ ଅସଙ୍ଗତିର ସୂଚନା ମଧ୍ୟ ରହେ। ଦଶରଥ ଅଭିଷେକର ଆଜ୍ଞା ଦେଇ ତାହା ଲୋକମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଛି ବୋଲି ଶୁଣି କୈକେୟୀଙ୍କ ସୁସଜ୍ଜିତ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ପକ୍ଷୀର କଲରବ, ବାଦ୍ୟର ମଧୁର ନାଦ, ଉପବନର ଶୋଭା, ଦନ୍ତି-ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରଜତ ଆସବାବ ଓ ନାନାଭୋଗ-ଉପହାରର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ଶୟ୍ୟାରେ ରାଣୀ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଦ୍ୱାରପାଳ କହେ—ଦେବୀ କ୍ରୋଧାଗାରକୁ ଦୌଡ଼ି ଯାଇଛନ୍ତି। ସ୍ନେହରେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ରାଜା କ୍ରମେ ଅଧିକ ବ୍ୟାକୁଳ ହୁଅନ୍ତି। କ୍ରୋଧାଗାରରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଅନୁଚିତ ଭଙ୍ଗୀରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି ସେ ସ୍ନେହସ୍ପର୍ଶ କରି “ଶାପ କି? ଅପମାନ କି? ଭୟ କି?” ବୋଲି ପଚାରନ୍ତି। ବୈଦ୍ୟ ଡାକିବା, ଦୋଷୀକୁ ଦଣ୍ଡ, ପ୍ରିୟକୁ ପୁରସ୍କାର, ଏପରିକି ରାଜ୍ୟାଧିକାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେବାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ତାଙ୍କ ଭୟ ହଟାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଦଶରଥଙ୍କ ଏହି ବଶ୍ୟତା ବୁଝି କୈକେୟୀ “ଅପ୍ରିୟ” ବରଦାବି କହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଉତ୍ସବାନନ୍ଦକୁ ଧର୍ମସଙ୍କଟରେ ପରିଣତ କରିବା ପାଇଁ ଚାପ ବଢ଼ାଏ।
Shlokas
Verse 1
विदर्शिता यदा देवी कुब्जया पापया भृशम्।तदा शेते स्म सा भूमौ दिग्धविद्धेव किन्नरी।।।।
ପାପିଣୀ କୁବ୍ଜାର ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରେରଣାରେ ଦେବୀର ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିକୃତ ହେଲା; ତେବେ ସେ ବିଷବାଣରେ ବିଦ୍ଧ କିନ୍ନରୀ ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିଲେ।
Verse 2
निश्चित्य मनसा कृत्यं सा सम्यगिति भामिनी।मन्थरायै शनैस्सर्वमाचचक्षे विचक्षणा।।।।
ମନରେ ‘ଏହା ଠିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟ’ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେ ଭାମିନୀ ରାଣୀ ବିଚକ୍ଷଣ ହୋଇ ମନ୍ଥରାକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲେ।
Verse 3
सा दीना निश्चयं कृत्वा मन्थरावाक्यमोहिता।नागकन्येव निश्वस्य दीर्घमुष्णं च भामिनी।।।।मुहूर्तं चिन्तयामास मार्गमात्मसुखावहम्।
ମନ୍ଥରାର ବାକ୍ୟମୋହରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଦୀନା ହେଲା ସେ ଭାମିନୀ ରାଣୀ ନିଶ୍ଚୟ କଲା। ନାଗକନ୍ୟା ପରି ଦୀର୍ଘ ଓ ଉଷ୍ଣ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ନିଜ ସୁଖକୁ ସାଧିବା ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କଲା।
Verse 4
सा सुहृच्चार्थकामा च तं निशम्य सुनिश्चयम्।।।।बभूव परमप्रीता सिध्दिं प्राप्येव मन्थरा।
କୈକେୟୀର ସୁହୃଦା ଏବଂ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ଆକାଙ୍କ୍ଷୀ ମନ୍ଥରା, କୈକେୟୀର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଣି, ଯେନେ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଗଲା ବୋଲି, ପରମ ପ୍ରୀତିରେ ଭରିଉଠିଲା।
Verse 5
अथ सा रुषिता देवी सम्यक्कृत्वा विनिश्चयम्।।।।संविवेशाबला भूमौ निवेश्य भृकुटीं मुखे।
ତାପରେ କ୍ରୋଧିତା ରାଣୀଦେବୀ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ମୁହଁରେ ଭୃକୁଟି ଚଢ଼ାଇ, ନିର୍ବଳା ହୋଇ ଭୂମିରେ ଶୋଇପଡ଼ିଲା।
Verse 6
ततश्चित्राणि माल्यानि दिव्यान्याभरणानि च।।।।अपविद्धानि कैकेय्या तानि भूमिं प्रपेदिरे।
