Sarga 42

Verse 1

यावत्तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत ।नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत्सञ्जहारात्मचक्षुषी ॥१॥

ସେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାବେଳେ ଉଠିଥିବା ଧୂଳିରୂପ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଥିଲା, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶରଥ ତାହାଠାରୁ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟି ହଟାଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 2

यावद्राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम् ।तावद्व्यवर्धते वास्य धरण्यां पुत्रदर्शने ॥२॥

ରାଜା ଯେତେଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧାର୍ମିକ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ସେତେଦିନ ପୁତ୍ରଦର୍ଶନର ଆନନ୍ଦରେ ସେ ଯେନ ଧରାରୁ ଉଠି ଉପରକୁ ବଢ଼ୁଥିଲେ ପରି ଅଧିକ ଅଧିକ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ହେଉଥିଲେ।

Verse 3

न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः ।तदाऽऽर्तश्च विषण्णश्च पपात धरणीतले ॥३॥

ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ ଉଠାଇଥିବା ଧୂଳିକଣା ମଧ୍ୟ ରାଜା ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଶୋକାର୍ତ୍ତ ଓ ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ ସେ ଧରଣୀତଳେ ପଡ଼ିଗଲେ।

Verse 4

तस्य दक्षिणमन्वागात्कौसल्या बाहुमङ्गना ।वामं चास्यान्वगात्पार्श्वं कैकेयी भरतप्रिया ॥४॥

ତେବେ ରାଣୀ କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ବାହୁ ପାଖକୁ ଆସିଲେ; ଏବଂ ଭରତପ୍ରିୟା କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଆସିଲେ।

Verse 5

तां नयेन च सम्पन्नो धर्मेण विनयेन च ।उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः ॥५॥

ନୀତି, ଧର୍ମ ଓ ବିନୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ ରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; କିନ୍ତୁ ବ୍ୟଥାରେ କମ୍ପିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ସେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 6

कैकेयि मा ममाङ्गानि स्प्राक्षीस्त्वं दुष्टचारिणी ।न हि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भार्या न च बान्धवी ॥६॥

“କୈକେୟୀ! ଦୁଷ୍ଟାଚାରିଣୀ, ତୁମେ ମୋ ଅଙ୍ଗକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବ ନାହିଁ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛା କରୁନାହିଁ; ତୁମେ ନ ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା, ନ ମୋର ବାନ୍ଧବୀ।”

Verse 7

ये च त्वामनुजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम ।केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम् ॥७॥

ଯେମାନେ ତୁମ ଆଶ୍ରୟରେ ଜୀବନ୍ତି—ନ ମୁଁ ତାଙ୍କର, ନ ସେମାନେ ମୋର। ତୁମେ କେବଳ ସ୍ୱାର୍ଥଲାଭରେ ପରାୟଣ ହୋଇ ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିଛ; ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି।

Verse 8

अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत् ।अनुजानामि तत्सर्वमस्मिन् लोके परत्र च ॥८॥

ତୁମ ହାତ ଧରିବା ଓ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ପରିକ୍ରମା କରିବା ଦ୍ୱାରା ଯେ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ବନ୍ଧନ ଗଢ଼ିଥିଲା, ସେ ସମସ୍ତକୁ ମୁଁ ଏହି ଲୋକରେ ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପରିତ୍ୟାଗ କରୁଛି।

Verse 9

भरतश्चेत्प्रतीतः स्याद्राज्यं प्राप्येदमव्ययम् ।यन्मे स दद्यात्पित्रर्थं मामां तद्दत्तमागमत् ॥९॥

ଭରତ ଏହି ଅବ୍ୟୟ ରାଜ୍ୟ ପାଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ତେବେ ପିତୃତର୍ପଣାର୍ଥେ ସେ ମୋ ପାଇଁ ଯେ ଅର୍ପଣ କରିବ, ସେ ଅର୍ପଣ ମୋ ପାଖକୁ କେବେ ନ ପହଞ୍ଚୁ।

Verse 10

अथ रेणुसमुध्वस्तं समुत्थाप्य नराधिपम् ।न्यवर्तत तदा देवी कौशल्या शोककर्शिता ॥१०॥

ତେବେ ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ଦେବୀ କୌଶଲ୍ୟା ଧୂଳିରେ ଆବୃତ ନରାଧିପଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଧରି, ତାଙ୍କ ସହିତ ରାଜଭବନକୁ ପୁନର୍ବାର ଫେରିଲେ।

Verse 11

हत्वेव ब्राह्मणं कामात् स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना ।अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं सञ्चिन्त्य तापसम् ॥११॥

ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜା ତପସ୍ବୀ ବେଶଧାରୀ ନିଜ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ—ଯେପରି କାମବଶତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା କରିଥାନ୍ତେ, କିମ୍ବା ହାତରେ ଅଗ୍ନିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଥାନ୍ତେ।

