Sarga 60

Verse 1

ततो भूतोपसृष्टेव वेपमाना पुनः पुनः।धरण्यां गतसत्त्वेव कौसल्या सूतमब्रवीत्।।।।

ତେବେ କୌସଲ୍ୟା ଭୂତାକ୍ରାନ୍ତା ପରି ପୁନଃପୁନଃ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ଧରଣୀରେ ଚେତନାହୀନା ପରି ପଡ଼ି, ସୂତ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 2

नय मां यत्र काकुत्स्थस्सीता यत्र च लक्ष्मणः।तान्विना क्षणमप्यत्र जीवितुं नोत्सहेह्यहम्।।।।

ମୋତେ ସେଠାକୁ ନେଇଯାଅ, ଯେଉଁଠାରେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ବିନା ଏଠାରେ ମୁଁ କ୍ଷଣମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ ନୁହେଁ।

Verse 3

निवर्तय रथं शीघ्रं दण्डकान्नय मामपि।अथ तान्नानुगच्छामि गमिष्यामि यमक्षयम्।।।।

ରଥକୁ ଶୀଘ୍ର ଫେରାଇ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ନେଇ ଚାଲ। ମୁଁ ଯଦି ସେମାନଙ୍କ ପଛେ ନ ଯାଏ, ତେବେ ଯମଲୋକ—ମୃତ୍ୟୁଧାମକୁ—ଯିବି।

Verse 4

बाष्पवेगोपहतया स वाचा सज्जमानया।इदमाश्वासयन्देवीं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत्।।।।

ଅଶ୍ରୁବେଗରେ କଣ୍ଠ ଅବରୁଦ୍ଧ ହୋଇ ବାଣୀ ଅଟକୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସୂତ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଦେବୀ ରାଣୀଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ଏହି କଥା କହିଲା।

Verse 5

त्यज शोकं च मोहं च सम्भ्रमं दुःखजं तथा।व्यवधूय च सन्तापं वने वत्स्यति राघवः।।।।

ଶୋକ, ମୋହ ଓ ଦୁଃଖଜନିତ ଉଦ୍ବେଗକୁ ତ୍ୟାଗ କର; ସନ୍ତାପକୁ ଝାଡ଼ି ଦେ। ରାଘବ ବନରେ କଷ୍ଟକୁ ଅଗଣା କରି ବସିବେ।

Verse 6

लक्ष्मणश्चापि रामस्य पादौ परिचरन्वने।आराधयति धर्मज्ञः परलोकं जितेन्द्रियः।।।।

ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ—ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ—ବନରେ ରାମଙ୍କ ପାଦସେବା କରୁଛନ୍ତି; ଏହିପରି ସେ ପରଲୋକ ପାଇଁ ପୁଣ୍ୟ ଅର୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 7

विजनेऽपि वने सीता वासं प्राप्य गृहेष्विव।विस्रम्भं लभतेऽभीता रामे सन्न्यस्तमानसा।।।।

ନିର୍ଜନ ବନରେ ମଧ୍ୟ ସୀତା ସେଠାରେ ବାସ ପାଇ, ନିଜ ଘରେ ଥିବା ପରି ରହେ; ରାମଙ୍କ ଉପରେ ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନ୍ୟସ୍ତ ଥିବାରୁ ସେ ନିର୍ଭୟ ଓ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୁଏ।

Verse 8

नास्या दैन्यं कृतं किञ्चित्सुसूक्ष्ममपि लक्ष्यते।उचितेव प्रवासानां वैदेही प्रतिभाति मा।।।।

ତାହାରେ ଦୈନ୍ୟର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ବୈଦେହୀ ମୋତେ ଯେନେ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ପ୍ରବାସ-ଜୀବନକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ ବୋଲି ପ୍ରତୀତ ହୁଏ।

Verse 9

नगरोपवनं गत्वा यथा स्मरमते पुरा।तथैव रमते सीता निर्जनेषु वनेष्वपि।।।।

ସେ ପୂର୍ବେ ନଗରର ଉପବନକୁ ଯାଇ ଯେପରି ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲା, ସେହିପରି ଏବେ ସୀତା ନିର୍ଜନ ଅରଣ୍ୟମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ରମଣ କରୁଛି।