ତାପରେ କୈକେୟୀ ବିଚିତ୍ର ମାଳାମାନେ ଓ ଦିବ୍ୟ ଆଭୂଷଣମାନେ ଛାଡ଼ିଦେଲା; ସେଗୁଡ଼ିକ ସବୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା।
Verse 7
तया तान्यपविद्धानि माल्यान्याभरणानि च।।।।अशोभयन्त वसुधां नक्षत्राणि यथा नभः।
ସେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ମାଳା ଓ ଆଭୂଷଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଧରାକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ—ଯେପରି ନଭକୁ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ଶୋଭା ଦିଅନ୍ତି।
Verse 8
क्रोधागारे निपतिता सा बभौ मलिनाम्बरा।।।।एकवेणीं दृढं बद्वा गतसत्त्वेव किन्नरी।
କ୍ରୋଧାଗାରରେ ପଡ଼ିଥିବା ସେ ମଲିନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲା; କେଶକୁ ଏକ ଭେଣୀରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବାନ୍ଧି, ପ୍ରାଣହୀନ କିନ୍ନରୀ ପରି ଦିଶୁଥିଲା।
Verse 9
आज्ञाप्य च महाराजो राघवस्याभिषेचनम्।।।।उपस्थानमनुज्ञाप्य प्रविवेश निवेशनम्।
ରାଘବଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ମହାରାଜ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ; ଉପସ୍ଥିତମାନଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଇ ବିଦାୟ ନେଇ ନିଜ ନିବାସକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 10
अद्य रामाभिषेको वै प्रसिद्ध इति जज्ञिवान्।।।।प्रियार्हां प्रियमाख्यातुं विवेशान्तःपुरं वशी।
‘ଆଜି ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ନିଶ୍ଚିତ’ ଏହା ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୋଲି ଜାଣି, ଆତ୍ମସଂଯମୀ ରାଜା ପ୍ରିୟ ସମ୍ବାଦଟି ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟାଙ୍କୁ କହିବା ପାଇଁ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 11
स कैकेय्या गृहं श्रेष्ठं प्रविवेश महायशाः।।।।पाण्डुराभ्रमिवाकाशं राहुयुक्तं निशाकरः।
ମହାଯଶସ୍ବୀ ରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ—ଯେପରି ଫିକା ମେଘାଚ୍ଛନ୍ନ ଆକାଶରେ ରାହୁସଂଯୁକ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରବେଶ କରେ।
Verse 12
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।।।वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्।लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।।।दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्।नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।।।दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः।विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।।।उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्।तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।।।न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
ମହାରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ସମୃଦ୍ଧ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଶୁକ ଓ ବର୍ହିଣ (ମୟୂର) ର କଲରବ, କ୍ରୌଞ୍ଚ ଓ ହଂସର ଧ୍ୱନି ଗୁଞ୍ଜୁଥିଲା; ବାଦ୍ୟର ନାଦରେ ଗୃହ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ; କୁବ୍ଜା ଓ ବାମନ ସେବକମାନେ ସହିତ ଥିଲେ। ଲତାଗୃହ ଓ ଚିତ୍ରଗୃହ, ଚମ୍ପକ-ଅଶୋକ ବୃକ୍ଷର ଶୋଭା; ଦନ୍ତ, ରଜତ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ଶୋଭିତ ବେଦିକା; ନିତ୍ୟ ପୁଷ୍ପ-ଫଳଧାରୀ ବୃକ୍ଷ ଓ ବାପୀ (ପୋଖରୀ) ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ। ଦନ୍ତ-ରଜତ-ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଉତ୍ତମ ଆସନ, ବିଭିନ୍ନ ଅନ୍ନପାନ ଓ ଭକ୍ଷ୍ୟ; ମହାର୍ହ ଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ, ତ୍ରିଦିବ ସଦୃଶ। ତଥାପି ରାଜା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୟନରେ ନିଜ ପ୍ରିୟା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।
