Sarga 73

Verse 1

सश्रूत्वा तु पितरं वृत्तं भ्रातरौ च विवासितौ।भरतो दुःखसन्तप्त इदं वचनमब्रवीत्।।।।

ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଦୁଇ ଭ୍ରାତାଙ୍କ ବନବାସ ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ଭରତ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 2

किं नु कार्यं हतस्येह मम राज्येन शोचतः।विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा पितृसमेन च।।।।

ବିପଦରେ ଆହତ ହୋଇ ଶୋକରେ ମଗ୍ନ ମୋ ପାଇଁ, ପିତା ଓ ପିତୃସମ ଭ୍ରାତା ବିହୀନ ହେବା ପରେ, ଏହି ରାଜ୍ୟର ଏବେ କ’ଣ ଉପକାର?

Verse 3

दुःखे मे दुःखमकरोर्व्रणे क्षारमिवादधाः।राजानं प्रेतभावस्थं कृत्वा रामं च तापसम्।।।।

ମୋ ଦୁଃଖରେ ତୁମେ ଆଉ ଦୁଃଖ ଯୋଗ କଲ—ଯେପରି ଘାଉରେ କ୍ଷାର ଲଗାଯାଏ; ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରେତସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଗଲା ଏବଂ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ବନବାସୀ ତାପସ କରିଦେଲା।

Verse 4

कुलस्य त्वमभावाय कालरात्रिरिवाऽगता।अङ्गारमुपगूह्य स्म पिता मे नावबुद्धवान्।।।।

କୁଳର ବିନାଶ ପାଇଁ ତୁମେ କାଳରାତ୍ରି ପରି ଆସିଛ। ମୋ ପିତା ତୁମକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଙ୍ଗାରକୁ ଧରିଛନ୍ତି ବୋଲି ବୁଝିଲେ ନାହିଁ।

Verse 5

मृत्युमापादितो पिता त्वया मे पापदर्शिनि।सुखं परिहृतं मोहात्कुलेऽस्मिन्कुलपांसनि।।।।

ହେ ପାପଦୃଷ୍ଟି ନାରୀ, ତୁମେ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁମୁଖକୁ ଠେଲିଦେଲ। ହେ କୁଳକଳଙ୍କିନୀ, ମୋହରେ ଏହି କୁଳର ସୁଖ ତୁମେ ହରିନେଲ।

Verse 6

त्वां प्राप्य हि पिता मेऽद्य सत्यसन्धो महायशाः।तीव्रदुःखाभिसन्तप्तो वृत्तो दशरथो नृपः।।।।

ତୁମ ପ୍ରଭାବରେ ପଡି ଆଜି ମୋ ପିତା—ସତ୍ୟସନ୍ଧ, ମହାଯଶସ୍ବୀ ଦଶରଥ ମହାରାଜ—ତୀବ୍ର ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ପରଲୋକଗତ ହେଲେ।

Verse 7

विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः।कस्मात्प्रव्राजितो रामः कस्मादेव वनं गतः।।।।

ଧର୍ମପ୍ରିୟ ମହାରାଜ ମୋ ପିତା କାହିଁକି ବିନାଶ ପାଇଲେ? କେଉଁ କାରଣରେ ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ବାସିତ କରାଗଲା—ସେ କାହିଁକି ବନକୁ ଗଲେ?

Verse 8

कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकाभिपीडिते।दुष्करं यदि जीवेतां प्राप्य त्वां जननीं मम।।।।

କୌସଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ପୁତ୍ରଶୋକରେ ପୀଡିତ; ତୁମକୁ—ମୋର ନିଜ ଜନନୀକୁ—ତାଙ୍କ ଉପରେ ବସାଇ ରଖିଲେ, ସେମାନେ ବଞ୍ଚିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର।

Verse 9

ननुत्वार्योऽपि धर्मात्मा त्वयि वृतिमनुत्तमाम्।वर्तते गुरुवृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते।।।।

ତଥାପି ଆର୍ଯ୍ୟ ରାମ—ଧର୍ମାତ୍ମା ଓ ଗୁରୁଜନ-ବୃତ୍ତିଜ୍ଞ—ତୁମ ପ୍ରତି ଅନୁତ୍ତମ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଛନ୍ତି; ଯେପରି ନିଜ ମାତାଙ୍କ ପ୍ରତି କରନ୍ତି।

Verse 10

तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी।त्वयि धर्मं समास्थाय भगिन्यामिव वर्तते।।।।

ସେହିପରି ମୋର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାତା ଦୀର୍ଘଦର୍ଶିନୀ କୌସଲ୍ୟା ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ରହି, ତୁମ ପ୍ରତି ଭଗିନୀ ପରି ଆଚରଣ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 11

तस्याः पुत्रं कृताऽत्मानं चीरवल्कलवाससम्।प्रस्थाप्य वनवासाय कथं पापे न शोचसि।।।।

ତାହାର ପୁତ୍ରକୁ—ଆତ୍ମସଂଯମୀ, ଚୀର‑ବଲ୍କଳ ପରିଧାନକାରୀ—ବନବାସ ପାଇଁ ପଠାଇଦେଇ, ହେ ପାପିନୀ, ତୁମେ କାହିଁକି ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ଶୋକ କରୁନାହ?