Verse 10

बालेव रमते सीताऽबालचन्द्रनिभानना।रामा रामे ह्यधीनात्मा विजनेऽपि वने सती।।।।

ବାଳଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ମୁଖକାନ୍ତି ଥିବା ସୀତା ଶିଶୁ ପରି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି; ରାମଙ୍କ ଉପରେ ତାଙ୍କର ସମଗ୍ର ମନ ନିର୍ଭର, ଏକାନ୍ତ ବନରେ ମଧ୍ୟ ସତୀ ହୋଇ ରମଣ କରନ୍ତି।

Verse 11

तद्गतं हृदयं ह्यस्यास्तदधीनं च जीवितम्।अयोध्यापि भवेऽत्तस्या रामहीना तदा वनम्।।।।

କାରଣ ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିଶ୍ଚଳ, ତାଙ୍କର ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର; ରାମ ବିନା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅୟୋଧ୍ୟା ମଧ୍ୟ ବନ ହୋଇଯିବ।

Verse 12

परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च।गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि।।।।रामं हि लक्ष्मणं वापि पृष्ट्वा जानाति जानकी।अयोध्या क्रोशमात्रे तु विहारमिव संश्रिता।।।।

ବୈଦେହୀ ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର, ନଦୀମାନଙ୍କ ଗତି, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖି ପୁନଃପୁନଃ ପଚାରନ୍ତି; ରାମ କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରି ଜାନକୀ ସେସବୁ ଜାଣିନେଇଥାନ୍ତି—ଅୟୋଧ୍ୟାରୁ କେବଳ ଏକ କ୍ରୋଶ ଦୂରେ, ଯେନେ ଉଦ୍ୟାନ-ବନରେ ବିହାର କରୁଛନ୍ତି।

Verse 13

परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च।गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि।।2.60.12।।रामं हि लक्ष्मणं वापि पृष्ट्वा जानाति जानकी।अयोध्या क्रोशमात्रे तु विहारमिव संश्रिता।।2.60.13।।

ବୈଦେହୀ ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର, ନଦୀମାନଙ୍କ ଗତି, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖି ପୁନଃପୁନଃ ପଚାରନ୍ତି; ରାମ କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରି ଜାନକୀ ସେସବୁ ଜାଣିନେଇଥାନ୍ତି—ଅୟୋଧ୍ୟାରୁ କେବଳ ଏକ କ୍ରୋଶ ଦୂରେ, ଯେନେ ଉଦ୍ୟାନ-ବନରେ ବିହାର କରୁଛନ୍ତି।

Verse 14

इदमेव स्मराम्यस्यास्सहसैवोपजल्पितम्।कैकेयी संश्रितं वाक्यं नेदानीं प्रतिभाति मा।।।।

ମୋତେ ଏତିକି ମାତ୍ର ସ୍ମରଣ ଅଛି—ସେ ହଠାତ୍ କୈକେୟୀ ସମ୍ବନ୍ଧରେ କିଛି କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେହି ବାକ୍ୟ ଏବେ ମୋ ମନେ ପଡ଼ୁନାହିଁ।

Verse 15

ध्वंसयित्वा तु तद्वाक्यं प्रमादात्पर्युपत्स्थितम्।ह्लादनं वचनं सूतो देव्या मधुरमब्रवीत्।।।।

ପ୍ରମାଦବଶତଃ ଉଦ୍ଭୂତ ସେହି କଥାକୁ ପାଶେ ରଖି, ସୂତ ଦେବୀଙ୍କୁ ହୃଦୟ ଶୀତଳ କରୁଥିବା ମଧୁର, ହ୍ଲାଦକ ବଚନ କହିଲେ।

Verse 16

अध्वना वातवेगेन सम्भ्रमेणाऽऽतपेन च।न विगच्छति वैदेह्याश्चन्द्रांशु सदृशी प्रभा।।।।