Verse 13
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।।वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्।लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।2.10.13।।दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्।नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।2.10.14।।दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः।विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।2.10.15।।उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्।तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।2.10.16।।न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
ମହାରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ସମୃଦ୍ଧ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଶୁକ ଓ ବର୍ହିଣ (ମୟୂର) ର କଲରବ, କ୍ରୌଞ୍ଚ ଓ ହଂସର ଧ୍ୱନି ଗୁଞ୍ଜୁଥିଲା; ବାଦ୍ୟର ନାଦରେ ଗୃହ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ; କୁବ୍ଜା ଓ ବାମନ ସେବକମାନେ ସହିତ ଥିଲେ। ଲତାଗୃହ ଓ ଚିତ୍ରଗୃହ, ଚମ୍ପକ-ଅଶୋକ ବୃକ୍ଷର ଶୋଭା; ଦନ୍ତ, ରଜତ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ଶୋଭିତ ବେଦିକା; ନିତ୍ୟ ପୁଷ୍ପ-ଫଳଧାରୀ ବୃକ୍ଷ ଓ ବାପୀ (ପୋଖରୀ) ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ। ଦନ୍ତ-ରଜତ-ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଉତ୍ତମ ଆସନ, ବିଭିନ୍ନ ଅନ୍ନପାନ ଓ ଭକ୍ଷ୍ୟ; ମହାର୍ହ ଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ, ତ୍ରିଦିବ ସଦୃଶ। ତଥାପି ରାଜା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୟନରେ ନିଜ ପ୍ରିୟା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।
Verse 14
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।।वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्।लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।2.10.13।।दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्।नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।2.10.14।।दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः।विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।2.10.15।।उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्।तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।2.10.16।।न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
ମହାରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ସମୃଦ୍ଧ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଶୁକ ଓ ବର୍ହିଣ (ମୟୂର) ର କଲରବ, କ୍ରୌଞ୍ଚ ଓ ହଂସର ଧ୍ୱନି ଗୁଞ୍ଜୁଥିଲା; ବାଦ୍ୟର ନାଦରେ ଗୃହ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ; କୁବ୍ଜା ଓ ବାମନ ସେବକମାନେ ସହିତ ଥିଲେ। ଲତାଗୃହ ଓ ଚିତ୍ରଗୃହ, ଚମ୍ପକ-ଅଶୋକ ବୃକ୍ଷର ଶୋଭା; ଦନ୍ତ, ରଜତ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ଶୋଭିତ ବେଦିକା; ନିତ୍ୟ ପୁଷ୍ପ-ଫଳଧାରୀ ବୃକ୍ଷ ଓ ବାପୀ (ପୋଖରୀ) ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ। ଦନ୍ତ-ରଜତ-ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଉତ୍ତମ ଆସନ, ବିଭିନ୍ନ ଅନ୍ନପାନ ଓ ଭକ୍ଷ୍ୟ; ମହାର୍ହ ଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ, ତ୍ରିଦିବ ସଦୃଶ। ତଥାପି ରାଜା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୟନରେ ନିଜ ପ୍ରିୟା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।
