Sarga 39

Verse 1

रामस्य तु वचः शृत्वा मुनिवेशधरं च तम्।समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः।।2.39.1।।नैनं दुःखेन सन्तप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम्।न चैनमभिसम्प्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः।।2.39.2।।

ରାମଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ମୁନିବେଶଧାରୀ ଦେଖି, ରାଜା ଦଶରଥ ରାଣୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଚେତନାହୀନ ହେଲେ। ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ଓ ମନୋଭଙ୍ଗ ହୋଇ ସେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି ପାରିଲେ ନାହିଁ; ଦେଖିଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 2

रामस्य तु वचः शृत्वा मुनिवेशधरं च तम्।समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः।।2.39.1।।नैनं दुःखेन सन्तप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम्।न चैनमभिसम्प्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः।।2.39.2।।

ଦୁଃଖରେ ସନ୍ତପ୍ତ ରାଜା ରାଘବଙ୍କୁ ଚାହିଁ ପାରିଲେ ନାହିଁ; ଚାହିଁଲେ ମଧ୍ୟ ମନ ଅବସାଦଗ୍ରସ୍ତ ଥିବାରୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 3

स मुहूर्तमिवासंज्ञो दुःखितश्च महीपतिः।विललाप महाबाहू राममेवानुचिन्तयन्।।2.39.3।।

ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ ମହାବାହୁ ଧରାଧିପତି ରାଜା କ୍ଷଣମାତ୍ର ପାଇଁ ଯେନେ ଅଚେତନ ହେଲେ; ପରେ ରାମଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଚିନ୍ତା କରି ବିଲାପ କଲେ।

Verse 4

मन्ये खलु मया पूर्वं विवत्सा बहवःकृताः।प्राणिनो हिंसिता वापि तस्मादिदमुपस्थितम्।।2.39.4।।

“ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ପୂର୍ବେ ଅନେକଙ୍କୁ ସନ୍ତାନବିହୀନ କରିଥିବି, କିମ୍ବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ହିଂସା କରିଥିବି; ତେଣୁ ଏହି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛି।”

Verse 5

न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम्।कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद्यते।।2.39.5।।योऽहं पावकसङ्काशं पश्यामि पुरतः स्थितम्।विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादमात्मजम्।।2.39.6।।

“ନିୟତ କାଳ ଆସିନଥିଲେ ଦେହରୁ ପ୍ରାଣ ଚ୍ୟୁତ ହୁଏନାହିଁ। କୈକେୟୀ ମୋତେ କ୍ଲେଶ ଦେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ଆସୁନାହିଁ।”

Verse 6

न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम्।कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद्यते।।2.39.5।।योऽहं पावकसङ्काशं पश्यामि पुरतः स्थितम्।विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादमात्मजम्।।2.39.6।।

“ମୁଁ ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ଅଗ୍ନିସମ ତେଜସ୍ବୀ ଭାବେ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଦେଖୁଛି—ସୂକ୍ଷ୍ମ ବସନ ତ୍ୟାଗ କରି ତପସ୍ବୀର ଆବରଣ ଧାରଣ କରି—ତଥାପି ମୋର ଅନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ।”

Verse 7

एकस्याः खलु कैकेय्याः कृतेऽयं क्लिश्यते जनः।स्वार्थे प्रयतमानायाः संश्रित्य निकृतिं त्विमाम्।।2.39.7।।

ନିଶ୍ଚୟ, କେବଳ କୈକେୟୀଙ୍କ କାରଣରୁ ଏହି ଜନସମୂହ କ୍ଲେଶ ଭୋଗୁଛି; ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ପ୍ରୟତ୍ନଶୀଳ ସେ ଏହି ନିକୃତି—କପଟତାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି।

Verse 8

एवमुक्त्वा तु वचनं बाष्पेण पिहितेन्द्रियः।रामेति सकृदेवोक्त्वा व्याहर्तुं न शशाक ह।।2.39.8।।

ଏପରି କଥା କହି, ଅଶ୍ରୁରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆବୃତ ହୋଇଥିବା ସେ ‘ରାମ’ ବୋଲି କେବଳ ଏକବାର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ; ପରେ ଆଉ କହିପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 9

