Sarga 59

Verse 1

इति ब्रुवन्तं तं सूतं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम् ।ब्रूहि शेषं पुनरिति राजा वचनमब्रवीत् ॥१॥

ଏପରି କହୁଥିବା ସୂତ ଓ ମନ୍ତ୍ରିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ରାଜା କହିଲେ: “ଅବଶିଷ୍ଟଟି ପୁଣି କହ।”

Verse 2

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुमन्त्रो बाष्पविक्लबः ।कथयामास भूयोऽपि रामसन्देशविस्तरम् ॥२॥

ତାହାର ସେଇ ବଚନ ଶୁଣି ସୁମନ୍ତ୍ର ଅଶ୍ରୁବିହ୍ୱଳ ହେଲେ; ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସନ୍ଦେଶକୁ ଅଧିକ ବିସ୍ତାରରେ କହିଲେ।

Verse 3

जटाः कृत्वा महाराज चीरवल्कलधारिणौ ।गङ्गामुत्तीर्य तौ वीरौ प्रयागाभिमुखौ गतौ ॥३॥

ହେ ମହାରାଜ, ଜଟାଧାରୀ ଓ ଚୀର-ବଲ୍କଳ ପରିଧାନକାରୀ ସେଇ ଦୁଇ ବୀର ଗଙ୍ଗାକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ପ୍ରୟାଗ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 4

अग्रतो लक्ष्मणो यातः पालयन्रघुनन्दनम् ।तांस्तथा गच्छतो दृष्ट्वा निवृत्तोऽस्म्यवशस्तदा ॥४॥

ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଗରେ ଚାଲି, ରଘୁନନ୍ଦନ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ପାଳନ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ସେପରି ଯାଉଥିବାକୁ ଦେଖି ମୁଁ ସେତେବେଳେ ଅସହାୟ ହୋଇ ପଛକୁ ଫେରିଲି।

Verse 5

ममत्वश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि ।उष्णमश्रु प्रमुञ्चन्तो रामे सम्प्रस्थिते वनम् ॥५॥

ରାମ ଯେତେବେଳେ ବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ ଏବଂ ମୁଁ ପଛକୁ ଫେରିଲି, ମୋ ଘୋଡ଼ାମାନେ ପଥରେ ଆଗକୁ ଚାଲିଲେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ଉଷ୍ଣ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଥିଲେ।

Verse 6

उभाभ्यां राजपुत्राभ्यामथ कृत्वाहमञ्जलिम् ।प्रस्थितो रथमास्थाय तद्दुःखमपि धारयन् ॥६॥

ତାପରେ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ପ୍ରଣାମ କରି, ମୁଁ ରଥରେ ଚଢ଼ି ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲି—ସେ ଦୁଃଖକୁ ମଧ୍ୟ ସଂଯମରେ ଧାରଣ କରି।

Verse 7

गुहेन सार्धं तत्रैव स्थितोऽस्मि दिवसान्बहून् ।आशया यदि मां रामः पुन श्शब्दापयेदिति ॥७॥

ଗୁହ ସହିତ ମୁଁ ସେଠାରେ ହିଁ ଅନେକ ଦିନ ରହିଲି, ‘ହୋଇପାରେ ରାମ ପୁଣି ମୋତେ ଡାକିବେ’ ବୋଲି ଆଶା କରି।

Verse 8

विषये ते महाराज रामव्यसनकर्शिताः ।अपि वृक्षाः परिम्लानास्सपुष्पाङ्कुरकोरकाः ॥८॥

ହେ ମହାରାଜ, ଆପଣଙ୍କ ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟରେ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ବିପତ୍ତିର ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ—ଫୁଲ, ଅଙ୍କୁର ଓ କୋରକ ଧରିଥିବା ବୃକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ମ୍ଲାନ ହୋଇ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।

Verse 9

उपतप्तोदका नद्यः पल्वलानि सरांसि च ।परिशुष्कपलाशानि वनान्युपवनानि च ॥९॥

ନଦୀମାନଙ୍କ ଜଳ ତପ୍ତ ହୋଇ ବହୁଛି; ପଲ୍ବଳ ଓ ସରୋବରମାନେ ମଧ୍ୟ ତାପରେ ପୀଡ଼ିତ; ଏବଂ ବନ ଓ ଉପବନର ପତ୍ରମାନେ କୁଞ୍ଚି ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛି।

Verse 10

न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्यासा न प्रचरन्ति च ।रामशोकाभिभूतं तन्निष्कूजमभवद्वनम् ॥१०॥

ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଚଳିଲେ ନାହିଁ, ବ୍ୟାଘ୍ରାଦି ବ୍ୟାଳମାନେ ମଧ୍ୟ ଚରିଲେ ନାହିଁ। ରାମଶୋକରେ ଅଭିଭୂତ ସେ ଅରଣ୍ୟ ନିଷ୍କୂଜ—ନିରବ ହୋଇଗଲା।

Verse 11

लीनपुष्करपत्राश्च नरेन्द्र कलुषोदकाः ।सन्तप्तपद्माः पद्मिन्यो लीनमीनविहङ्गमाः ॥११॥

ହେ ନରେନ୍ଦ୍ର! ପଦ୍ମିନୀମାନଙ୍କର ଜଳ କଳୁଷିତ ଥିଲା; ନୀଳପଦ୍ମର ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଲୀନ ହୋଇ ଶୁଷ୍କ ହେଲା; ପଦ୍ମଗୁଡ଼ିକ ସନ୍ତପ୍ତ ହୋଇ ମ୍ଲାନ ହେଲା; ମୀନ ଓ ଜଳବିହଙ୍ଗମାନେ ଲୁଚିଗଲେ।

Verse 12

जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च ।नाद्य भान्त्यल्पगन्धीनि फलानि च यथापुरम् ॥१२॥

ଜଳଜ ପୁଷ୍ପମାନେ ଓ ସ୍ଥଳଜ ପୁଷ୍ପମାଳାମାନେ—ଏପରିକି ଫଳମାନେ ମଧ୍ୟ—ଆଜି ଯଥାପୂର୍ବଂ ଭାସୁନାହାନ୍ତି; ସୁଗନ୍ଧ ଅଳ୍ପ, ଶୋଭା ମ୍ଲାନ।

Verse 13

अत्रोद्यानानि शून्यानि प्रलीनविहगनि च ।न चाभिरामा नारामान्पश्यामि मनुजर्षभ ॥१३॥

ଏଠାରେ ଉଦ୍ୟାନମାନେ ଶୂନ୍ୟ, ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଲୀନ ହୋଇଗଲେ। ହେ ମନୁଜର୍ଷଭ! ପୂର୍ବବତ୍ ଅଭିରାମ ଆରାମମାନେ ଏବେ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ।

Verse 14

प्रविशन्तमयोध्यां मां न कश्चिदभिनन्दति ।नरा राममपश्यन्तो निश्श्वसन्ति मुहुर्मुहुः ॥१४॥

ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ପ୍ରବେଶ କଲାବେଳେ କେହି ମୋତେ ଅଭିନନ୍ଦନ କଲେ ନାହିଁ। ରାମଙ୍କୁ ନଦେଖି ଲୋକେ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି।

Verse 15

देव राजरथं दृष्ट्वा विना राममिहागतम् ।दुःखादश्रुमुखस्सर्वो राजमार्गगतो जनः ॥१५॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ରାମ ବିନା ଏଠାକୁ ଆସିଥିବା ରାଜରଥକୁ ଦେଖି, ରାଜମାର୍ଗରେ ଏକତ୍ରିତ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁମୁଖ ହେଲେ।

Verse 16

हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्यरथमागतम् ।हाहाकारकृतानार्यो रामादर्शनकर्शिताः ॥१६॥

ହର୍ମ୍ୟ, ଉଚ୍ଚ ବିମାନସଦୃଶ ଭବନ ଓ ପ୍ରାସାଦମାନରୁ ନାରୀମାନେ ରଥ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ; ରାମଦର୍ଶନ ନ ମିଳିବାରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ ‘ହା ହା!’ ବୋଲି ହାହାକାର କଲେ।

Verse 17

आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः ।अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः ॥१७॥

ବିଶାଳ ନିର୍ମଳ ନେତ୍ର ଅଶ୍ରୁବେଗରେ ପ୍ଲୁତ ହୋଇଥିଲା; ଅଧିକ ଆର୍ତ୍ତ ନାରୀମାନେ ନିର୍ବାକ ଭାବେ ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ।

Verse 18

नामित्राणां न मित्राणामुदासीनजनस्य च ।अहमार्ततया किञ्चिद्विशेषमुपलक्षये ॥१८॥

ସେଇ ଆର୍ତ୍ତତାରେ ଶତ୍ରୁ, ମିତ୍ର ଓ ଉଦାସୀନ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ କିଛିମାତ୍ର ବିଶେଷ ଭେଦ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିପାରିଲି ନାହିଁ; ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୁଃଖ ସମାନ ଲାଗୁଥିଲା।