Verse 15
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।।वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्।लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।2.10.13।।दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्।नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।2.10.14।।दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः।विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।2.10.15।।उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्।तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।2.10.16।।न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
ମହାରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ସମୃଦ୍ଧ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଶୁକ ଓ ବର୍ହିଣ (ମୟୂର) ର କଲରବ, କ୍ରୌଞ୍ଚ ଓ ହଂସର ଧ୍ୱନି ଗୁଞ୍ଜୁଥିଲା; ବାଦ୍ୟର ନାଦରେ ଗୃହ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ; କୁବ୍ଜା ଓ ବାମନ ସେବକମାନେ ସହିତ ଥିଲେ। ଲତାଗୃହ ଓ ଚିତ୍ରଗୃହ, ଚମ୍ପକ-ଅଶୋକ ବୃକ୍ଷର ଶୋଭା; ଦନ୍ତ, ରଜତ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ଶୋଭିତ ବେଦିକା; ନିତ୍ୟ ପୁଷ୍ପ-ଫଳଧାରୀ ବୃକ୍ଷ ଓ ବାପୀ (ପୋଖରୀ) ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ। ଦନ୍ତ-ରଜତ-ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଉତ୍ତମ ଆସନ, ବିଭିନ୍ନ ଅନ୍ନପାନ ଓ ଭକ୍ଷ୍ୟ; ମହାର୍ହ ଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ, ତ୍ରିଦିବ ସଦୃଶ। ତଥାପି ରାଜା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୟନରେ ନିଜ ପ୍ରିୟା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।
Verse 16
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।।वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्।लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।2.10.13।।दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्।नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।2.10.14।।दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः।विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।2.10.15।।उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्।तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।2.10.16।।न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
ମହାରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ସମୃଦ୍ଧ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଶୁକ ଓ ବର୍ହିଣ (ମୟୂର) ର କଲରବ, କ୍ରୌଞ୍ଚ ଓ ହଂସର ଧ୍ୱନି ଗୁଞ୍ଜୁଥିଲା; ବାଦ୍ୟର ନାଦରେ ଗୃହ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ; କୁବ୍ଜା ଓ ବାମନ ସେବକମାନେ ସହିତ ଥିଲେ। ଲତାଗୃହ ଓ ଚିତ୍ରଗୃହ, ଚମ୍ପକ-ଅଶୋକ ବୃକ୍ଷର ଶୋଭା; ଦନ୍ତ, ରଜତ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ଶୋଭିତ ବେଦିକା; ନିତ୍ୟ ପୁଷ୍ପ-ଫଳଧାରୀ ବୃକ୍ଷ ଓ ବାପୀ (ପୋଖରୀ) ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ। ଦନ୍ତ-ରଜତ-ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଉତ୍ତମ ଆସନ, ବିଭିନ୍ନ ଅନ୍ନପାନ ଓ ଭକ୍ଷ୍ୟ; ମହାର୍ହ ଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ, ତ୍ରିଦିବ ସଦୃଶ। ତଥାପି ରାଜା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୟନରେ ନିଜ ପ୍ରିୟା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।