संज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात्स महीपतिः।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रमिदमब्रवीत्।।2.39.9।।

ମୁହୂର୍ତ୍ତମାତ୍ରେ ସଞ୍ଜ୍ଞା ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନ ଥିବା ମହୀପତି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 10

औपवाह्यं रथं युक्त्वा त्वमायाहि हयोत्तमैः।प्रापयैनं महाभागमितो जनपदात्परम्।।2.39.10।।

ଯାତ୍ରାଯୋଗ୍ୟ ରଥକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱମାନେ ଯୋଗାଇ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଆସ; ଏହି ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ଏଠାରୁ ଜନପଦର ସୀମା ପାରକୁ ପହଞ୍ଚାଇଦିଅ।

Verse 11

एवं मन्ये गुणवतां गुणानां फलमुच्यते।पित्रा मात्रा च यत्साधुर्वीरो निर्वास्यते वनम्।।2.39.11।।

ମୋ ମତରେ ଗୁଣବାନଙ୍କ ଗୁଣର ‘ଫଳ’ ବୋଲି ଯାହା କୁହାଯାଏ, ସେଇ ଏହି—ପିତା ଓ ମାତା ଦ୍ୱାରା ଏପରି ସାଧୁ ଓ ବୀର ପୁତ୍ରକୁ ବନକୁ ନିର୍ବାସିତ କରାଯାଏ।

Verse 12

राज्ञो वचनमाज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्रविक्रमः।योजयित्वाऽययौ तत्र रथमश्वैरलङ्कृतम्।।2.39.12।।

ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ବୁଝି, ଶୀଘ୍ରଗତି ସୁମନ୍ତ୍ର ଅଶ୍ୱମାନେ ଯୋଗାଇ, ଅଶ୍ୱଶୋଭିତ ରଥ ନେଇ ସେଠାକୁ ଗଲେ।

Verse 13

तं रथं राजपुत्राय सूत: कनकभूषितम्।आचचक्षेऽञ्जलिं कृत्वा युक्तं परमवाजिभिः।।2.39.13।।

ଅଞ୍ଜଳି ବନ୍ଧି ସୂତ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ—ସୁବର୍ଣ୍ଣଭୂଷିତ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ଯୋଗେ ଯୁକ୍ତ ରଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି।

Verse 14

राजा सत्वरमाहूय व्यापृतं वित्तसंञ्चये।उवाच देशकालज्ञो निश्चितं सर्वत श्शुचिम्।।2.39.14।।

ଦେଶକାଳଜ୍ଞ ରାଜା ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଧନସଞ୍ଚୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଅଧିକାରୀକୁ ଡାକିଲେ; ନିଶ୍ଚୟରେ ଦୃଢ଼ ଏବଂ ସର୍ବଥା ବିଶ୍ୱସନୀୟ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 15

वासांसि च महार्हाणि भूषणानि वराणि च।वर्षाण्येतानि सङ्ख्याय वैदेह्याः क्षिप्रमानय।।2.39.15।।

ବନବାସର ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କରି, ବୈଦେହୀଙ୍କ ପାଇଁ ମହାମୂଲ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂଷଣ ଶୀଘ୍ର ଆଣ।

Verse 16

नरेन्द्रेणैवमुक्तस्तु गत्वा कोशगृहं ततः।प्रायच्छत्सर्वमाहृत्य सीतायै सममेव तत्।।2.39.16।।

ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଆଦେଶ ପାଇ ତାହା କୋଷଗୃହକୁ ଗଲେ; ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଆଣି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ସୀତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 17

सा सुजाता सुजातानि वैदेही प्रस्थिता वनम्।भूषयामास गात्राणि तैर्विचित्रैर्विभूषणैः।।2.39.17।।

ବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ସୁଜାତା ବୈଦେହୀ, ସେହି ବିଚିତ୍ର ଦୀପ୍ତିମାନ ଭୂଷଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗକୁ ଶୋଭିତ କଲେ।

