Sarga 85
भरत-गुहसंवादः (Bharata and Guha: Trust, Hospitality, and the Burden of Grief)
अयोध्याकाण्ड
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୮୫ତମ ସର୍ଗରେ ଭରତ ଓ ନିଷାଦରାଜ ଗୁହଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁସଂଯତ ସମ୍ବାଦ ହୋଇ ସନ୍ଦେହ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଗଙ୍ଗାତଟର ଦୁର୍ଗମ ପଥ ଦେଇ ଭାରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁରକ୍ଷିତ ଗମନ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ବିଶାଳ ସେନା ଦେଖି ଗୁହ ସତର୍କ ହୋଇ ପଚାରନ୍ତି—ଭରତଙ୍କ ଆଗମନ କ’ଣ ରାମଙ୍କ ବିରୋଧରେ? ଭରତ ମୃଦୁ ଭାଷାରେ କହନ୍ତି—ରାମ ମୋ ପୂଜ୍ୟ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ପିତୃସମ; ମୋର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା—ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼ି ପଥରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ତାପରେ ଅତିଥିସତ୍କାର ଧର୍ମ ଓ ମିତ୍ରତାର ଆଲୋଚନା ଆସେ। ସମଗ୍ର ସେନାକୁ ଅତିଥିଭାବେ ସେବା କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଗୁହଙ୍କ ଉଦାରତାକୁ ଭରତ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ଗୁହ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଭରତଙ୍କ ତ୍ୟାଗବୃତ୍ତିକୁ ସ୍ତୁତି କରି, ତାଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ଚିରସ୍ଥାୟୀ ହେବ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଦିନ ଶେଷ ହୋଇ ରାତି ଆସିଲେ ଭରତ ଶିବିର ସ୍ଥାପନ କରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି। ସର୍ଗାନ୍ତେ ଭରତଙ୍କ ଶୋକକୁ ପର୍ବତ ଓ ବନଦାବାଗ୍ନିର ଉପମାରେ ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଏ—ଅନ୍ତର୍ଦାହରୁ ଘାମ, ହୃଦୟଜ୍ୱର ଓ ମନୋବିଭ୍ରମ ଜନ୍ମେ; ଗୁହ ରାମସ୍ମରଣ ଆଧାରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
एवमुक्तस्तु भरतो निषादाधिपतिं गुहम्।प्रत्युवाच महाप्राज्ञो वाक्यं हेत्वर्थसंहितम्।।2.85.1।।
ଏଭଳି ସମ୍ବୋଧିତ ହୋଇ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଭରତ ନିଷାଦାଧିପତି ଗୁହଙ୍କୁ ହେତୁ ଓ ଅର୍ଥରେ ସଂଯୁକ୍ତ, ଯୁକ୍ତିସମ୍ମତ ବଚନରେ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 2
ऊर्जितः खलु ते कामः कृतो मम गुरोस्सखे।यो मे त्वमीदृशीं सेनामेकोऽभ्यर्चितुमिच्छसि।।2.85.2।।
ହେ ମୋ ଗୁରୁଭ୍ରାତାଙ୍କ ସଖା, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ନିଶ୍ଚୟ ଉଦାର ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; କାରଣ ତୁମେ ଏକାକୀ ମୋର ଏତେ ବଡ଼ ସେନାକୁ ଆତିଥ୍ୟ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ।
Verse 3
इत्युक्त्वा तु महातेजा गुहं वचनमुत्तमम्।अब्रवीद्भरत श्श्रीमाननिषादाधिपतिं पुनः।।2.85.3।।
ଏପରି ଉତ୍ତମ ବଚନ କହି, ମହାତେଜସ୍ବୀ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ ଗୁହଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧି, ପୁନର୍ବାର ନିଷାଦାଧିପତିଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 4
कतरेण गमिष्यामि भरद्वाजाश्रमं गुह।गहनोऽयं भृशं देशो गङ्गाऽनूपो दुरत्ययः।।2.85.4।।
ହେ ଗୁହ, ମୁଁ କେଉଁ ପଥରେ ଭରଦ୍ୱାଜାଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିବି? ଗଙ୍ଗାର ଜଳାଭୂମି-ତଟ ଲଗ୍ନ ଏହି ଦେଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗହନ ଓ ଦୁର୍ଲଂଘ୍ୟ।
Verse 5
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं गुहो गहनगोचरः।।2.85.5।।
ଧୀମାନ୍ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି, ଗହନ ଅରଣ୍ୟପଥରେ ପରିଚିତ ଗୁହ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ବିନୟପୂର୍ବକ କହିଲେ।
Verse 6
दाशास्त्वाऽनुऽगमिष्यन्ति धन्विनस्सुसमाहिताः।अहं त्वानुगमिष्यामि राजपुत्र महायशः।।2.85.6।।
ହେ ମହାୟଶସ୍ବୀ ରାଜପୁତ୍ର, ଧନୁଧାରୀ ଓ ସୁସଜ୍ଜିତ ଏହି ମାଛଧରାମାନେ ତୁମ ସହ ଯିବେ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଅନୁଗମନ କରିବି।
Verse 7