Verse 17
कामबलसंयुक्तो रत्यर्थं मनुजाधिपः।।।।अपश्यन्दयितां भार्यां पप्रच्छ विषसाद च।
କାମବଳରେ ପ୍ରେରିତ ଓ ରତିସୁଖ ଆଶାକରିଥିବା ମନୁଜାଧିପ, ପ୍ରିୟ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ନ ଦେଖି ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।
Verse 18
न हि तस्य पुरा देवी तां वेलामत्यवर्तत।।।।न च राजा गृहं शून्यं प्रविवेश कदाचन।
ଦେବୀ କୈକେୟୀ ପୂର୍ବେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସେହି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବେଳାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିନଥିଲେ; ରାଜା ମଧ୍ୟ କେବେ ତାଙ୍କ ଶୂନ୍ୟ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିନଥିଲେ।
Verse 19
ततो गृहगतो राजा कैकेयीं पर्यपृच्छत।।।।यथा पूर्वमविज्ञाय स्वार्थलिप्सुमपण्डिताम्।
ତାପରେ ରାଜା ତାଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଯାଇ, ପୂର୍ବବତ୍ କୈକେୟୀଙ୍କ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ—କିନ୍ତୁ ସ୍ୱାର୍ଥଲୋଭରେ ପ୍ରେରିତ ଅପଣ୍ଡିତା ରାଣୀ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଅବିଜ୍ଞାତ ରହି।
Verse 20
प्रतीहारी त्वथोवाच सन्त्रस्ता सुकृताञ्जलिः।।।।देव देवी भृशं कृद्धा क्रोधागारमभिदृता।
ତେବେ ଭୟଭୀତ ପ୍ରତୀହାରୀ ହାତ ଯୋଡ଼ି କହିଲା: “ଦେବ! ଦେବୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କ୍ରୋଧାଗାରକୁ ଧାଇଯାଇଛନ୍ତି।”
Verse 21
प्रतीहार्या वचश्शृत्वा राजा परमदुर्मनाः।।।।विषसाद पुनर्भूयो लुलितव्याकुलेन्द्रियः।।
ପ୍ରତୀହାରୀର ବଚନ ଶୁଣି ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନମରା ହେଲେ; ପୁନଃପୁନଃ ଶୋକରେ ଡୁବିଗଲେ, ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ କମ୍ପିତ ଓ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇପଡ଼ିଲା।
Verse 22
तत्र तां पतितां भूमौ शयानामतथोचिताम्।।।।प्रतप्त इव दुःखेन सोऽपश्यज्जगतीपतिः।
ସେଠାରେ ଜଗତୀପତି ରାଜା ତାକୁ ଭୂମିରେ ପତିତ ହୋଇ ଶୟନ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ—ତାଙ୍କ ପଦବୀକୁ ଅନୁଚିତ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ; ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲା ପରି ସେ ବ୍ୟଥିତ ହେଲେ।
Verse 23
स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योपि गरीयसीम्।।।।अपापः पापसङ्कल्पां ददर्श धरणीतले।लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव।।।।किन्नरीमिव निर्धूतां च्युतामप्सरसं यथा।मायामिव परिभ्रष्टां हरिणीमिव संयताम्।।।।
ବୃଦ୍ଧ ରାଜା—ହୃଦୟରେ ନିଷ୍କପଟ—ପ୍ରାଣଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ ଯୁବତୀ ପତ୍ନୀକୁ ଧରଣୀତଳେ ପତିତ ଦେଖିଲେ; ଯଦିଓ ତାଙ୍କର ସଙ୍କଳ୍ପ ପାପମୟ ଥିଲା। ସେ କଟା ଲତା ପରି, ସ୍ଥାନଚ୍ୟୁତ ଦେବୀ ପରି, ନିର୍ଧୂତ କିନ୍ନରୀ ପରି, ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଚ୍ୟୁତ ଅପ୍ସରା ପରି, ବିପର୍ୟସ୍ତ ମାୟା ପରି, ବନ୍ଧିତ ହରିଣୀ ପରି ଦିଶୁଥିଲେ।
Verse 24
स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योपि गरीयसीम्।।2.10.23।।अपापः पापसङ्कल्पां ददर्श धरणीतले।लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव।।2.10.24।।किन्नरीमिव निर्धूतां च्युतामप्सरसं यथा।मायामिव परिभ्रष्टां हरिणीमिव संयताम्।।2.10.25।।