Verse 18

व्यराजयत वैदेही वेश्म तत्सुविभूषिता।उद्यतोंऽशुमतः काले खं प्रभेव विवस्वतः।।2.39.18।।

ସୁବିଭୂଷିତା ବୈଦେହୀ ସେଇ ପ୍ରାସାଦକୁ ଦୀପ୍ତିମାନ କଲେ—ଉଷାକାଳେ ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣପ୍ରଭାରେ ଆକାଶ ଯେପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ ସେପରି।

Verse 19

तां भुजाभ्यां परिष्वज्य श्वश्रूर्वचनमब्रवीत्।अनाचरन्ती कृपणं मूर्ध्न्युपाघ्राय मैथिलीम्।।2.39.19।।

ଦୁଇ ଭୁଜାରେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ମୈଥିଲୀଙ୍କ ଲଲାଟରେ ଚୁମ୍ବନ କରି, ଶ୍ୱଶ୍ରୂ ବଚନ କହିଲେ—ସୀତାଙ୍କ ଆଚରଣ ଦୟାଯୋଗ୍ୟ କିଛି ନ ଥିଲା ତଥାପି।

Verse 20

असत्य स्सर्वलोकेऽस्मिन्सततं सत्कृताः प्रियैः।भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं स्त्रियः।।2.39.20।।

ଏହି ଲୋକରେ, ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦା ସତ୍କୃତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭର୍ତ୍ତା ବିପଦରେ ପତିତ ହେଲେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଯେ ନ ସମ୍ମତ ହୁଅନ୍ତି, ସେହି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଅସତ୍ୟ—ଅବିଶ୍ୱାସିନୀ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।

Verse 21

एष स्वभावो नारीणामनुभूय पुरा सुखम्।अल्पामप्यापदं प्राप्य दुष्यन्ति प्रजहत्यपि।।2.39.21।।

ପୂର୍ବେ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ, ନାରୀମାନଙ୍କର ଏହି ସ୍ୱଭାବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଅଳ୍ପ ଆପଦ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ ଦୋଷ ଦେଉଥାନ୍ତି; କେବେ କେବେ ପରିତ୍ୟାଗ ମଧ୍ୟ କରିଦିଅନ୍ତି।

Verse 22

असत्यशीला विकृता दुर्ग्राह्यहृदयास्सदा।युवत्यः पापसंङ्कल्पाः क्षणमात्राद्विरागिणः।।2.39.22।।

ପାପସଙ୍କଳ୍ପୀ ଯୁବତୀମାନେ ଅସତ୍ୟଶୀଳା, ସ୍ୱଭାବେ ବିକୃତା ଓ ହୃଦୟେ ସଦା ଦୁର୍ଗ୍ରାହ୍ୟା; କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସ୍ନେହରୁ ବିରକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 23

न कुलं न कृतं विद्या न दत्तं नापि सङ्ग्रहः।स्त्रीणां गृह्णाति हृदयमनित्यहृदया हि ताः।।2.39.23।।

ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ନ କୁଳ, ନ କୃତ ଉପକାର, ନ ବିଦ୍ୟା, ନ ଦାନ, ନ ସଞ୍ଚିତ ଧନ—କିଛି ମଧ୍ୟ ଜିତିପାରେ ନାହିଁ; କାରଣ ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚୟ ଅନିତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 24

साध्वीनां हि स्थितानां तु शीले सत्ये श्रुते शमे।स्त्रीणां पवित्रं परमं पतिरेको विशिष्यते।।2.39.24।।

କିନ୍ତୁ ଶୀଳ, ସତ୍ୟ, ଶ୍ରୁତି-ବିଦ୍ୟା ଓ ଶମରେ ଅଚଳ ଥିବା ସାଧ୍ବୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପତି ଏକମାତ୍ର ପରମ ପବିତ୍ରତା—ସର୍ବୋତ୍ତମ ପାବନକର—ବୋଲି ବିଶେଷ ହୁଏ।

Verse 25

स त्वया नावमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितो मम।तव दैवतमस्त्वेष निर्धनः सधनोऽपि वा।।2.39.25।।

