Sarga 53

Verse 1

स तं वृक्षं समासाद्य सन्ध्यामन्वास्यपश्चिमाम्।रामो रमयतां श्रेष्ठ इति होवाच लक्ष्मणम्।।।।

ସେଇ ବୃକ୍ଷ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚି ରାମ ପଶ୍ଚିମମୁଖେ ସାୟଂ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ କଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରମଣୀୟ କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 2

अद्येयं प्रथमा रात्रिर्याता जनपदाद्बहिः।या सुमन्त्रेण रहिता तां नोत्कण्ठितुमर्हसि।।।।

ଆଜି ଜନପଦର ବାହାରେ ଆମର ପ୍ରଥମ ରାତ୍ରି; ସୁମନ୍ତ୍ର ବିନା। ତଥାପି ଏହାକୁ ନେଇ ତୁମେ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 3

जागर्तव्यमतन्द्रिभ्यामद्यप्रभृति रात्रिषु।योगक्षेमौ हि सीताया वर्तेते लक्ष्मणावयोः।।।।

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଆଜିଠାରୁ ରାତିଗୁଡ଼ିକରେ ଅଲସତା ବିନା ଜାଗି ରହିବା ଉଚିତ; କାରଣ ସୀତାଙ୍କ ଯୋଗକ୍ଷେମ—ସୁରକ୍ଷା ଓ କଲ୍ୟାଣ—ଆମ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

Verse 4

रात्रिं कथञ्चिदेवेमां सौमित्रे वर्तयामहे।अपावर्तामहे भूमावास्तीर्य स्वयमार्जितैः।।।।

ହେ ସୌମିତ୍ରେ (ଲକ୍ଷ୍ମଣ), ଏହି ରାତି କିପରି ହେଉ ଅତିବାହିତ କରିବାକୁ ହେବ; ଆମେ ନିଜେ ସଂଗ୍ରହ କରିଥିବାକୁ ପସାରି ଭୂମିରେ ଶୋଇବା।

Verse 5

स तु संविश्य मेदिन्यां महार्हशयनोचितः।इमाः सौमित्रये रामो व्याजहार कथाः शुभाः।।।।

ମହାର୍ହ ଶୟନର ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାମ ଭୂମିରେ ଶୋଇଲେ ଏବଂ ସୌମିତ୍ରଙ୍କୁ ଏହି ଶୁଭ ହିତକର କଥା କହିଲେ।

Verse 6

ध्रुवमद्य महाराजो दुःखं स्वपिति लक्ष्मण।कृतकामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुमर्हति।।।।

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ନିଶ୍ଚୟ ଆଜି ରାତିରେ ମହାରାଜ ଦୁଃଖରେ ଶୋଇଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଥିବା କୈକେୟୀ ତୃପ୍ତ ହେବା ଉଚିତ।

Verse 7

सा हि देवी महाराजं कैकेयी राज्यकारणात्।अपि न च्यावयेत्प्राणान् दृष्ट्वा भरतमागतम्।।।।

ରାଜ୍ୟର କାରଣରୁ ସେ ରାଣୀ କୈକେୟୀ, ଭରତ ଫେରିଆସିଥିବାକୁ ଦେଖି, ମହାରାଜଙ୍କ ପ୍ରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ବିପଦରେ ପକାଇବାରୁ ଅଟକି ନ ପାରିବ।

Verse 8

अनाथश्च हि वृद्धश्च मया चैव विनाकृतः।किं करिष्यति कामात्मा कैकेयी वशमागतः।।।।

ସେ ତ ବୃଦ୍ଧ ଓ ମୋଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ନିରାଶ୍ରୟ; କାମବଶ ହୋଇ କୈକେୟୀର ଅଧୀନକୁ ପଡ଼ିଥିବା ରାଜା କ’ଣ କରିପାରିବେ?

