Sarga 20

Verse 1

तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ ।आर्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे तदा ॥१॥

ସେତେବେଳେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର ରାମ କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ବାହାରୁଥିବା ସମୟରେ, ଅନ୍ତଃପୁରର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମହା ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଉଠିଲା।

Verse 2

कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च ।गतिर्यश्शरणं चापि स रामोऽद्य प्रवत्स्यति ॥२॥

ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ନଥିଲା, ଅନ୍ତଃପୁରର କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ବାଧ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନଥିଲେ; ତଥାପି ସମଗ୍ର ଅନ୍ତଃପୁର ପାଇଁ ଯେ ଗତି, ଶରଣ ଓ ରକ୍ଷା ଥିଲେ—ସେଇ ରାମ ଆଜି ବନବାସକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 3

कौशल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा ।तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः ॥३॥

ଯେପରି ରାଘବ ସଦା ନିଜ ମାତା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରତି ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ଜନ୍ମରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଆଚରଣ କରିଆସିଛନ୍ତି।

Verse 4

न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन् ।क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति ॥४॥

ଯେ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମାଏ ଏମିତି କର୍ମକୁ ବର୍ଜନ କରେ, କ୍ରୁଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ଶାପିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧ କରେନାହିଁ—ସେଇ ରାମ ଆଜି ଏଠାରୁ ବନବାସକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 5

अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम् ।यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम् ॥. ॥५॥

ହାୟ! ଆମ ରାଜା ବୁଦ୍ଧିହୀନ ହୋଇ ଜୀବଲୋକରେ ଏଭଳି ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି; ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ରାଘବଙ୍କୁ ସେ ପରିତ୍ୟାଗ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 6

इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः ।पतिमाचुक्रुशुश्चैव सस्वरं चापि चुक्रुशुः ॥६॥

ଏପରି ସେ ସମସ୍ତ ମହିଷୀମାନେ ବଛା ହରାଇଥିବା ଧେନୁମାନଙ୍କ ପରି ହୋଇ, ପତିଙ୍କୁ ଡାକି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ; ଏବଂ ଏକାସାଥିରେ କରୁଣ ସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କଲେ।

Verse 7

स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः ।पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा व्यालीयताऽसने ॥७॥

ପୁତ୍ରଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ମହୀପତି ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ଉଠୁଥିବା ଭୟଙ୍କର ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଶୁଣି, ନିଜ ଆସନରେ ହିଁ ଢଳି ପଡ଼ିଲେ।

Verse 8

रामस्तु भृशमायस्तो निश्श्वसन्निव कुञ्जरः ।जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी ॥८॥

କିନ୍ତୁ ରାମ ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟଥିତ ଥିଲେ; କୁଞ୍ଜର ପରି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଂୟମୀ ହୋଇ, ଭ୍ରାତା ସହିତ ମାତାଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଗଲେ।

Verse 9

सोऽपश्यत्पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम् ।उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान्बहून् ॥९॥

ସେଠାରେ ସେ ଏକ ପରମପୂଜ୍ୟ ବୃଦ୍ଧ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଗୃହଦ୍ୱାରେ ଉପବିଷ୍ଟ, ଏବଂ ନିକଟରେ ଅନେକେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।

Verse 10

दृष्ट्वैव तु तदा रामं ते सर्वे सहसोत्थिताः ।जयेन जयतां श्रेष्ठं वर्धयन्ति स्म राघवम् ॥१०॥

ସେତେବେଳେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିମାତ୍ରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକାସାଥି ଉଠିପଡ଼ି, ‘ଜୟ! ଜୟ!’ ବୋଲି ଧ୍ୱନି କରି, ବିଜୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଘବଙ୍କୁ ଜୟଘୋଷରେ ବର୍ଧନ କଲେ।

Verse 11

प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः ।ब्राह्मणान्वेदसम्पन्नान्वृद्धान्राज्ञाऽभिसत्कृतान् ॥११॥

