Sarga 52

Verse 1

प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः।उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम्।।2.52.1।।

ରାତ୍ରି ପ୍ରଭାତକୁ ପରିଣତ ହେଲାବେଳେ, ପୃଥୁବକ୍ଷ ଓ ମହାୟଶସ୍ବୀ ଶ୍ରୀରାମ ଶୁଭଲକ୍ଷଣଧାରୀ ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 2

भास्करोदयकालोऽयं गता भगवती निशा।असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस्तात कूजति।।2.52.2।।

ତାତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭଗବତୀ ନିଶା ଗତ ହୋଇଗଲା; ଏବେ ଭାସ୍କରୋଦୟକାଳ ଆସିଛି। ସେଠାରେ କଳା ପଖାଳିଥିବା କୋକିଳ ପକ୍ଷୀ ମଧୁର କୂଜନ କରୁଛି।

Verse 3

बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने।तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरङ्गमाम्।।2.52.3।।

ବନରେ ମୟୂରମାନଙ୍କ ନାଦ ଶୁଣାଯାଉଛି; ହେ ସୌମ୍ୟ ମିତ୍ର, ସମୁଦ୍ରଗାମିନୀ ଶୀଘ୍ରଗାମିନୀ ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା)କୁ ଆମେ ପାର ହେବା।

Verse 4

विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः।गुहमामन्त्र्य सूतं च सोऽतिष्ठद्भ्रातुरग्रतः।।2.52.4।।

ରାମଙ୍କ ବାକ୍ୟ ବୁଝି, ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗୁହଙ୍କୁ ଓ ସାରଥିକୁ ଡାକି, ପରେ ଭାଇଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।

Verse 5

स तु रामस्य वचनं निशम्य प्रतिगृह्य च।स्थपतिस्तूर्णमाहूय सचिवानिदमब्रवीत्।।2.52.5।।

ରାମଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଓ ତାଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ଗ୍ରହଣ କରି, ନିଷାଦାଧିପତି ତୁରନ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଡାକି ଏପରି କହିଲେ।

Verse 6

अस्य वाहनसंयुक्तां कर्णग्राहवतीं शुभाम्।सुप्रतारां दृढां तीर्थे शीघ्रं नावमुपाहर।।2.52.6।।

ତୀର୍ଥଘାଟରେ ଶୀଘ୍ର ଏକ ଦୃଢ଼, ଶୁଭ ନାଉ ଆଣିଦେ—ଯାନସାମଗ୍ରୀସହିତ ସଜ୍ଜିତ, କର୍ଣ୍ଣଧାର (ନାଉକାଚାଳକ) ଥିବା, ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ସହଜ ପାରାପାର ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।

Verse 7

तं निशम्य समादेशं गुहामात्यगणो महान्।उपोह्य रुचिरां नावं गुहाय प्रत्यवेदयत्।।2.52.7।।

ସେ ଆଦେଶ ଶୁଣି ଗୁହଙ୍କ ମହାନ୍ ଅମାତ୍ୟଗଣ ସୁନ୍ଦର ନୌକାଟିକୁ ଆଣି, ‘ଆଜ୍ଞା ପାଳିତ’ ବୋଲି ଗୁହଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ।

Verse 8

ततः स प्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत्।उपस्थितेयं नौर्देव भूयः किं करवाणि ते।।2.52.8।।

ତେବେ ଗୁହ ହାତ ଯୋଡ଼ି ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ଦେବ! ନୌକା ପ୍ରସ୍ତୁତ; ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଆଉ କ’ଣ କରିବି?”

Verse 9

तवामरसुतप्रख्य तर्तुं सागरगां नदीम्।नौरियं पुरुषव्याघ्र तां त्वमारोह सुव्रत।।2.52.9।।

ହେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର, ଅମରସୁତସଦୃଶ ତେଜସ୍ବୀ ଓ ସୁବ୍ରତ! ସାଗରଗାମିନୀ ଏହି ନଦୀ ତରିବା ପାଇଁ ଏହି ନୌକା ଅଛି; ତୁମେ ଏଥିରେ ଆରୋହଣ କର।

Verse 10

अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदं वचः।कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति।।2.52.10।।

ତାପରେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ଶ୍ରୀରାମ ଗୁହଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ: “ତୁମ ସହାୟତାରେ ମୋ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେଲା; ଶୀଘ୍ର ଆମକୁ ନୌକାରେ ଚଢ଼ାଅ।”

Verse 11

ततः कलापान् सन्नह्य खड्गौ बध्वा च धन्विनौ।जग्मतुर्येन तौ गङ्गां सीतया सह राघवौ।।2.52.11।।

ତାପରେ ଧନୁଧାରୀ ସେଇ ଦୁଇ ରାଘବ ତୂଣୀର ସଜାଇ, ଖଡ୍ଗ ବାନ୍ଧି; ସୀତାଙ୍କ ସହ ଗଙ୍ଗା ଦିଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 12

राममेव तु धर्मज्ञमुपगम्य विनीतवत्।किमहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत्।।2.52.12।।

ଧର୍ମଜ୍ଞ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ବିନୟରେ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ସୂତ ହାତ ଯୋଡ଼ି କହିଲେ: “ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?”

Verse 13

ततोऽब्रवीद्दाशरथिः सुमन्त्रं स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन।सुमन्त्र शीघ्रं पुनरेव याहिराज्ञः सकाशे भव चाप्रमत्तः।।2.52.13।।

ତେବେ ଦାଶରଥି ଶ୍ରୀରାମ ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତରେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ନେହପୂର୍ବକ ସ୍ପର୍ଶ କରି କହିଲେ: “ସୁମନ୍ତ୍ର, ଶୀଘ୍ର ପୁନର୍ବାର ଫେରିଯାଅ; ରାଜାଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ରୁହ ଏବଂ ସେବାରେ ସଦା ଅପ୍ରମତ୍ତ ରୁହ।”

Verse 14

निवर्तस्वेत्युवाचैव ह्येतावद्धि कृतं मम।रथं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामि महावनम्।।2.52.14।।

ସେ କହିଲେ: “ଫେରିଯାଅ; ଏତେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ କରିଛ। ରଥକୁ ଛାଡ଼ି ମୁଁ ପଦେପଦେ ମହାବନକୁ ଯିବି।”

Verse 15

आत्मानं त्वभ्यनुज्ञातमवेक्ष्यार्तः स सारथिः।सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रमैक्ष्वाकमिदमब्रवीत्।।2.52.15।।

ନିଜକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଅନୁମତି ମିଳିଛି ବୋଲି ଦେଖି, ଶୋକାକୁଳ ସାରଥି ସୁମନ୍ତ୍ର ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 16

नातिक्रान्तमिदं लोके पुरुषेणेह केनचित्।तव सभ्रातृभार्यस्य वासः प्राकृतवद्वने।।2.52.16।।

ଏହି ଲୋକରେ କୌଣସି ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଯାହା କରିଛ, ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବ ନାହିଁ—ଭ୍ରାତା ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ପରି ବନରେ ବାସ।

Verse 17

न मन्ये ब्रह्मचर्येऽस्ति स्वधीते वा फलोदयः।मार्दवार्जवयोर्वापि त्वां चेद्व्यसनमागतम्।।2.52.17।।

ତୁମର ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ମାର୍ଦ୍ଦବ ଓ ଆର୍ଜବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ତୁମ ପାଖକୁ ବିପଦ ଆସିପଡ଼ିଛି, ତେବେ ଏହି ଗୁଣମାନେ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି ବୋଲି ମୁଁ ମନେ କରେନି।

Verse 18

सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन्।त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर त्रीन् लोकांस्तु जयन्निव।।2.52.18।।

ହେ ରାଘବ, ହେ ବୀର! ବୈଦେହୀ ଓ ଭ୍ରାତା ସହ ବନରେ ବାସ କରି, ତୁମେ ତିନି ଲୋକ ଜୟ କରିଥିବା ପରି ଶୁଭ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।

Verse 19

वयं खलु हता राम ये त्वयाप्युपवञ्चिताः।कैकेय्या वशमेष्यामः पापाया दुःखभागिनः।।2.52.19।।

ହେ ରାମ, ସତ୍ୟକୁହିଲେ ଆମେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲୁ—ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଆମଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ; ଏବେ ପାପିଣୀ କୈକେୟୀର ବଶକୁ ପଡ଼ି, ଦୁଃଖର ଭାଗୀ ହେବୁ।