ମୋ ପୁତ୍ର ଯଦିଓ ବନବାସକୁ ପ୍ରେରିତ, ତଥାପି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସେ ନିର୍ଧନ ହେଉ କି ସଧନ—ସେଇ ତୁମର ଦେବତା ହେଉ।

Verse 26

विज्ञाय वचनं सीता तस्या धर्मार्थसंहितम्।कृताञ्जलिरुवाचेदं श्वश्रूमभिमुखे स्थिताम्।।2.39.26।।

ତାଙ୍କର ଧର୍ମାର୍ଥସଂହିତ ବଚନକୁ ବୁଝି, ସୀତା କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ଶ୍ୱଶ୍ରୂଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହି ଏହିପରି କହିଲେ।

Verse 27

करिष्ये सर्वमेवाहमार्या यदनुशास्ति माम्।अभिज्ञास्मि यथा भर्तुर्वर्तितव्यं श्रुतं च मे।।2.39.27।।

ହେ ଆର୍ୟେ, ଆପଣ ଯାହା ମୋତେ ଅନୁଶାସନ କରନ୍ତି, ସେ ସବୁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ କରିବି। ପତିଙ୍କ ପ୍ରତି କିପରି ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ, ମୁଁ ଜାଣେ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛି।

Verse 28

न मामसज्जनेनार्या समानयितुमर्हति।धर्माद्विचलितुं नाहमलं चन्द्रादिव प्रभा।।2.39.28।।

ହେ ଆର୍ୟେ, ଆପଣ ମୋତେ ଦୁଷ୍ଟଜନଙ୍କ ସହିତ ତୁଳନା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଧର୍ମରୁ ବିଚଳିତ ହେବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ—ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ପ୍ରଭା କେବେ ଅଲଗା ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 29

नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचक्रो वर्तते रथः।नापतिस्सुखमेधेत या स्यादपि शतात्मजा।।2.39.29।।

ତାର ବିନା ବୀଣା ବାଜେ ନାହିଁ, ଚକ୍ର ବିନା ରଥ ଚାଲେ ନାହିଁ; ସେପରି ପତି ବିନା ନାରୀ ସୁଖରେ ଫଳେ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ତାଙ୍କର ଶତ ପୁତ୍ର ଥାଉ।

Verse 30

मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः।अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत्।।2.39.30।।

ପିତା ମିତ ସୁଖ ଦିଅନ୍ତି, ମାତା ମଧ୍ୟ ମିତ, ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ମିତ। କିନ୍ତୁ ଅମିତ ସୁଖର ଦାତା ଭାବେ ପତିଙ୍କୁ ଗଣାଯାଏ—ଏମିତି ପତିଙ୍କୁ କେଉଁ ନାରୀ ପୂଜା ନ କରିବ?

Verse 31

साहमेवं गता श्रेष्ठा श्रुतधर्मपरावरा।आर्ये किमवमन्येऽहं स्त्रीणां भर्ता हि दैवतम्।।2.39.31।।

ମୁଁ ଏଭଳି ସଂସ୍କାରିତା, ଧର୍ମର ପରା–ଅପର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଶୁଣି ଜାଣିଛି; ହେ ଆର୍ୟେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କିପରି ଅବମାନ କରିବି? ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ପତି ହିଁ ଦେବତା।

Verse 32

सीताया वचनं श्रुत्वा कौशल्या हृदयङ्गमम्।शुद्धसत्त्वा मुमोचाश्रु सहसा दुःखहर्षजम्।।2.39.32।।

ସୀତାଙ୍କ ହୃଦୟଙ୍ଗମ ବଚନ ଶୁଣି, ଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ୱା କୌଶଲ୍ୟା ଦୁଃଖ ଓ ହର୍ଷରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଅଶ୍ରୁ ହଠାତ୍ ଝରାଇଲେ।

Verse 33

तां प्राञ्जलिरभिक्रम्य मातृमध्येऽतिसत्कृताम्। रामः परमधर्मात्मा मातरं वाक्यमब्रवीत्।।2.39.33।।

ପରମଧର୍ମାତ୍ମା ରାମ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ନିକଟକୁ ଯାଇ, ମାତୃମଣ୍ଡଳୀରେ ଅତି ସତ୍କୃତ ନିଜ ମାତାଙ୍କୁ ବଚନ କହିଲେ।