Verse 9

इदं व्यसनमालोक्य राज्ञश्च मतिविभ्रमम्।काम एवार्थधर्माभ्यां गरीयानिति मे मतिः।।।।

ଏହି ବିପତ୍ତି ଓ ରାଜାଙ୍କ ମତିଭ୍ରମକୁ ଦେଖି, ମୋର ମତ ଏହି—ଅର୍ଥ ଓ ଧର୍ମ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ କାମ (ଇଚ୍ଛା) ହିଁ ଅଧିକ ଭାରୀ।

Verse 10

को ह्यविद्वानपि पुमान् प्रमदायाः कृते त्यजेत्।छन्दानुवर्तिनं पुत्रं तातो मामिव लक्ष्मण।।।।

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କିଏ ଏମିତି ପୁରୁଷ—even ଅବିଦ୍ୱାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ସ୍ତ୍ରୀର କାରଣରେ, ମୋ ପିତା ଯେପରି ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସେପରି ମୋ ପରି ଆଜ୍ଞାନୁଗତ ପୁତ୍ରକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବ?

Verse 11

सुखी बत सभार्यश्च भरतः केकयीसुतः।मुदितान् कोसलानेको यो भोक्ष्यत्यधिराजवत्।।।।

କୈକେୟୀପୁତ୍ର ଭରତ ସୁଖୀ, ପତ୍ନୀସହିତ; ଆନନ୍ଦିତ କୋସଲବାସୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଏକା ଅଧିରାଜ ପରି କୋସଲକୁ ଭୋଗ କରିବ।

Verse 12

स हि सर्वस्य राज्यस्य मुखमेकं भविष्यति।ताते च वयसाऽतीते मयि चारण्यमास्थिते।।।।

କାରଣ ସେ ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟର ଏକମାତ୍ର ମୁଖ୍ୟ ହେବ; ହେ ପ୍ରିୟ, ପିତା ବୟସରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ, ଏବଂ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟବାସ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି।

Verse 13

अर्थधर्मौ परित्यज्य य काममनुवर्तते।एवमापद्यते क्षिप्रं राजा दशरथो यथा।।।।

ଅର୍ଥ ଓ ଧର୍ମକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଯେ ରାଜା କାମନାକୁ ଅନୁସରେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଆପଦାରେ ପତିତ ହୁଏ—ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ପରି।

Verse 14

मन्ये दशरथान्ताय मम प्रव्राजनाय च।कैकेयी सौम्य सम्प्राप्ता राज्याय भरतस्य च।।।।

ହେ ସୌମ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ମତରେ କୈକେୟୀ ଦଶରଥଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ, ମୋର ବନବାସ ପାଇଁ ଏବଂ ଭରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି।

Verse 15

अपीदानीं तु कैकेयी सौभाग्यमदमोहिता।कौसल्यां च सुमित्रां च सम्प्रबाधेत मत्कृते।।।।

ଏବେ କି କୈକେୟୀ—ସୌଭାଗ୍ୟର ମଦରେ ମୋହିତ ହୋଇ—ମୋ ହେତୁ କୌସଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେବ ନାହିଁ?

Verse 16

मा स्म मत्कारणाद्देवी सुमित्रा दुःखमावसेत्।अयोध्यामित एव त्वं काल्ये प्रविश लक्ष्मण।।।।

ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ କାରଣରୁ ଦେବୀ ସୁମିତ୍ରା ଦୁଃଖରେ ନ ରୁହନ୍ତୁ; ତେଣୁ ତୁମେ ଏଠାରୁ ହିଁ କାଲି ପ୍ରଭାତେ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କର।

Verse 17

अहमेको गमिष्यामि सीतया सह दण्डकान्।अनाथाया हि नाथस्त्वं कौशल्याया भविष्यसि।।।।

ମୁଁ ସୀତା ସହିତ ଏକାକୀ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି; ନିରାଶ୍ରୟା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କର ତୁମେ ନାଥ ଓ ରକ୍ଷକ ହେବା।

Verse 18

क्षुद्रकर्मा हि कैकेयी द्वेष्यमन्याय्यमाचरेत्।परिदद्याहि धर्मज्ञे भरते मम मातरम्।।।।

କ୍ଷୁଦ୍ରକର୍ମା କୈକେୟୀ ଦ୍ୱେଷବଶେ ଘୃଣିତ ଓ ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେ; ତେଣୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭରତଙ୍କୁ ମୋ ମାତାଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କର।

Verse 19

नूनं जात्यन्तरे कस्मिन् स्त्रियः पुत्रैर्वियोजिताः।जनन्या मम सौमित्रे तस्मादेतदुपस्थितम्।।।।