Verse 20

इति ब्रुवन्नात्मसमं सुमन्त्रः सारथिस्तदा।दृष्ट्वा दूरगतं रामं दुःखार्तो रुरुदे चिरम्।।2.52.20।।

ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ, ରାମଙ୍କୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ସମାନ ଭାବୁଥିବା ସାରଥି ସୁମନ୍ତ୍ର, ଦୂରକୁ ଯାଉଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖାର୍ତ୍ତ ହୋଇ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରୁଦନ କଲେ।

Verse 21

ततस्तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम्।रामस्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच तम्।।2.52.21।।

ତାପରେ ଅଶ୍ରୁ ଶାନ୍ତ ହେଲାପରେ, ସୂତ ଶୁଚି ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି (ଆଚମନ କରି) ସଂଯତ ଓ ପବିତ୍ର ହେଲେ; ତେବେ ରାମ ତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ମଧୁର ବାକ୍ୟ କହିଲେ।

Verse 22

इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये।यथा दशरथो राजा मां न शोचेत्तथा कुरु।।2.52.22।।

ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶରେ ତୁମ ସମାନ ସୁହୃଦକୁ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ। ତେଣୁ ଏପରି କର, ଯେପରି ରାଜା ଦଶରଥ ମୋ ପାଇଁ ଶୋକ ନ କରନ୍ତୁ।

Verse 23

शोकोपहतचेताश्च वृद्धश्च जगतीपतिः।कामभावावसन्नश्च तस्मादेतद्ब्रवीमि ते।।2.52.23।।

ଜଗତୀପତି ବୃଦ୍ଧ, ଶୋକରେ ତାଙ୍କ ଚେତନା ଆହତ; ଏବଂ କାମଭାବର ପ୍ରେରଣାରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅବସନ୍ନ—ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି କଥା କହୁଛି।

Verse 24

यद्यदाज्ञापयेत्किञ्चित्स महात्मा महीपतिः।कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तदविकाङ्क्षया।।2.52.24।।

କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରିୟକାମନା ପୂରଣ ପାଇଁ ମହାତ୍ମା ମହୀପତି ଯେ କିଛି ଅଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି, ତାହାକୁ ନିର୍ଦ୍ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ତୁରନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 25

एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नरेश्वराः।यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते।।2.52.25।।

ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି କାରଣରୁ ନରେଶ୍ୱରମାନେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରନ୍ତି—ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନରେ ତାଙ୍କର ସଙ୍କଳ୍ପ କେବେ ବାଧାରେ ରୋକାଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 26

यद्यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति।न च ताम्यति दुःखेन सुमन्त्र कुरु तत्तथा।।2.52.26।।

ସୁମନ୍ତ୍ର, ଏମିତି କର ଯେ ମହାରାଜ ନିରାଶାରେ ପଡ଼ିନ ଯାଆନ୍ତୁ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ନ ହୁଅନ୍ତୁ।

Verse 27

अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धमार्यं जितेन्द्रियम्।ब्रूयास्त्वमभिवाद्यैव मम हेतोरिदं वचः।।2.52.27।।

ଦୁଃଖ ଅଦୃଷ୍ଟ, ବୃଦ୍ଧ, ଆର୍ୟ, ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ଅଭିବାଦନ କରି, ମୋ ହେତୁ ଏହି ବଚନ ତୁମେ କହ।

Verse 28

नैवाहमनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली।अयोध्यायाश्च्युताश्चेति वने वत्स्यामहेति च।।2.52.28।।

ଅୟୋଧ୍ୟାରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେଲୁ ବୋଲି କିମ୍ବା ବନରେ ବସିବାକୁ ପଡ଼ିବ ବୋଲି ଭାବି—ମୁଁ ଶୋକ କରେ ନାହିଁ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ମୈଥିଲୀ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 29

चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः।लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसे क्षिप्रमागतान्।।2.52.29।।

ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ତୁମେ ପୁନଃପୁନଃ ଶୀଘ୍ର ଆଗତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ଓ ମୋତେ ଦର୍ଶନ କରିବ।

Verse 30

एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे।अन्याश्च देवीस्सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः।।2.52.30।।आरोग्यं ब्रूहि कौशल्यामथ पादाभिवन्दनम्।सीताया मम चाऽऽर्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च।।2.52.31।।