Verse 34

अम्ब मा दुःखिता भूस्त्वं पश्य त्वं पितरं मम।।क्षयो हि वनवासस्य क्षिप्रमेव भविष्यति।।2.39.34।।

“ଅମ୍ବା, ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହେଉନି; ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖାଶୁଣା କର। ବନବାସର ଶେଷ ଶୀଘ୍ର ହେବ।”

Verse 35

सुप्तायास्ते गमिष्यन्ति नव वर्षाणि पञ्च च।सा समग्रमिह प्राप्तं मां द्रक्ष्यसि सुहृद्वृतम्।।2.39.35।।

“ତୁମ ପାଇଁ ସେ ନଅ ବର୍ଷ ଓ ଆଉ ପାଞ୍ଚ—ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ—ନିଦ୍ରା ପରି କଟିଯିବ; ତାପରେ ସୁହୃଦମାନଙ୍କ ଘେରାରେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କୁଶଳରେ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଫେରିଆସିଥିବାକୁ ତୁମେ ଦେଖିବ।”

Verse 36

एतावदभिनीतार्थमुक्त्वा स जननीं वचः।त्रयश्शतशतार्धाश्च ददर्शा वेक्ष्य मातरः।।2.39.36।।

ଏପରି ଅର୍ଥରେ ସୁସଂସ୍କୃତ ଓ ପରିମାଣରେ ସଂୟତ ଏହି ବଚନ ଜନନୀଙ୍କୁ କହି, ସେ ପରେ ଅନ୍ୟ ମାତାମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ତିନିଶେ ପଚାଶ ମାତା।

Verse 37

ता श्चापि स तथैवार्ता मातृ़र्दशरथात्मजः।धर्मयुक्तमिदं वाक्यं निजगाद कृताञ्जलिः।।2.39.37।।

ସେଇ ମାତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସମାନଭାବେ ବ୍ୟାକୁଳ ଥିଲେ; ଦଶରଥପୁତ୍ର ହାତ ଯୋଡି ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ଏହି ବଚନ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 38

संवासात्परुषं किञ्चिदज्ञानाद्वापि यत्कृतम्।तन्मे समनुजानीत सर्वाश्चामन्त्रयामि वः।।2.39.38।।

ସହବାସରୁ କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ ମୁଁ ଯଦି କିଛି କଠୋର କରିଥାଏ, ତେବେ ମୋତେ କ୍ଷମା କର; ଏବେ ମୁଁ ତୁମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଜଣାଉଛି।

Verse 39

वचनं राघवस्यैतध्दर्मयुक्तं समाहितम्।शुश्रुवुस्ताः स्त्रियंस्सर्वा श्शोकोपहतचेतसः।।2.39.39।।

ଶୋକରେ ଆଘାତପ୍ରାପ୍ତ ଚିତ୍ତ ଥିବା ସେ ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ, ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ଓ ସମାହିତ ରାଘବଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣିଲେ।

Verse 40

जज्ञेऽथ तासां सन्नादः क्रौञ्चीनामिव निस्वनः।मानवेन्द्रस्य भार्याणामेवं वदति राघवे।।2.39.40।।

ରାଘବ ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ, ମାନବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କ୍ରୌଞ୍ଚୀ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ କରୁଣ ନାଦ ସଦୃଶ ଉଚ୍ଚ ବିଲାପ ଉଠିଲା।

Verse 41

मुरजपणवमेघघोषवत्दशरथवेश्म बभूव यत्पुरा।विलपितपरिदेवनाकुलंव्यसनगतं तदभूत्सुदुःखितम्।।2.39.41।।

ପୂର୍ବେ ମୁରଜ ଓ ପଣବର ଧ୍ୱନିରେ ମେଘଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ଗୁଞ୍ଜିଥିବା ଦଶରଥଙ୍କ ରାଜଭବନ, ଏବେ ବିପଦାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ବିଲାପ-ପରିଦେବନାରେ ଆକୁଳ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖମୟ ହେଲା।