ହେ ସୌମିତ୍ରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ! ନିଶ୍ଚୟ କୌଣସି ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ମୋ ମାତା ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ବିୟୋଗ କରାଇଥିଲେ; ସେହିହେତୁ ଏହି ବିପତ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଆସିଛି।

Verse 20

मया हि चिरपुष्टेन दुखसंवर्धितेन च।विप्रयुज्यत कौशल्या फलकाले धिगस्तु माम्।।।।

ମୋତେ ଦୀର୍ଘକାଳ ପୋଷି ଦୁଃଖରେ ଲାଳନ କରିଥିବା କୌଶଲ୍ୟା ଫଳକାଳେ ମୋଠାରୁ ବିୟୋଗ ପାଉଛନ୍ତି—ଧିକ୍ ମୋତେ!

Verse 21

मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत्पुत्रमीदृशम्।सौमित्रे योऽहमम्बाया दद्मि शोकमनन्तकम्।।।।

ହେ ସୌମିତ୍ରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ! ମୁଁ ଏମିତି ପୁତ୍ର ଯେ ମାତାଙ୍କୁ ଅନନ୍ତ ଶୋକ ଦେଉଛି; ତେଣୁ କୌଣସି ସୀମନ୍ତିନୀ ମୋ ପରି ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ନ ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 22

मन्ये प्रीतिविशिष्टा सा मत्तो लक्ष्मण शारिका।यस्यास्तच्छ्रूयते वाक्यं शुक पादमरेर्दश।।।।

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋତେ ଲାଗେ ମୋ ମାତାଙ୍କୁ ମୋଠାରୁ ତାଙ୍କର ଶାରିକା ଅଧିକ ପ୍ରିୟ; କାରଣ ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏହି ବାକ୍ୟ ଶୁଣାଯାଏ— ‘ହେ ଶୁକ, ଶତ୍ରୁର ପାଦକୁ କାମୁଡ଼!’

Verse 23

शोचन्त्या अल्पभाग्याया न किञ्चिदुपकुर्वता।पुत्रेण किमपुत्राया मया कार्यमरिन्दम।।।।

ହେ ଅରିନ୍ଦମ, ଶୋକାକୁଳ ଅଲ୍ପଭାଗ୍ୟା ମୋ ମାତାଙ୍କୁ—ମୁଁ କିଛି ଉପକାର କରିପାରୁନଥିବାବେଳେ—ମୋ ପରି ପୁତ୍ରରେ କ’ଣ କାମ? ଯେନେ ସେ ପୁତ୍ରହୀନା ହେଉ।

Verse 24

अल्पभाग्या हि मे माता कौशल्या रहिता मया।शेते परमदुःखार्ता पतिता शोकसागरे।।।।

ମୋ ବିନା ରହିଥିବା ମୋ ମାତା କୌଶଲ୍ୟା ନିଶ୍ଚୟ ଅଲ୍ପଭାଗ୍ୟା; ପରମ ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ, ଯେନେ ଶୋକସାଗରେ ପତିତ ହୋଇ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 25

एको ह्यहमयोध्यां च पृथिवीं चापि लक्ष्मण।तरेयमिषुभिः क्रुद्धो ननु वीर्यमकारणम्।।।।

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଯଦି କ୍ରୋଧିତ ହେଉ, ଏକାକୀ ମୋ ଇଷୁଦ୍ୱାରା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ମାତ୍ର ନୁହେଁ, ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ମଧ୍ୟ ବଶ କରିପାରିବି; କିନ୍ତୁ ଅକାରଣେ ବୀର୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 26

अधर्मभयभीतश्च परलोकस्य चानघ।तेन लक्ष्मण नाद्याह मात्मानमभिषेचये।।।।

ହେ ଅନଘ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅଧର୍ମର ଭୟରେ ଏବଂ ପରଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରି—ସେହି କାରଣରୁ ଆଜି ମୁଁ ନିଜ ଅଭିଷେକ (ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ) କରାଇଲି ନାହିଁ।

Verse 27

एतदन्यश्च करुणं विलप्य विजने वने।अश्रुपूर्णमुखो रामो निशि तूष्णीमुपाविशत्।।।।

ସେଇ ନିର୍ଜନ ବନରେ ରାମ ଏପରି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କରୁଣ ବିଲାପ କରି, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁଖ ନେଇ, ରାତିରେ ନିରବତାରେ ବସିଲେ।