ପ୍ରଥମ କକ୍ଷ୍ୟାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ କକ୍ଷ୍ୟାରେ ବେଦସମ୍ପନ୍ନ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହାଙ୍କୁ ରାଜା ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସତ୍କାର କରିଥିଲେ।

Verse 12

प्रणम्य रामस्तान्विप्रांस्तृतीयायां ददर्श सः ।स्त्रियो वृद्धास्तथा बाला द्वाररक्षणतत्पराः ॥१२॥

ସେଇ ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ରାମ ତୃତୀୟ କକ୍ଷ୍ୟାରେ ବୃଦ୍ଧା ଓ ବାଳା ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେମାନେ ଦ୍ୱାରରକ୍ଷାରେ ତତ୍ପର ଥିଲେ।

Verse 13

वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः ।न्यवेदयन्त त्वरिता राममातुः प्रियं तदा ॥१३॥

ହର୍ଷିତ ହୋଇ ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାମଙ୍କ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ବଢ଼ାଇଲେ; ପରେ ତ୍ୱରାରେ ଗୃହଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେତେବେଳେ ରାମମାତାଙ୍କୁ ସେଇ ପ୍ରିୟ ସମ୍ବାଦ ଜଣାଇଲେ।

Verse 14

कौशल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता ।प्रभाते त्वकरोत्पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी ॥१४॥

ସେତେବେଳେ ଦେବୀ କୌଶଲ୍ୟା ମଧ୍ୟ ରାତିଟି ମନ ସମାହିତ ରଖି କାଟିଲେ; ପ୍ରଭାତେ ପୁତ୍ରହିତ ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ବିଷ୍ଣୁଦେବଙ୍କ ପୂଜା କଲେ।

Verse 15

सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा ।अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत्कृतमङ्गला ॥१५॥

ସୂକ୍ଷ୍ମ କ୍ଷୌମବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ହର୍ଷିତା, ନିତ୍ୟ ବ୍ରତପରାୟଣା ସେ ମନ୍ତ୍ରସହିତ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଉଥିଲେ; ମଙ୍ଗଳକ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ।

Verse 16

प्रविश्य च तदा रामो मातुरन्तःपुरं शुभम् ।ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम् ॥१६॥

ତାପରେ ରାମ ମାତାଙ୍କ ଶୁଭ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେଠାରେ ହୁତାଶନ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରୁଥିବା ମାତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।

Verses 17-18

देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत्समुद्यतम् ।दध्यक्षतं घृतं चैव मोदकान्हविषस्तथा ॥१७॥लाजान्माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा ।समिधः पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः ॥१८॥

ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ନିମିତ୍ତେ ସେଠାରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିବା ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଦ୍ରବ୍ୟ ସେ ଦେଖିଲେ—ଦଧି-ଅକ୍ଷତ, ଘୃତ, ମୋଦକ ଓ ହବିଷ୍ୟ; ଲାଜା, ଶୁକ୍ଳ ମାଳ୍ୟ, ପାୟସ ଓ କୃସର; ସମିଧା ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣକୁମ୍ଭ—ଏ ସବୁ ରଘୁନନ୍ଦନ ନିହାରିଲେ।

Verse 19

तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम् ।तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां देववर्णिनीम् ॥१९॥

ସେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଶୁକ୍ଳ କ୍ଷୌମବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରିଥିବା, ବ୍ରତଯୋଗରେ କୃଶ ହୋଇଥିବା, ଦେବସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣକାନ୍ତିଯୁକ୍ତା—ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣରୂପେ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରୁଥିଲେ।

Verse 20

सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम् ।अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं बडबा यथा ॥२०॥

ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ନିଜ ଆତ୍ମଜକୁ—ମାତୃଆନନ୍ଦକୁ—ଆସୁଥିବା ଦେଖି ସେ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ; ଯେପରି ଘୋଡ଼ୀ ନିଜ ଛୋଟ ଛୁଆ ପାଖକୁ ଧାଉଛି।