कच्छिन्नदुष्टो व्रजसि रामस्याक्लिष्टकर्मणः।इयं ते महती सेना शङ्कां जनयतीव मे।।2.85.7।।
ଅକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମା ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ତୁମେ କୌଣସି ଦୁର୍ଭାବରେ ଯାଉନାହଁ ତ? ତୁମର ଏହି ବିଶାଳ ସେନା ମୋ ମନେ ସନ୍ଦେହ ଜନାଉଛି।
Verse 8
तमेवमभिभाषन्तमाकाश इव निर्मलः।भरतश्श्लक्ष्णया वाचा गुहं वचनमब्रवीत्।।2.85.8।।
ଗୁହ ଏଭଳି କହୁଥିବାବେଳେ, ଆକାଶ ପରି ନିର୍ମଳ ଓ ଶାନ୍ତ ଭରତ ମୃଦୁ ବାଣୀରେ ଗୁହଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 9
माभूत्स कालो यत्कष्टं न मां शङ्कितुमर्हसि।राघव स्सहि मे भ्राता ज्येष्ठः पितुसमो मतः।।2.85.9।।
ସେହି ଦୁଃଖଦ ସମୟ କେବେ ନ ଆସୁ; ତୁମେ ମୋତେ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ରାଘବ ରାମ ମୋର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସଦା ପିତାସମ ମାନିଛି।
Verse 10
तं निवर्तयितुं यामि काकुत्स्थं वनवासिनम्।बुद्धिरन्या न ते कार्या गुह सत्यं ब्रवीमि ते।।2.85.10।।
ମୁଁ ବନବାସୀ ସେ କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବାକୁ ଯାଉଛି; ଗୁହ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚିନ୍ତା କରନି—ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।
Verse 11
स तु संहृष्टवदन श्श्रुत्वा भरतभाषितम्।पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं भरतं प्रति हर्षितः।।2.85.11।।
ଭରତଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଗୁହ ଆନନ୍ଦରେ ଦୀପ୍ତମୁଖ ହେଲେ; ହର୍ଷିତ ହୋଇ ପୁନର୍ବାର ଭରତଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ।
Verse 12
धन्यस्त्वं न त्वया तुल्यं पश्यामि जगतीतले।अयत्नादागतं राज्यं यस्त्वं त्यक्तुमिहेच्छसि।।2.85.12।।
ତୁମେ ଧନ୍ୟ; ଜଗତୀତଳେ ତୁମ ସମାନ କାହାକୁ ମୁଁ ଦେଖୁନି—କାରଣ ଅୟତ୍ନରେ ପ୍ରାପ୍ତ ରାଜ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଏଠାରେ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।
Verse 13
शाश्वती खलु ते कीर्तिर्लोकाननुचरिष्यति।यस्त्वं कृच्छ्रगतं रामं प्रत्यानयितुमिच्छसि।।2.85.13।।
ନିଶ୍ଚୟ ତୁମ କୀର୍ତ୍ତି ଶାଶ୍ୱତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସାରିତ ହେବ; କାରଣ ତୁମେ କଷ୍ଟଗତ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ପୁନଃ ଆଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ।
Verse 14
एवं सम्भाषमाणस्य गुहस्य भरतं तदा।बभौ नष्टप्रभस्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत।।2.85.14।।
ଗୁହ ଏଭଳି ଭାବେ ଭରତଙ୍କ ସହ କଥାହେଉଥିବାବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭା ମ୍ଲାନ ହେଲା ଏବଂ ରଜନୀ ଆସିପହଞ୍ଚିଲା।
Verse 15
सन्निवेश्य स तां सेनां गुहेन परितोषितः।शत्रुघ्नेन सह श्रीमाञ्छयनं समुपागमत्।।2.85.15।।
ସେ ସେନାକୁ ଶିବିରରେ ବସାଇ, ଗୁହଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିତୁଷ୍ଟ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହିତ ଶୟନକୁ ଗଲେ।
Verse 16
रामचिन्तामय श्शोको भरतस्य महात्मनः।उपस्थितो ह्यनर्हस्य धर्मप्रेक्षस्य तादृशः।।2.85.16।।
ଧର୍ମକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖୁଥିବା, ଏପରି ଶୋକକୁ ଅର୍ହ ନୁହେଁ ଏମନ୍ତି ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ରାମଚିନ୍ତାମୟ ଶୋକ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।
Verse 17
अन्तर्दाहेन दहनस्सन्तापयति राघवम्।वनदाहाभिसन्तप्तं गूढोऽग्निरिव पादपम्।।2.85.17।।
ଅନ୍ତର୍ଦାହର ଅଗ୍ନି ରାଘବଙ୍କୁ ଭିତରୁ ସନ୍ତାପିତ କଲା—ଯେପରି ବନଦାହରେ ଦଗ୍ଧ ଗଛକୁ ଗୁପ୍ତ ଅଗ୍ନି ଭିତରୁ ଦହେ।
Verse 18
प्रसृतस्सर्वगात्रेभ्यस्स्वेदं शोकाग्निसम्भवम्।यथा सूर्यांशुसन्तप्तो हिमवान् प्रसृतोहिमम्।।2.85.18।।
ଶୋକାଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଘାମ ତାହାର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରୁ ପ୍ରସ୍ରବିତ ହେଲା; ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣେ ତପ୍ତ ହିମବାନ୍ ନିଜ ହିମକୁ ଗଳାଇ ଧାରାରେ ବହାଇ ଦିଏ।