Verses 19-20

अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरङ्गमा ।आर्तस्वरपरिम्लाना विनिश्श्वसितनिस्स्वना ॥१९॥निरानन्दा महाराज रामप्रव्राजनातुरा ।कौसल्या पुत्रहीनेव अयोध्या प्रतिभाति मा ॥२०॥

ହେ ମହାରାଜ, ନଗର ପ୍ରଫୁଲ୍ଲତାହୀନ ଲୋକଙ୍କରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ, ପୀଡିତ ସ୍ୱର ଓ ମ୍ଲାନ ମୁଖମଣ୍ଡଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ହାତୀ ଓ ଅଶ୍ୱମାନେ ନିର୍ଜୀବ ଦୃଷ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି ଏବଂ ଅଯୋଧ୍ୟା ମୋତେ ପୁତ୍ରହୀନା କୌସଲ୍ୟା ପରି ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହେଉଛି।

Verse 21

सूतस्य वचनं श्रुत्वा वाचा परमदीनया ।बाष्पोपहतया राजा तं सूतमिदमब्रवीत् ॥२१॥

ସୂତଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀନ ବାଣୀରେ ଏବଂ ଅଶ୍ରୁରେ ଅବରୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରରେ ରାଜା ସେହି ସୂତ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ।

Verse 22

कैकेय्या विनियुक्तेन पापाभिजनभावया ।मया न मन्त्रकुशलैर्वृद्धैस्सह समर्थितम् ॥२२॥

ପାପାଭିପ୍ରାୟ ଓ ପାପସଙ୍ଗତି ଥିବା କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ରାଜନୀତିରେ କୁଶଳ ବୃଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ମୁଁ ପରାମର୍ଶ କରି ସମର୍ଥନ ନେଇନଥିଲି।

Verse 23

न सुहृद्भिर्नचामात्यैर्मन्त्रयित्वा न नैगमैः ।मयायमर्थस्सम्मोहात् स्त्रीहेतो स्सहसा कृतः ॥२३॥

ସୁହୃଦ, ଅମାତ୍ୟ କିମ୍ବା ବିବେକୀ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ ନକରି, ମୋହବଶତଃ—ସ୍ତ୍ରୀହେତୁ—ମୁଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ହଠାତ୍ କରିଦେଲି।

Verse 24

भवितव्यतया नूनमिदं वा व्यसनं महत् ।कुलस्यास्य विनाशाय प्राप्तं सूत यदृच्छया ॥२४॥

ହେ ସୂତ, ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ମହା ବିପତ୍ତି ଭାଗ୍ୟବଳରେ ଆସିପଡ଼ିଛି; ଯେନେକି ଏହି କୁଳର ବିନାଶ ପାଇଁ ଯାଦୃଚ୍ଛିକ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି।

Verse 25

सूत यद्यस्ति ते किञ्चिन्मया तु सुकृतं कृतम् ।त्वं प्रापयाऽऽशु मां रामं प्राणास्सन्त्वरयन्तिमाम् ॥२५॥

ହେ ସୂତ, ଯଦି ମୁଁ ତୋ ପାଇଁ କିଛିମାତ୍ର ସୁକୃତ କରିଥାଏ, ତେବେ ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚା; ମୋ ପ୍ରାଣ ମୋତେ ମୃତ୍ୟୁଦିଗକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରୁଛି।

Verse 26

यद्यद्यापि ममैवाज्ञा निवर्तयतु राघवम् ।न शक्ष्यामि विना रामं मुहूर्तमपि जीवितुम् ॥२६॥

ଯଦି ଏବେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ରାଘବ ଫେରିପାରନ୍ତି, ତେବେ ସେହିପରି ହେଉ; ରାମ ବିନା ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ।

Verse 27

अथवाऽपि महाबाहुर्गतो दूरं भविष्यति ।मामेव रथमारोप्य शीघ्रं रामाय दर्शय ॥२७॥

ନଚେତ୍ ଯଦି ସେ ମହାବାହୁ ଦୂରକୁ ଚାଲିଗଲେ, ତେବେ ମୋତେ ରଥରେ ଚଢ଼ାଇ ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରା।

Verse 28

वृत्तदंष्ट्रो महेष्वासः क्वासौ लक्ष्मणपूर्वजः ।यदि जीवामि साध्वेनं पश्येयं सीतया सह ॥२८॥

ସୁବୃତ୍ତ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାବାନ୍ ମହେଷ୍ୱାସ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ସେ କେଉଁଠି? ଯଦି ମୁଁ ବଞ୍ଚି ରହିପାରି, ସୀତା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଶୁଭରୂପେ ଦେଖିପାରିଲେ ମୋର ପ୍ରାଣ ଧରି ରହିବ।