Verse 21

स मातरमभिक्रान्तामुपसंगृह्य राघवः ।परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामुपाघ्रातश्च मूर्धनि ॥२१॥

ମାତା ଆଗେଇ ଆସୁଥିବାବେଳେ ରାଘବ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେ ଦୁଇ ବାହୁରେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ମାତା ତାଙ୍କ ମସ୍ତକରେ ଚୁମ୍ବନ କରି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।

Verse 22

तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः ।कौशल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः ॥२२॥

ତେବେ ମାତୃବାତ୍ସଲ୍ୟରେ କୌଶଲ୍ୟା ନିଜ ଅଦମ୍ୟ ପୁତ୍ର ରାଘବଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଓ ହିତକର ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 23

वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम् ।प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चोपहितं कुले ॥२३॥

ବୃଦ୍ଧ ଧର୍ମଶୀଳ ମହାତ୍ମା ରାଜର୍ଷିମାନଙ୍କ ପରି ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କର; ଏବଂ କୁଳରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଧର୍ମକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ରକ୍ଷା କର।

Verse 24

सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव ।अद्यैव हि त्वां धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥२४॥

ହେ ରାଘବ, ସତ୍ୟପ୍ରତିଜ୍ଞ ରାଜା ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖ; ଧର୍ମାତ୍ମା ସେ ଆଜିଏ ତୁମକୁ ଯୁବରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କରିବେ।

Verse 25

दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः ।मातरं राघवः किञ्चिद्व्रीडात्प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत् ॥२५॥

ଭୋଜନ ପାଇଁ ମାତା ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ରାଘବ ଦିଆଯାଇଥିବା ଆସନକୁ କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ; ପରେ ଅଳ୍ପ ଲଜ୍ଜାରେ ଅଞ୍ଜଳି ପ୍ରସାରି ମାତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 26

स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तदा नतः ।प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे ॥२६॥

ତାପରେ ସ୍ୱଭାବରେ ବିନୀତ ଓ ଗୌରବରେ ନମ୍ର ରାମ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ମାତାଙ୍କୁ ଅନୁମତି ପଚାରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 27

देवि नूनं न जानीषे महद्भयमुपस्थितम् ।इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च ॥२७॥

ଦେବୀ ମାତା, ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଣିନାହ—ଏକ ମହାଭୟଙ୍କର ବିପତ୍ତି ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି; ଏହା ତୁମକୁ, ବୈଦେହୀ ସୀତାକୁ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣକୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦେବ।

Verse 28

गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे ।विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः ॥२८॥

ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି; ଏହି ଆସନ ଏବେ ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ କାମର? କାରଣ ଏମିତି ସମୟ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛି ଯେ ମୁଁ କୁଶାସନ (କୁଶଘାସର ଚଟାଇ) ଉପରେ ବସିବାକୁ ମାତ୍ର ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 29

चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने ।मधुमूलफलैर्जीवन्हित्वा मुनिवदामिषम् ॥२९॥

ଚଉଦ ବର୍ଷ ମୁଁ ନିର୍ଜନ ବନରେ ବସିବି; ମଧୁ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଧାରଣ କରି, ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରି—ମୁନି ପରି ରହିବି।

Verse 30

भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति ।मां पुनर्दण्डकारण्ये विवासयति तापसम् ॥३०॥

ମହାରାଜ ଭରତଙ୍କୁ ଯୁବରାଜ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୋତେ ପୁଣି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ବନବାସ ପାଇଁ ପଠାଉଛନ୍ତି—ତାପସ ଭାବେ ବସିବାକୁ।

Verse 31

स षट्चाष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने ।आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च वर्तयन् ॥३१॥

ମୁଁ ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ନିର୍ଜନ ବନରେ ବାସ କରିବି; ବନର ଫଳ ଓ ମୂଳ ଆଦି ବନ୍ୟ ଆହାରରେ ମାତ୍ର ଜୀବନ ଧାରଣ କରିବି।