Verse 19
ध्याननिर्धरशैलेन विनिश्श्वसितधातुना।दैन्यपादपसंघेन शोकायासाधिशृङ्गिणा।।2.85.19।।प्रमोहानन्तसत्त्वेन सन्तापौषधिवेणुना।आक्रान्तो दुःखशैलेन महता कैकयीसुतः।।2.85.20।।
ଧ୍ୟାନରୂପ ଅଖଣ୍ଡ ଶିଳାରେ ଦୃଢ଼, ନିଶ୍ୱାସରୂପ ଧାତୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୈନ୍ୟରୂପ ବୃକ୍ଷସଂଘରେ ଆବୃତ, ଶୋକ ଓ ଆୟାସରୂପ ଉଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ; ପ୍ରମୋହରୂପ ଅନନ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଭରିତ ଏବଂ ସନ୍ତାପରୂପ ଔଷଧି ଓ ବେଣୁବନରେ ଯୁକ୍ତ—ଏମିତି ମହା ଦୁଃଖଶୈଳ ଦ୍ୱାରା କୈକେୟୀସୁତ ଭରତ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ।
Verse 20
ध्याननिर्धरशैलेन विनिश्श्वसितधातुना।दैन्यपादपसंघेन शोकायासाधिशृङ्गिणा।।2.85.19।।प्रमोहानन्तसत्त्वेन सन्तापौषधिवेणुना।आक्रान्तो दुःखशैलेन महता कैकयीसुतः।।2.85.20।।
ଧ୍ୟାନରୂପ ଅଖଣ୍ଡ ଶିଳାରେ ଦୃଢ଼, ନିଶ୍ୱାସରୂପ ଧାତୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୈନ୍ୟରୂପ ବୃକ୍ଷସଂଘରେ ଆବୃତ, ଶୋକ ଓ ଆୟାସରୂପ ଉଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ; ପ୍ରମୋହରୂପ ଅନନ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଭରିତ ଏବଂ ସନ୍ତାପରୂପ ଔଷଧି ଓ ବେଣୁବନରେ ଯୁକ୍ତ—ଏମିତି ମହା ଦୁଃଖଶୈଳ ଦ୍ୱାରା କୈକେୟୀସୁତ ଭରତ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ।
Verse 21
विनिश्श्वसन्वै भृशदुर्मनास्ततः प्रमूढसंज्ञः परमापदं गतः।शमं न लेभे हृदयज्वरार्दितो नरर्षभो यूथहतो यथर्षभः।।2.85.21।।
ତାପରେ ଭରତ—ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ—ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିବା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ମନା, ସଂଜ୍ଞା ଭ୍ରମିତ, ପରମ ଆପଦରେ ପତିତ ଏବଂ ହୃଦୟଜ୍ୱରରେ ଦଗ୍ଧ—ଶାନ୍ତି ପାଇଲେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଯୂଥରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ବୃଷଭ ଶମ ପାଉନାହିଁ।
Verse 22
गुहेन सार्धं भरतस्समागतो महानुभावस्सजनस्समाहितः।सुदुर्मनास्तं भरतं तदा पुनर्गुह स्समाश्वासयदग्रजं प्रति।।2.85.22।।
ମହାନୁଭାବ ଭରତ ଗୁହଙ୍କ ସହିତ ସଙ୍ଗମ କଲେ; ନିଜ ଲୋକମାନଙ୍କ ସହ ଥାଇ ମନକୁ ସମାହିତ କରିଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ଗୁହ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟଥିତ ହୋଇଥିଲେ ତଥାପି, ଅଗ୍ରଜ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ପୁନର୍ବାର ଭରତଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନା ଦେଲେ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is political suspicion versus dharmic intent: Guha must judge whether Bharata’s army signals aggression toward the exiled Rāma. Bharata resolves the tension by transparent declaration of purpose (to bring Rāma back) and by affirming filial reverence for his elder brother, converting a security challenge into a trust-based alliance.
The chapter teaches that righteous aims should be communicated with restraint and clarity: gentle, reasoned speech can dissolve mistrust, while genuine renunciation (refusal to exploit effortless power) becomes a marker of moral authority. It also frames grief as an inward fire that must be acknowledged without allowing it to corrupt duty.
The marshy, forested banks of the Gaṅgā are emphasized as difficult terrain, and Bharadvāja’s āśrama is the immediate destination—functioning as a cultural waypoint where royal travelers seek guidance from ascetic authority. The Niṣāda domain and Guha’s fishermen/boatmen indicate riverine mobility and local guardianship of crossings.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.