ଏହି ବିଭକ୍ତ ସଂଖ୍ୟାକ୍ରମରେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ବର୍ଣ୍ଣନା ଚାଲିଥାଏ: ନିଷ୍କପଟ ବୃଦ୍ଧ ରାଜା ନିଜ ପ୍ରାଣପ୍ରିୟ ଯୁବରାଣୀକୁ ଧରଣୀତଳେ ପତିତ ଦେଖିଲେ; ସେ କଟା ଲତା ପରି ଓ ସ୍ଥାନଚ୍ୟୁତ ଦେବୀ ପରି ଦିଶୁଥିଲେ।
Verse 25
स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योपि गरीयसीम्।।2.10.23।।अपापः पापसङ्कल्पां ददर्श धरणीतले।लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव।।2.10.24।।किन्नरीमिव निर्धूतां च्युतामप्सरसं यथा।मायामिव परिभ्रष्टां हरिणीमिव संयताम्।।2.10.25।।
ଦକ୍ଷିଣ ପାଠର ସଂଖ୍ୟାକ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଉପମାମାଳା ଆଗକୁ ବଢ଼େ: ସେ ନିର୍ଧୂତ କିନ୍ନରୀ ପରି, ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଚ୍ୟୁତ ଅପ୍ସରା ପରି, ବିଘ୍ନିତ ମାୟା ପରି, ଏବଂ ବନ୍ଧିତ ହରିଣୀ ପରି ଦିଶୁଥିଲେ—ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ରାଜାଙ୍କ କରୁଣାକୁ ଅଧିକ ଗଭୀର କରିଦେଲା।
Verse 26
करेणुमिव दिग्धेन विद्धां मृगयुना वने।महागज इवारण्ये स्नेहात्परिममर्श ताम्।।।।
ଯେପରି ବନରେ ଶିକାରୀର ବିଷଲିପ୍ତ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା କରେଣୁକୁ ମହାଗଜ ସ୍ନେହରେ ସ୍ପର୍ଶ କରି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଏ, ସେପରି ସେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେମବଶେ ତାକୁ କୋମଳଭାବେ ସ୍ପର୍ଶ କରି ସହେଲାଇଲେ।
Verse 27
परिमृश्य च पाणिभ्यामभिसन्त्रस्तचेतनः।कामी कमलपत्राक्षीमुवाच वनितामिदम्।।।।
ମନେ ଭୟରେ ସନ୍ତ୍ରସ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କାମବଶ ହୋଇ, ସେ ଦୁଇହାତରେ କମଳପତ୍ରନୟନୀ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 28
न तेऽहमभिजानामि क्रोधमात्मनि संश्रितम्।देवि केनाभिशप्ताऽसि केन वाऽसि विमानिता।।।।यदिदं मम दुःखाय शेषे कल्याणि पांसुषु।
ଦେବୀ, ମୋ ପ୍ରତି ତୋ ମନରେ କ୍ରୋଧ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି କି ନାହିଁ ମୁଁ ଜାଣିପାରୁନି। କିଏ ତୋତେ ଶାପ ଦେଲା, କିଏ ତୋତେ ଅପମାନ କଲା, ଯେ—ହେ କଲ୍ୟାଣୀ—ମୋ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ତୁମେ ଧୂଳିରେ ଶୋଇଛ?
Verse 29
भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याणचेतसि।।।।भूतोपहतचित्तेव मम चित्तप्रमाथिनी।
ହେ କଲ୍ୟାଣଚେତସି, ଯେତେବେଳେ ମୋ ମନ ତୋ ପ୍ରତି ସଦ୍ଭାବରେ ଅଛି, ତେବେ ତୁମେ ଭୂମିରେ କାହିଁକି ଶୋଇଛ? ଭୂତାକ୍ରାନ୍ତ ଚିତ୍ତା ପରି ହୋଇ ତୁମେ ମୋ ହୃଦୟକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛ।
Verse 30
सन्ति मे कुशला वैद्यास्त्वभितुष्टाश्च सर्वशः।।।।सुखितां त्वां करिष्यन्ति व्याधिमाचक्ष्व भामिनी।
ମୋ ପାଖରେ କୁଶଳ ବୈଦ୍ୟମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ। ସେମାନେ ତୁମକୁ ସୁଖିନୀ କରିଦେବେ। ହେ ଭାମିନୀ, ତୁମର କେଉଁ ବ୍ୟାଧି ଅଛି କହ।
Verse 31
कस्य वा ते प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम्।।।।कः प्रियं लभतामद्य को वा सुमहदप्रियम्।
ଦେବୀ, ତୁମେ କାହା ପ୍ରତି ଅନୁଗ୍ରହ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ? କାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମ ପ୍ରତି ଅପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଛି? ଆଜି କିଏ ପ୍ରିୟ କୃପା ପାଉ, ଏବଂ କିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ୍ ଅପ୍ରିୟତାର ଦଣ୍ଡ ପାଉ?