Verse 12

अपापदर्शनं शूरं कृतात्मानं यशस्विनम्।प्रव्राज्य चीरवसनं किन्नु पश्यसि कारणम्।।।।

ଯେ କେବେ ପାପଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇନଥିଲା—ଶୂର, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଯଶସ୍ବୀ—ତାକୁ ଚୀରବସନ ପିନ୍ଧାଇ ବନକୁ ନିର୍ବାସିତ କରାଗଲା; ତେବେ ତୁମେ କେଉଁ କାରଣ ଦେଖୁଛ?

Verse 13

लुब्धाया विदितो मन्ये न तेऽहं राघवं प्रति।तथाह्यनर्धो राज्यार्थं त्वयाऽनीतो महानयम्।।।।

ତୁମେ ଲୋଭିନୀ, ତେଣୁ ମୋର ରାଘବ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଭାବ ତୁମେ ବୁଝୁନାହ ବୋଲି ମୁଁ ମନେ କରେ; ରାଜ୍ୟଲୋଭରେ ତୁମେ ଏହି ମହାବିପତ୍ତି ଆଣିଛ।

Verse 14

अहं हि पुरुषव्याघ्रावपश्यन्रामलक्ष्मणौ।केन शक्तिप्रभावेन राज्यं रक्षितुमुत्सहे।।।।

ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ରମାନଙ୍କୁ—ନ ଦେଖି, କେଉଁ ଶକ୍ତି-ପ୍ରଭାବରେ ମୁଁ ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ସାହସ କରିପାରିବି?

Verse 15

तं हि नित्यं महाराजो बलवन्तं महाबलः।उपाश्रितोऽभूद्धर्मात्मा मेरुर्मेरुवनं यथा।।।।

ଧର୍ମାତ୍ମା ମହାରାଜ, ସ୍ୱୟଂ ମହାବଳୀ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସଦା ବଳବାନ ରାମଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିଲେ—ଯେପରି ମେରୁ ପର୍ବତ ମେରୁବନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ।

Verse 16

सोऽहं कथमिमं भारं महाधुर्यसमुद्धृतम्।दम्योधुरमिवाऽऽसाद्य वहेयं केनचौजसा।। ।।

ମୁଁ ଏହି ମହାଭାର—ମହା, ସୁଯୋଜିତ ବଳଦ ଯେଉଁ ଭାର ବହିପାରେ—କିପରି ବହିବି? ଅଦମ୍ୟ ଛୋଟ ବଳଦ ଭାରୀ ଜୁଆ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲା ପରି, କେଉଁ ବଳରେ ମୁଁ ଏହା ବହିପାରିବି?

Verse 17

अथवा मे भवेच्छक्तिर्योगैर्बुद्धिबलेन वा।सकामां न करिष्यामि त्वामहं पुत्रगर्धिनीम्।।।।

କିମ୍ବା ରାଜନୀତିର ଉପାୟରେ କିମ୍ବା ବୁଦ୍ଧିବଳରେ ମୋତେ ଶକ୍ତି ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁତ୍ରଲୋଭିନୀ ତୁମେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ମୁଁ ଦେବି ନାହିଁ।

Verse 18

न मे विकाङ्क्षा जायेत त्यक्तुं त्वां पापनिश्चयाम्।यदि रामस्य नावेक्षा त्वयि स्यान्मातृवत्सदा।।।।

ରାମ ଯଦି ସଦା ତୁମକୁ ମାତୃସମ ଭାବେ ଦେଖୁନଥାନ୍ତା, ତେବେ ପାପନିଶ୍ଚୟରେ ଦୃଢ଼ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାରେ ମୋର କିଛିମାତ୍ର ସଙ୍କୋଚ ହେଇନଥାନ୍ତା।

Verse 19

उत्पन्नातु कथं बुद्धिस्तवेयं पापदर्शिनि।साधुचारित्रविभ्रष्टे पूर्वेषां नो विगर्हिता।।।।

ହେ ପାପଦର୍ଶିନୀ, ସଦାଚାରରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟା, ଆମ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦାର ପାତ୍ର କରୁଥିବା ଏହି ବୁଦ୍ଧି ତୁମ ମନରେ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା?