Verse 12

निवृत्त्यैव निवृत्त्यैव सीदतो रथवर्त्मसु ।राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा ॥१२॥

ରଥଚକ୍ରର ପଥଚିହ୍ନ ଦିଗକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଫେରି ଚାହିଁବାରୁ, ଶୋକାକୁଳ ରାଜାଙ୍କ ମୁଖକାନ୍ତି ଆଉ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରହିଲା ନାହିଁ—ଯେପରି ଗ୍ରସ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ।

Verse 13

विललाप च दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन् ।नगरान्तमनुप्राप्तं बुध्वा पुत्रमथाब्रवीत् ॥१३॥

ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ, ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ସେ ବିଲାପ କଲେ; ଏବଂ ପୁତ୍ର ନଗରସୀମାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି ବୋଲି ବୁଝି, ପରେ ସେ କହିଲେ।

Verse 14

वाहननां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम् ।पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते ॥१४॥

ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ବହନ କରୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କର ଖୁରଚିହ୍ନ ପଥରେ ଦେଖାଯାଉଛି; କିନ୍ତୁ ସେ ମହାତ୍ମା ନିଜେ ଦେଖାଯାଉନାହାନ୍ତି।

Verses 15-16

यः सुखेषूपधानेषु शेते चन्दनरूषितः ।वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः ॥१५॥स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः ।काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते ॥१६॥

ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଶୋକବିଲାପ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଏ: ଚନ୍ଦନଲେପ, ସୁଖଦ ଉପଧାନ ଓ କୋମଳ ସେବାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ମୋ ପୁତ୍ର ଏବେ ନିଶ୍ଚୟ ଗଛତଳେ ଶୋଇ, କାଠ କିମ୍ବା ପଥରକୁ ତକିଆ କରିବ।

Verse 17

उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांसुकुण्ठितः ।विनिश्श्वसन् प्रस्रवणात्करेणूनामिवर्षभः ॥१७॥

ସେ କୃପଣ ରାମ ଭୂମିରୁ ଉଠିବ, ଧୂଳିରେ ମଲିନ ଓ ଜଡିତ ହୋଇ; ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି—ପ୍ରସ୍ରବଣ ପର୍ବତରୁ ମହାବଳୀ ଗଜବୃଷଭ ଉଠିବା ପରି।

Verse 18

द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः ।राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत् ॥१८॥

ନିଶ୍ଚୟ ବନଚର ପୁରୁଷମାନେ ଦୀର୍ଘବାହୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବେ—ଲୋକନାଥଙ୍କୁ—ସେ ଉଠି ଆଗକୁ ଚାଲୁଥିବାବେଳେ, ଯେନେ ସେ ଅନାଥ ହୋଇଥାନ୍ତି।

Verse 19

सा नूनं जनकस्येष्टा सुता सुखसदोचिता ।कण्टकाक्रमणाक्लान्ता वनमद्य गमिष्यति ॥१९॥

ନିଶ୍ଚୟ ଜନକଙ୍କ ପ୍ରିୟ କନ୍ୟା ସୀତା—ସୁଖସମ୍ପଦରେ ପାଳିତା—ଆଜି କଣ୍ଟକ ଉପରେ ପାଦ ଦେଇ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ବନକୁ ଯିବ।

Verse 20

अनभिज्ञा वनानां सा नूनं भयमुपैष्यति ।श्वापदानर्दितं श्रुत्वा गम्भीरं रोमहर्षणम् ॥२०॥

ବନକୁ ଅପରିଚିତା ସେ, ଶ୍ୱାପଦମାନଙ୍କର ଗଭୀର ଓ ରୋମହର୍ଷକ ନାଦ ଶୁଣି ନିଶ୍ଚୟ ଭୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।

Verse 21

सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस ।न हि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे ॥२१॥

“କୈକେୟି, ତୋର କାମନା ସିଦ୍ଧ ହେଉ—ବିଧବା ହୋଇ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କର। କାରଣ ସେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର ରାମ ବିନା ମୁଁ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଉତ୍ସାହ କରୁନି।”

Verse 22

इत्येवं विलपन् राजा जनौघेनाभिसंवृतः ।अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश पुरोत्तमम् ॥२२॥

ଏପରି ଭାବେ ବିଲାପ କରୁଥିବା ରାଜା, ଜନସମୂହରେ ଘେରାଯାଇ, ଅପସ୍ନାତ ପରି ଅଶୁଭଚିହ୍ନିତ ହୋଇ, ଅନିଷ୍ଟର ଛାୟା ସହ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗରୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verses 23-24

शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम् ।क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम् ॥२३॥तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन् ।विलपन् प्राविशद्राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम् ॥२४॥