Verse 32
मा रोदीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि संपरिशोषणम्।।।।अवध्यो वध्यतां को वा को वा वध्यो विमुच्यताम्।दरिद्रः को भवत्वाढ्यो द्रव्यवान्वाऽप्यकिञ्चनः।।।।
ଦେବୀ, କାନ୍ଦନି; ଶରୀରକୁ କ୍ଷୟ କରନି। ଯେ ଅବଧ୍ୟ, ସେକୁ ମଧ୍ୟ ବଧ୍ୟ କରିବାକୁ ହେଲେ କହ; ଯେ ବଧ୍ୟ, ସେକୁ ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ ହେଲେ କହ। ଯେ ଦରିଦ୍ର, ସେ ଧନୀ ହେଉ; ଯେ ଧନୀ, ସେ ଅକିଞ୍ଚନ ହେଉ—ତୁମ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ସବୁ ହେବ।
Verse 33
मा रोदीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि संपरिशोषणम्।।2.10.32।।अवध्यो वध्यतां को वा को वा वध्यो विमुच्यताम्।दरिद्रः को भवत्वाढ्यो द्रव्यवान्वाऽप्यकिञ्चनः।।2.10.33।।
ଦେବୀ, କାନ୍ଦନି; ଶରୀରକୁ କ୍ଷୟ କରନି। ଯେ ଅବଧ୍ୟ, ସେକୁ ମଧ୍ୟ ବଧ୍ୟ କରିବାକୁ ହେଲେ କହ; ଯେ ବଧ୍ୟ, ସେକୁ ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ ହେଲେ କହ। ଯେ ଦରିଦ୍ର, ସେ ଧନୀ ହେଉ; ଯେ ଧନୀ, ସେ ଅକିଞ୍ଚନ ହେଉ—ତୁମ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ସବୁ ହେବ।
Verse 34
अहं चैव मदीयाश्च सर्वे तव वशानुगाः।न ते किञ्चिदभिप्रायं व्याहन्तुमहमुत्सहे।।।।
ମୁଁ ଏବଂ ମୋର ସମସ୍ତ ଜନ—ସବୁ ତୁମ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛୁ; ତୁମ ଅଭିପ୍ରାୟର କିଛି ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ବାଧା ଦେବାକୁ ମୁଁ ସାହସ କରିବି ନାହିଁ।
Verse 35
आत्मनो जीवितेनापि ब्रूहि यन्मनसेच्छसि।बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि।।।।करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे।
ମୋର ପ୍ରାଣ ଦେଇ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ମନେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା ଅଛି ତାହା କହ। ମୋର ସାମର୍ଥ୍ୟ ଜାଣିଥିବା ତୁମେ ମୋତେ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ତୁମ ପ୍ରୀତି ହେବ ଯାହା, ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ କରିବି; ମୋର ପୁଣ୍ୟର ଶପଥ କରି ମୁଁ କହୁଛି।
Verse 36
यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुन्धरा।।।।प्राचीनास्सिन्धुसौवीरा स्सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः।वङ्गाङ्गमगधाः मत्स्याः समृद्धा काशिकोसलाः।।।।
ରଥଚକ୍ର ଯେତେଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘୁରେ, ସେତେଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ବସୁନ୍ଧରା ବିସ୍ତୃତ—ପୂର୍ବଦେଶ, ସିନ୍ଧୁ–ସୌବୀର, ସୌରାଷ୍ଟ୍ର, ଦକ୍ଷିଣାପଥ, ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧ ବଙ୍ଗ, ଅଙ୍ଗ, ମଗଧ, ମତ୍ସ୍ୟ, କାଶୀ–କୋସଲ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ।
Verse 37
यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुन्धरा।।2.10.36।।प्राचीनास्सिन्धुसौवीरा स्सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः।वङ्गाङ्गमगधाः मत्स्याः समृद्धा काशिकोसलाः।।2.10.37।।