Verse 32

सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने ।पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता ॥३२॥

ତେବେ ସେ ମହାଦେବୀ କୌସଲ୍ୟା ହଠାତ୍ ପଡ଼ିଗଲେ—ବନରେ ପରଶୁରେ କଟା ସାଳ ଗଛର ଶାଖା ପଡ଼ିବା ପରି; ଯେପରି ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଖସିପଡ଼ିଥିବା ଦେବତା।

Verse 33

तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव ।रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम् ॥३३॥

ଦୁଃଖର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ଏମିତି ନିଜ ମାତାକୁ—କଦଳୀ ଗଛ ପରି ପଡ଼ି ଚେତନାହୀନ ହୋଇଥିବା ଦେଖି—ରାମ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ।

Verse 34

उपावृत्त्योत्थितां दीनां बडबामिव वाहिताम् ।पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना ॥३४॥

ମାଟିରେ ଲୁଟି ପୁଣି ଉଠିଥିବା ସେ ଦୀନାକୁ—ଭାର ଟାଣି ଶ୍ରାନ୍ତ ଘୋଡ଼ି ପରି—ଧୂଳିରେ ମଲିନ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଥିବା ତାଙ୍କୁ ରାମ ନିଜ ହାତରେ ସ୍ନେହରେ ପୋଛି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ।

Verse 35

सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता ।उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे ॥३५॥

ସୁଖର ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ କୌସଲ୍ୟା, ନିକଟେ ବସିଥିବା ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଶୁଣୁଥିଲେ।

Verse 36

यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव ।न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः ॥३६॥

ହେ ପୁତ୍ର ରାଘବ! ଯଦି ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଶୋକର କାରଣ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇନଥାନ୍ତ, ତେବେ ମୁଁ ଅପ୍ରଜା ନାରୀ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଦେଖିନଥାନ୍ତି।

Verse 37

एक एव हि वन्ध्याया श्शोको भवति मानसः ।अप्रजाऽस्मीति सन्तापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते ॥३७॥

ହେ ପୁତ୍ର! ବନ୍ଧ୍ୟା ନାରୀର ମନରେ ଏକମାତ୍ର ଶୋକ ଥାଏ—‘ମୁଁ ଅପ୍ରଜା’ ବୋଲି ଜ୍ୱାଳା; ତାହାଠାରୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁତ୍ରସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦୁଃଖ ନାହିଁ।

Verse 38

न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे ।अपि पुत्रे ऽपि पश्येयमिति रामाऽस्थितं मया ॥३८॥

ହେ ରାମ! ପତିଙ୍କ ପୌରୁଷ-ସତ୍ତାରେ ମୁଁ ପୂର୍ବେ କେବେ କଲ୍ୟାଣ କିମ୍ବା ସୁଖ ଦେଖିନଥିଲି; ପୁତ୍ର ରାଜ୍ୟାଧିକାରକୁ ପାଇଲେ ତାହା ଦେଖିବି ବୋଲି ଆଶାରେ ମାତ୍ର ମୁଁ ଧାରଣ କରିଥିଲି।

Verse 39

सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम् ।अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां वरा सती ॥३९॥

ମୁଁ ବରିଷ୍ଠ ରାଣୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋଠାରୁ କମ୍ ବୟସର ସପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଠାରୁ ହୃଦୟ ଛିଦ୍ର କରୁଥିବା ଅନେକ ଅପ୍ରିୟ କଥା ମୋତେ ଶୁଣିବାକୁ ପଡ଼ିବ।

Verse 40

अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति ।मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः ॥४०॥

ତେଣୁ ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ କ’ଣ ହେବ? ମୋର ଏହି ଅନନ୍ତ ଶୋକ ଓ ବିଲାପ ପରି ଆଉ କେଉଁଟି?