ଶୂନ୍ୟ ଚତ୍ୱର ଓ ଗୃହାନ୍ତର, ବନ୍ଦ ଆପଣ ଓ ନିରବ ଦେବାଳୟସହିତ; କ୍ଲାନ୍ତ, ଦୁର୍ବଳ, ଦୁଃଖାର୍ତ୍ତ ଓ ମହାପଥ ମଧ୍ୟ ଅତି ଭିଡ଼ ନଥିବା ସେ ସମଗ୍ର ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ରାମଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ଓ ବିଲାପ କରୁଥିବା ରାଜା ଦଶରଥ, ମେଘମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ନିଜ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 25

महाह्रदमिवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम् ।रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥२५॥

ରାମ ବିନା—ବୈଦେହୀ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା—ସେ ରାଜଭବନ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ ଗରୁଡ଼ ନାଗକୁ ଛିନିନେଇଗଲା ପରେ ଅକ୍ଷୋଭ୍ୟ ଶାନ୍ତ ଥିବା ମହାହ୍ରଦ ପରି ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲା।

Verse 26

अथ गद्गदशब्दस्तु विलपन्मनुजाधिपः ।उवाच मृदुमन्दार्थं वचनं दीनमस्वरम् ॥२६॥

ତାପରେ ବିଲାପ କରୁଥିବା ମନୁଜାଧିପ ରାଜାଙ୍କ କଣ୍ଠ ଗଦ୍ଗଦ ହେଲା; ସେ ଦୀନ ଓ ସ୍ୱରହୀନ ଭାବେ, ମୃଦୁ କିନ୍ତୁ ମନ୍ଦାର୍ଥ ଥିବା ବଚନ କହିଲେ।

Verse 27

कौशल्यायां गृहं शीघ्रं राममातुर्नयन्तु माम् ।न ह्यन्यत्र ममाश्वासो हृदयस्य भविष्यति ॥२७॥

“ରାମମାତା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହକୁ ମୋତେ ଶୀଘ୍ର ନେଇଯାଅ; କାରଣ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ମୋ ହୃଦୟର ଆଶ୍ୱାସ ହେବ ନାହିଁ।”

Verse 28

इति ब्रुवन्तं राजानमनयन् द्वारदर्शिनः ।कौशल्याया गृहं तत्र न्यवेश्यत विनीतवत् ॥२८॥

ରାଜା ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ତାଙ୍କୁ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହକୁ ନେଇଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ବିନୟସହିତ ତାଙ୍କୁ ବସାଇ ରଖିଲେ।

Verse 29

ततस्तस्य प्रविष्टस्य कौशल्याया निवेशनम् ।अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः ॥२९॥

ତାପରେ ସେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ନିବାସରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଶୟ୍ୟାରେ ଉଠି ବସିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଡୋଳିତ ହେଉଥିଲା।

Verse 30

पुत्रद्वयविहीनं च स्नुषयापि विवर्जितम् ।अपश्यद्भवनं राजा नष्टचन्द्रमिवाम्बरम् ॥३०॥

ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଓ ସ୍ନୁଷା ମଧ୍ୟ ନଥିବା ଶୂନ୍ୟ ଭବନକୁ ରାଜା ଦେଖିଲେ—ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ଆକାଶ ପରି।

Verse 31

तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान् ।उच्चैस्स्वरेण चुक्रोश हा राघव जहासि माम् ॥३१॥

ତାହା ଦେଖି ବୀର୍ୟବାନ ମହାରାଜା ଭୁଜ ଉଠାଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ: “ହା ରାଘବ! ତୁମେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗିଲ!”

Verse 32

सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः ।परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम् ॥३२॥

ଆହା! ସେ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବିତ ରହିବା ନରୋତ୍ତମମାନେ କେତେ ଧନ୍ୟ—ପୁନରାଗତ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବେ!

Verse 33

अथ रात्र्यां प्रपन्नायां कालरात्र्यामिवात्मनः ।अर्धरात्रे दशरथः कौशल्यामिदमब्रवीत् ॥३३॥

ତାପରେ ରାତି ପ୍ରବେଶ କଲା—ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେନେ ମୃତ୍ୟୁରାତି; ଅର୍ଧରାତ୍ରେ ଦଶରଥ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 34

रामं मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते ।न त्वा पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश ॥३४॥

କୌସଲ୍ୟେ, ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରିଥିବା ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫେରିନାହିଁ। ମୁଁ ତୁମକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିପାରୁନି; ଦୟାକରି ତୁମ ହାତରେ ମୋତେ ସ୍ପର୍ଶ କର।

Verse 35

तं राममेवानुविचिन्तयन्तं समीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम् ।उपोपविश्याधिकमार्तरूपा विनिश्वसन्ती विललाप कृच्छ्रम् ॥३५॥

ଶୟନରେ ପଡ଼ିଥିବା ନରେନ୍ଦ୍ର ନିରନ୍ତର ରାମଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ଦେବୀ ରାଣୀ ତାଙ୍କ ପାଖେ ବସିଲେ; ଅତ୍ୟଧିକ ଆର୍ତ୍ତ ହୋଇ, ପୁନଃପୁନଃ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, କଷ୍ଟଦାୟକ ଶୋକରେ ବିଲାପ କଲେ।