ରଥଚକ୍ର ଯେତେଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲେ, ସେତେଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ରାଜ୍ୟ—ପୂର୍ବଦେଶ, ସିନ୍ଧୁ–ସୌବୀର, ସୌରାଷ୍ଟ୍ର, ଦକ୍ଷିଣ ଭୂଭାଗ, ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧ ବଙ୍ଗ, ଅଙ୍ଗ, ମଗଧ, ମତ୍ସ୍ୟ, କାଶୀ–କୋସଲ ଦେଶମାନଙ୍କୁ ଆବର୍ତ୍ତ କରେ।
Verse 38
तत्र जातं बहु द्रव्यं धनधान्यमजाविकम्।ततो वृणीष्व कैकेयि यद्यत्त्वं मनसेच्छसि।।।।
ସେଠାରେ ବହୁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଧନ, ଧାନ୍ୟ, ଏବଂ ଛେଳି-ମେଷର ପାଳ। ତେଣୁ, ହେ କୈକେୟୀ, ତୁମ ମନେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା, ସେହିଟି ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରୁ ବାଛ।
Verse 39
किमायासेन ते भीरु उत्तिष्ठोत्तिष्ठ शोभने।तत्त्वं मे ब्रूहि कैकेयि यतस्ते भयमागतम्।।।।तत्ते व्यपनयिष्यामि नीहारमिव रश्मिवान्।
ହେ ଭୀରୁ, ତୁମେ କାହିଁକି ଏତେ କ୍ଲେଶ କରୁଛ? ଉଠ, ଉଠ, ହେ ଶୋଭନେ କୈକେୟୀ। ସତ୍ୟ କହ—ତୁମ ପାଖକୁ କେଉଁ ଭୟ ଆସିଛି? କିରଣମୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ପ୍ରଭାତର କୁହୁଡ଼ିକୁ ହଟାଏ, ସେପରି ମୁଁ ସେ ଭୟକୁ ଦୂର କରିଦେବି।
Verse 40
तथोक्ता सा समाश्वस्ता वक्तुकामा तदप्रियम्।।।।परिपीडयितुं भूयो भर्तारमुपचक्रमे।
ଏପରି କୁହାଯାଇ ସେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହେଲା; ତଥାପି ସେଇ ଅପ୍ରିୟ ଦାବି କହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ପତିଙ୍କୁ ପୁଣି ଅଧିକ ପୀଡ଼ା ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Kaikeyī’s deliberate adoption of the krōdhāgāra protest—discarding royal adornments and refusing normal conjugal reception—to compel the king’s compliance. Ethically, it frames a coercive negotiation that exploits Daśaratha’s affection and vow-bound kingship, preparing the ground for demands that will conflict with public duty and familial justice.
The chapter illustrates how unchecked desire and manipulative counsel can subvert discernment in governance. Daśaratha’s escalating offers—medicine, punishment, reward, even life—show the vulnerability of power when guided by attachment rather than clear dharmic deliberation, warning that authority without self-mastery becomes easy to steer.
Culturally, the sarga highlights the Ayodhyā antaḥpura and the krōdhāgāra as courtly institutions, along with the coronation (abhiṣeka) apparatus implied by readiness, music, attendants, and luxury provisioning. The palace inventory (gardens, champaka-aśoka, pools, galleries, precious furnishings) functions as a ‘digital map’ of elite ritual space contrasted against the queen’s floor-bound protest.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.