Verse 41

त्वयि सन्निहितेऽप्येवमहमासं निराकृता ।किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव मे ॥४१॥

ହେ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ସନ୍ନିହିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏଭଳି ତ୍ୟଜିତା ହୋଇ ରହିଲି; ତୁମେ ବନବାସରେ ଦୂରେ ଥିଲେ ତେବେ କ’ଣ? ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ହିଁ।

Verse 42

अत्यन्तनिगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमतन्त्रिता ।परिवारेण कैकेय्या स्समा वाप्यथवाऽवरा ॥४२॥

ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଗୃହୀତା; ପତିଙ୍କ ଅଧୀନରେ ସଦା ପରତନ୍ତ୍ର। କୈକେୟୀଙ୍କ ପରିବାରର ପରିଚାରକମାନଙ୍କ ସମାନ—କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅବର—ଭାବେ ମୋତେ ଦେଖାଯାଏ।

Verse 43

योऽहि मां सेवते कश्चिदथवाप्यनुवर्तते ।कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स्वश्चि जनो नाभिभाषते ॥४३॥

ଯେ କେହି ମୋତେ ସେବା କରେ କିମ୍ବା ମୋ ପକ୍ଷକୁ ଅନୁସରେ, ସେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖିଲା ପରେ—ମୋର ନିଜ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ—ମୋ ସହ କଥା ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 44

नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादितत् ।कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता ॥४४॥

ହେ ପୁତ୍ର, ମୁଁ ଏହି ଦୁର୍ଗତିରେ ଥିବାବେଳେ, ସଦା କ୍ରୋଧିନୀ ଓ କଠୋରବାଦିନୀ କୈକେୟୀଙ୍କ ମୁହଁକୁ ମୁଁ କିପରି ଦେଖିପାରିବି?

Verse 45

दश सप्त च वर्षाणि जातस्य तव राघव ।अतितानि प्रकाङ्क्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम् ॥४५॥

ହେ ରାଘବ! ତୋର ଜନ୍ମ (ଯୌବନପ୍ରାପ୍ତି) ଠାରୁ ସତର ବର୍ଷ ଅତୀତ ହୋଇଗଲା; ସେ ସମସ୍ତ ସମୟ ମୁଁ ମୋ ଦୁଃଖର ଶେଷକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିଛି।

Verse 46

तदक्षयं महद्दुःखं नोत्सहे सहितुं चिरम् ।विप्रकारं सपत्नीनामेवं जीर्णाऽपि राघव ॥४६॥

ତେଣୁ, ହେ ରାଘବ! ବୃଦ୍ଧା ହୋଇଥିବା ମୁଁ ଏହି ମହାନ ଅକ୍ଷୟ ଦୁଃଖକୁ ଦୀର୍ଘକାଳ ସହିପାରୁନି; ସପତ୍ନୀମାନଙ୍କର ଅପମାନଜନକ ବ୍ୟବହାରକୁ ମଧ୍ୟ ସହିପାରୁନି।

Verse 47

अपश्यन्ती तव मुखं परिपूर्णशशिप्रभम् ।कृपणा वर्तयिष्यामि कथं कृपणजीविकाम् ॥४७॥

ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଭା ସମ ଦୀପ୍ତ ତୋର ମୁଖ ନ ଦେଖି, ଦୀନା ମୁଁ କିପରି ଏହି ଦୀନ ଜୀବନ ଚାଲାଇବି?

Verse 48

उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः ।दुःखं संवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया ॥४८॥

ଉପବାସ, ଯୋଗସାଧନା ଓ ଅନେକ ପରିଶ୍ରମରେ, ଦୁର୍ଗତିଗ୍ରସ୍ତ ମୁଁ ତୋତେ କଷ୍ଟକରି ପାଳିଲି; କିନ୍ତୁ ହାୟ, ଏବେ ସବୁ ମୋଘ ହେଲା ପରି ଲାଗୁଛି, କାରଣ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବତୀ।

Verse 49

स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते ।प्रावृषीव महानद्या स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा ॥४९॥