ପଥଶ୍ରମ, ବାତବେଗ, ଯାତ୍ରାର ସମ୍ଭ୍ରମ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟତାପ—ଏସବୁରେ ମଧ୍ୟ ବୈଦେହୀଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରାଂଶୁସଦୃଶ ପ୍ରଭା କେବେ ମ୍ଲାନ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 17

सदृशं शतपत्रस्य पूर्णचन्द्रोपमप्रभम्।वदनं तद्वदान्याया वैदेह्या न विकम्पते।।।।

ଶତପତ୍ର କମଳ ସଦୃଶ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରୋପମ ପ୍ରଭାଯୁକ୍ତ, ସେହି ଦାନଶୀଳା ବୈଦେହୀଙ୍କ ମୁଖ କେବେ କମ୍ପିତ କିମ୍ବା ମ୍ଲାନ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 18

अलक्तरसरक्ताभावलक्तरसवर्जितौ।अद्यापि चरणौ तस्याः पद्मकोशसमप्रभौ।।।।

ଅଲକ୍ତରସର ରକ୍ତିମ ରଙ୍ଗ ଏବେ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ଚରଣଦ୍ୱୟ ଅଲକ୍ତରସରେ ରକ୍ତ ହୋଇଥିବା ପରି, ପଦ୍ମକୋଶ ସମ ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ।

Verse 19

नूपुरोद्घुष्टहेलेव खेलं गच्छति भामिनी।इदानीमपि वैदेही तद्रागान्नयस्त भूषणा।।।।

ଏବେ ମଧ୍ୟ ବୈଦେହୀ—ତାଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ଭୂଷଣ ତ୍ୟାଗ କରି—ନୂପୁରର ମୃଦୁ ଝଙ୍କାର ସହ, ଯେନେ ଖେଳର ଲୀଳାରେ ଥାଇ, ସୌମ୍ୟ ଗତିରେ ଚାଲୁଛି।

Verse 20

गजं वा वीक्ष्य सिंहं वा व्याघ्रं वा वनमाश्रिता।नाऽहारयति सन्त्रासं बाहू रामस्य संश्रिता।।।।

ବନରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ହାତୀ କି ସିଂହ କି ବାଘକୁ ଦେଖିଲେ ସେ ଭୟ ପାଉନାହିଁ—ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ବାହୁରେ ଶରଣ ନେଇଥିବାରୁ।

Verse 21

न शोच्यास्ते न चात्मनश्शोच्यो नापि जनाधिपः।इदं हि चरितं लोके प्रतिष्ठास्यति शाश्वतम्।।।।

ସେମାନେ କରୁଣାର ପାତ୍ର ନୁହେଁ; ତୁମେ ମଧ୍ୟ କରୁଣାର ପାତ୍ର ନୁହ, ରାଜା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। କାରଣ ଏହି ଆଚରଣକଥା ଲୋକେ ଶାଶ୍ୱତ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବ।

Verse 22

विधूय शोकं परिहृष्टमानसा महर्षियाते पथि सुव्यवत्स्थिताः।वनेरता वन्यफलाशनाः पितुश्शुभां प्रतिज्ञां परिपालयन्ति ते।।।।

ଶୋକକୁ ଝାଡ଼ି ଦେଇ, ପ୍ରସନ୍ନ-ଶାନ୍ତ ମନରେ, ମହର୍ଷିମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରିଥିବା ପଥରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ, ବନରେ ରମଣ କରି ଓ ବନ୍ୟ ଫଳ ଭୋଜନ କରି, ସେମାନେ ପିତାଙ୍କ ଶୁଭ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 23

तथापि सूतेन सुयुक्तवादिना निवार्यमाणा सुतशोककर्शिता।न चैव देवी विरराम कूजितात्प्रियेति पुत्रेति च राघवेति च।।।।

ତଥାପି ଯଥୋଚିତ କଥା କହୁଥିବା ସାରଥି ରୋକୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁତ୍ରଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ରାଣୀଦେବୀ ‘ପ୍ରିୟ!’ ‘ପୁତ୍ର!’ ଏବଂ ‘ହେ ରାଘବ!’ ବୋଲି କାନ୍ଦିବାରୁ ବିରତ ହେଲେ ନାହିଁ।