Verse 29

लोहिताक्षं महाबाहुमामुक्तमणिकुण्डलम् ।रामं यदि न पश्येयं गमिष्यामि यमक्षयम् ॥२९॥

ଲୋହିତ ନୟନ, ମହାବାହୁ, ମଣିମୟ କୁଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଯଦି ମୁଁ ନ ଦେଖିପାରିବି, ତେବେ ମୁଁ ଯମଲୋକ—ମୃତ୍ୟୁର ଧାମ—କୁ ଯିବି।

Verse 30

अतो नु किं दुःखतरं सोऽहमिक्ष्वाकुनन्दनम् ।इमामवस्थामापन्नो नेह पश्यामि राघवम् ॥३०॥

ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖଦ କ’ଣ ହୋଇପାରେ? ମୁଁ ଏମିତି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ରାଘବଙ୍କୁ ଏଠାରେ ଦେଖୁନାହିଁ।

Verse 31

हा राम रामानुज हा हा वैदेहि तपस्विनि ।न मां जानीत दुःखेन म्रियमाणतमनाथवत् ॥३१॥

ହା ରାମ! ହା ରାମାନୁଜ! ହା ବୈଦେହୀ, ତପସ୍ୱିନୀ! ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଅନାଥ ପରି ମରୁଛି—ଏହା ତୁମେ ଜାଣୁନାହ।

Verse 32

स तेन राजा दुःखेन भृशमर्पितचेतनः ।अवगाढस्सुदुष्पारं शोकसागरमब्रवीत् ॥३२॥

ଏପରି ଭାବେ ସେ ରାଜା, ସେଇ ଦୁଃଖରେ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଅତି ଦୁଷ୍ପାର ଶୋକସାଗରରେ ଡୁବି ପଡ଼ି କହିଲେ।

Verses 33-36

रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः ।श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः ॥३३॥बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः ।प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः ॥३४॥ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः ।वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः ॥३५॥यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना ।दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः ॥३६॥

ହେ ରାଣୀ କୌସଲ୍ୟେ! ମୁଁ ଏହି ଶୋକ ସାଗରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ନିମଗ୍ନ ଅଟେ। ରାମଙ୍କ ବିରହର ଦୁଃଖ ଏହାର ବିସ୍ତାର, ସୀତାଙ୍କ ବିରହ ଏହାର ପାର ପ୍ରାନ୍ତ। ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଏହାର ଉର୍ମି ଓ ମହାଭ୍ରମାର, ଅଶ୍ରୁ ଏହାର ଫେଣ ଓ ଜଳ, ବାହୁ ବିକ୍ଷେପ ଏହାର ମତ୍ସ୍ୟ, କ୍ରନ୍ଦନ ଏହାର ମହାନାଦ। ମୋର ବିକ୍ଷିପ୍ତ କେଶ ଏହାର ଶୈବାଳ, କୈକେୟୀ ବଡବାମୁଖ, କୁବ୍ଜାର ବଚନ ମହାଗ୍ରହ, ନିଷ୍ଠୁର ବର ଏହାର ତଟ। ରାମ ବିନା ମୁଁ ଜୀବିତ ରହି ଏହି ଶୋକ ସାଗର ପାର କରିପାରିବି ନାହିଁ। ହାୟ, କି ଦୁଃଖର କଥା!

Verse 37

अशोभनं योऽहमिहाद्य राघवं दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम् ।इतीव राजा विलपन्महायशाः पपात तूर्णं शयने समूर्छितः ॥३७॥

କେତେ ଅଶୋଭନ! ଆଜି ଏଠାରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରି ମଧ୍ୟ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ପାଉନି! ଏଭଳି ବିଲାପ କରୁଥିବା ମହାୟଶସ୍ବୀ ରାଜା ତୁରନ୍ତ ଶୟନ ଉପରେ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 38

इति विलपति पार्थिवे प्रणष्टे करुणतरं द्विगुणं च रामहेतोः ।वचनमनुनिशम्य तस्य देवी भयमगमत्पुनरेव राममाता ॥३८॥

ରାଜା ବିଲାପ କରୁ କରୁ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ; ରାମଙ୍କ ହେତୁ ତାଙ୍କ ଶୋକ ଅଧିକ କରୁଣ ହୋଇ ଦ୍ୱିଗୁଣ ହେଲା। ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାମମାତା ରାଣୀ ପୁନର୍ବାର ଭୟାକୁଳ ହେଲେ।