ମୋତେ ଲାଗେ ମୋ ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚୟ ଦୃଢ଼, କାରଣ ଏହା ଭାଙ୍ଗୁନାହିଁ—ଯେପରି ବର୍ଷାକାଳରେ ମହାନଦୀର କୂଳ ନୂଆ ବନ୍ୟାଜଳର ଆଘାତ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼େନି।

Verse 50

ममैव नूनं मरणं न विद्यते न चावकाऽशोस्ति यमक्षयेऽमम ।यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति ।प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव ॥५०॥

ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ପାଖକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଆସୁନାହିଁ, ଯମଲୋକରେ ମୋର ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; କାରଣ ଅନ୍ତକ ଆଜି ମଧ୍ୟ ମୋତେ ବଳପୂର୍ବକ ଧରିନେଉନାହିଁ—ଯେପରି ସିଂହ କାନ୍ଦୁଥିବା ହରିଣୀକୁ ଛିନିନେଇଯାଏ।

Verse 51

स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं न भिद्यते यद्भुवि नावदीर्यते ।अनेन दुःखेन च देहमर्पितं ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते ॥५१॥

ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ହୃଦୟ ସ୍ଥିର—ଲୋହା ପରି; ଏହା ଭାଙ୍ଗେନାହିଁ, ଭୂମିରେ ପଡିଲେ ମଧ୍ୟ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ଦୁଃଖକୁ ସମର୍ପିତ ଏ ଦେହକୁ ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ ମିଳେନାହିଁ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।

Verse 52

इदं हि दुःखं यदनर्थकानि मे व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि ।तपश्च तप्तं यदपत्यकारणा त्सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे ॥५२॥

ମୋର ଦୁଃଖ ଏହି—ମୋର ବ୍ରତ, ଦାନ ଓ ସଂଯମ ସବୁ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଗଲା; ସନ୍ତାନ ପାଇଁ କରା ତପସ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ ହେଲା—ଯେପରି ଉଷର ଭୂମିରେ ପୋତା ବୀଜ।

Verse 53

यदि ह्यकाले मरणं स्वयेच्छया लभेत कश्चिद्गुरुदुःखकर्शितः ।गताहमद्यैव परेतसंसदं विना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै ॥५३॥

ଯଦି ଅସହ୍ୟ ଗୁରୁଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ କେହି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ ପାଇପାରୁଥାନ୍ତା, ତେବେ ତୁମ ବିନା—ବଛଡ଼ା ବିନା ଗାଈ ପରି—ମୁଁ ଆଜି ହିଁ ପରେତସଭାକୁ ଯାଇଥାନ୍ତି।

Verse 54

अथापि किं जीवितमद्य मे वृथा त्वया विना चन्द्रनिभाननप्रभ ।अनुव्रजिष्यामि वनं त्वयैव गौ स्सुदुर्बला वत्समिवानुकाङ्क्षया ॥५४॥

ତଥାପି ଆଜି ମୋ ଜୀବନର କି ପ୍ରୟୋଜନ? ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ମୁଖପ୍ରଭା ଧାରିଣୀ, ତୁମ ବିନା ଏହା ବ୍ୟର୍ଥ। ବଛା ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଦୁର୍ବଳ ଗାଈ ଯେପରି ଅନୁସରେ, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ସହିତ ହିଁ ବନକୁ ଅନୁଗମନ କରିବି।

Verse 55

भृशमसुखममर्षिता तदा बहु विललाप समीक्ष्य राघवम् ।व्यसनमुपनिशम्य सा मह त्सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किन्नरी ॥५५॥

ତାପରେ ସେ ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ, ଅସହ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ବିଲାପ କଲା। ମହା ବିପତ୍ତି ଶୁଣି, ବନ୍ଧିତ ହୋଇଥିବା ବଡ଼ ପୁଅକୁ ଦେଖୁଥିବା କିନ୍ନରୀ ପରି ସେ ତାଙ୍କୁ ଅବଲୋକନ କଲା।