Verse 28

विलप्योपरतं रामं गतार्चिषमिवानलम्।समुद्रमिव निर्वेगमाश्वासयत लक्ष्मणः।।।।

ରାମ ଯେତେବେଳେ ବିଲାପ ଥାମିଲେ—ନିର୍ଜ୍ୱାଳ ଅଗ୍ନି ପରି, ନିର୍ବେଗ ସମୁଦ୍ର ପରି—ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନା ଦେଲେ।

Verse 29

ध्रुवमद्य पुरी राजन्नयोध्यायुधिनां वर।निष्प्रभा त्वयि निष्क्रान्ते गतचन्द्रेव शर्वरी।।।।

ହେ ରାଜନ, ଆୟୁଧଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ନିଶ୍ଚୟ ଆଜି ତୁମେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଥିବାରୁ ଅୟୋଧ୍ୟାପୁରୀ ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ରାତି ପରି ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହୋଇଯାଇଛି।

Verse 30

नैतदौपयिकं राम यदिदं परितप्यते।विषादयसि सीतां च मां चैव पुरुषर्षभ।।।।

ହେ ରାମ, ଏପରି ପରିତାପ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ହେ ପୁରୁଷର୍ଷଭ, ଏମିତି ବିଲାପ କରି ତୁମେ ସୀତାଙ୍କୁ ଓ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ବିଷାଦଗ୍ରସ୍ତ କରୁଛ।

Verse 31

न च सीता त्वया हीना न चाहमपि राघव।मुहूर्तमपि जीवावो जलान्मत्स्याविनोद्धृतौ।।।।

ହେ ରାଘବ! ତୁମ ବିନା ସୀତା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ଜଳରୁ ବାହାର କରା ମାଛ ପରି—ମୁହୂର୍ତ୍ତମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବୁ ନାହିଁ।

Verse 32

नहि तातं न शत्रुघ्नं न सुमित्रां परन्तप।द्रष्टुमिच्छेयमद्याहं स्वर्गं चापि त्वया विना।।।।

ହେ ପରନ୍ତପ! ତୁମ ବିନା ଆଜି ମୁଁ ନ ପିତାଙ୍କୁ, ନ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ, ନ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବି; ତୁମ ବିନା ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ନ ଚାହିଁ।

Verse 33

ततस्तत्र सुखासीनौ नातिदूरे निरीक्ष्य ताम्।न्यग्रोधे सुकृतां शय्यां भेजाते धर्मवत्सलौ।।।।

ତାପରେ ସେଠାରେ ସୁଖାସୀନ ଧର୍ମବତ୍ସଳ ସେ ଦୁଇଜଣ, ନିକଟରେ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ (ବଟ) ବୃକ୍ଷତଳେ ସୁନିର୍ମିତ ଶୟ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ସେଇ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କଲେ।

Verse 34

स लक्ष्मणस्योत्तमपुष्कलं वचोनिशम्य चैवं वनवासमादरात्।समाः समस्ता विदधे परन्तपःप्रपद्य धर्मं सुचिराय राघवः।।।।

ପରନ୍ତପ ରାଘବ (ଶ୍ରୀରାମ) ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଉପଦେଶକୁ ସ୍ନେହପୂର୍ବକ ଶୁଣି; ବନବାସକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଦୀର୍ଘକାଳ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅରଣ୍ୟବାସ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ।

Verse 35

ततस्तु तस्मिन् विजने वने तदामहाबलौ राघववंशवर्धनौ।न तौ भयं सम्भ्रममभ्युपेयतुर्यथैव सिंहौ गिरिसानुगोचरौ।।।।

ତାପରେ ସେଇ ସମୟରେ ସେ ନିର୍ଜନ ବନରେ, ମହାବଳୀ ଏବଂ ରାଘବବଂଶବର୍ଧକ ସେ ଦୁଇଜଣ ଭୟ କିମ୍ବା ଉତ୍କଣ୍ଠାକୁ ବଶ ହେଲେ ନାହିଁ—ପର୍ବତ ଢାଳରେ ବିହରୁଥିବା ଦୁଇ ସିଂହ ପରି।