Verse 20

अस्मिन्कुले हि पूर्वेषां ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।अपरे भ्रातरस्तस्मिन्प्रवर्तन्ते समाहिताः।।।।

ଏହି କୁଳରେ ପୂର୍ବଜ ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ନିଶ୍ଚୟ ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଯାଏ; ଅନ୍ୟ ଭ୍ରାତାମାନେ ସଂୟମରେ ରହି ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାରେ ଚାଲନ୍ତି।

Verse 21

न हि मन्ये नृशंसे त्वं राजधर्ममवेक्षसे।गतिं वा न विजानासि राजवृत्तस्य शाश्वतीम्।।।।

ହେ ନିର୍ଦୟ! ମୋତେ ଲାଗେ ତୁମେ ରାଜଧର୍ମକୁ ମାନ ଦେଉନାହ; ରାଜବୃତ୍ତିର ଶାଶ୍ୱତ ଗତି ଓ ପରିଣାମକୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଜାଣନାହ।

Verse 22

सततं राजवृत्ते हि ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।राज्ञामेतत्समं तत्स्यादिक्ष्वाकूणां विशेषतः।।।।

ସ୍ଥାପିତ ରାଜାଚାର ଅନୁସାରେ ସଦା ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ହୁଏ; ଏହା ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ ନୀତି, ବିଶେଷତଃ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ।

Verse 23

तेषां धर्मैकरक्षाणां कुलचारित्रशोभिनाम्।अद्य चारित्रशौण्डीर्यं त्वां प्राप्य विनिवर्तितम्।।।।

ଯେମାନେ ଧର୍ମକୁ ଏକମାତ୍ର ରକ୍ଷା ଭାବେ ଧରି କୁଳାଚାରର ଶୋଭାରେ ଦୀପ୍ତ ଥିଲେ—ଆଜି ତୁମକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ସେହି ପରମ୍ପରାର ଗର୍ବିତ ଦୃଢତା ଉଲଟିଗଲା।

Verse 24

तवापि सुमहाभागा जनेन्द्राः कुलपूर्वगाः।बुद्धेर्मोहः कथमयं सम्भूतस्त्वयि गर्हितः।।।।

ତୁମ ନିଜ ବଂଶରେ ମଧ୍ୟ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ନରେନ୍ଦ୍ରମାନେ—ତୁମ ପୂର୍ବଜମାନେ—ଥିଲେ; ତେବେ ତୁମ ମନରେ ଏହି ନିନ୍ଦନୀୟ ମୋହ କିପରି ଜନ୍ମିଲା?

Verse 25

न तु कामं करिष्यामि तवाऽहं पापनिश्चये।त्वया व्यसनमारब्धं जीवितान्तकरं मम।।।।

ହେ ପାପନିଶ୍ଚୟୀ ନାରୀ! ମୁଁ ତୋର କାମନା କେବେ ପୂରଣ କରିବି ନାହିଁ। ତୋର ଦ୍ୱାରା ମୋ ଜୀବନାନ୍ତକର ଏକ ମହାବ୍ୟସନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି।

Verse 26

एषत्विदानीमेवाहमप्रियार्थं तवानघम्।निवर्तयिष्यामि वनाद्भ्रातरं स्वजनप्रियम्।।।।

ହେ ଅନଘେ! ଏବେଇ ତୋର ଦୁରାଶୟକୁ ନିବାରି ତୋତେ ଅପ୍ରିୟ କରିବା ପାଇଁ, ମୁଁ ବନରୁ ମୋ ନିର୍ଦୋଷ ଭ୍ରାତାକୁ—ସ୍ୱଜନପ୍ରିୟକୁ—ଫେରାଇ ଆଣିବି।

Verse 27

निवर्तयित्वा रामं च तस्याहं दीप्ततेजसः।दासभूतो भविष्यामि सुस्थिरेणान्तरात्मना।।।।

ଦୀପ୍ତତେଜସ୍ବୀ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିଲେ ପରେ, ମୁଁ ସୁସ୍ଥିର ଦୃଢ଼ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ସହିତ ତାଙ୍କର ଦାସଭୂତ ହୋଇ ସେବା କରିବି।

Verse 28

इत्येवमुक्त्वा भरतो महात्मा प्रियेतरैर्वाक्यगणैस्तुदंस्ताम्।शोकातुरश्चापि ननाद भूयः सिंहो यथा पर्वतगह्वरस्थः।।।।

ଏପରି କହି ମହାତ୍ମା ଭରତ କଠୋର ବାକ୍ୟଗୁଚ୍ଛରେ ତାକୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ; ଶୋକାତୁର ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁନର୍ବାର ଗର୍ଜନ କଲେ—ଯେପରି ପର୍ବତଗୁହାସ୍ଥ ସିଂହ।