ଏପରି କହି ରାଜାଙ୍କୁ, ହେ ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୋର ମାତାଙ୍କୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବୀମାନଙ୍କ ସହିତ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୁନଃପୁନଃ (ମୋର ବାର୍ତ୍ତା) କହିଦିଅ।

Verse 31

एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे।अन्याश्च देवीस्सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः।।2.52.30।।आरोग्यं ब्रूहि कौशल्यामथ पादाभिवन्दनम्।सीताया मम चाऽऽर्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च।।2.52.31।।

କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଆମର ଆରୋଗ୍ୟ-କୁଶଳ କହ; ଏବଂ ସୀତା, ମୋ ଓ ଆର୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବଚନରୁ ତାଙ୍କ ପାଦେ ପ୍ରଣାମ ପହଞ୍ଚାଇଦିଅ।

Verse 32

ब्रूयाश्च हि महाराजं भरतं क्षिप्रमानय।आगतश्चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे।।2.52.32।।

ଏବଂ ମହାରାଜଙ୍କୁ କହ—ଭରତଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଆଣିବାକୁ; ଭରତ ଆସିଲେ, ରାଜାଙ୍କ ମତାନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ରାଜପଦରେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଉ।

Verse 33

भरतं च परिष्वज्य यौवराज्येऽभिषिच्य च।अस्मत्सन्तापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति।।2.52.33।।

ଭରତଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ତାଙ୍କୁ ଯୁବରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କର; ତେବେ ଆମ ବିୟୋଗଜନିତ ଦୁଃଖ ତୁମକୁ କେବେ ଅଭିଭବ କରିପାରିବ ନାହିଁ।

Verse 34

भरतश्चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे।तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्वेवाविशेषतः।।2.52.34।।

ଭରତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ: ସେ ଯେପରି ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତି ବ୍ୟବହାର କରେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ—କୌଣସି ଭେଦ ଛାଡ଼ି—ବ୍ୟବହାର କରୁ।

Verse 35

यथा च तव कैकेयी सुमित्रा च विशेषतः।तथैव देवी कौशल्या मम माता विशेषतः।।2.2.35।।

ଯେପରି ତୁମ ପାଇଁ କୈକେୟୀ ଓ ସୁମିତ୍ରା ବିଶେଷ ପ୍ରିୟ, ସେପରି ଦେବୀ କୌଶଲ୍ୟା—ମୋର ମାତା—ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 36

तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता।लोकयोरुभयोः शक्यं त्वया यत्सुखमेधितुम्।।2.52.36।।

ପିତାଶ୍ରୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଇଚ୍ଛାରେ ଯୁବରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି; ତୁମ ଆଚରଣଦ୍ୱାରା ପିତାଶ୍ରୀ ଉଭୟ ଲୋକରେ ସୁଖ-ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରିପାରିବେ—ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ସମ୍ଭବ।

Verse 37

निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोककर्शितः।तत्सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात्काकुत्स्थमब्रवीत्।।2.52.37।।

ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତିତ, ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ସୁମନ୍ତ୍ର ସେ ସମସ୍ତ ବଚନ ଶୁଣି, ସ୍ନେହବଶତଃ କାକୁତ୍ସ୍ଥ କୁମାରଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 38

यदहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहादविक्लबः।भक्तिमानिति तत्तावद्वाक्यं त्वं क्षन्तुमर्हसि।।2.52.38।।

ସ୍ନେହବଶତଃ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ, ଉପଚାର ବିନା ମୁଁ ଯଦି ତୁମକୁ ଅନୌପଚାରିକ ଭାବେ କିଛି କହିଥାଏ, ତେବେ ତାହାକୁ ଭକ୍ତ ସେବକର ବାକ୍ୟ ଭାବି କୃପାକରି କ୍ଷମା କର।

Verse 39

कथं हि त्वद्विहीनोऽहं प्रतियास्यामि तां पुरीम्।तव तावद्वियोगेन पुत्रशोकाकुलामिव।।2.52.39।।

ତୁମ ବିନା ମୁଁ କିପରି ସେ ନଗରୀକୁ ଫେରିବି? ତୁମ ବିୟୋଗରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ପୁତ୍ରଶୋକରେ ବ୍ୟାକୁଳ ମାତା ପରି ହୋଇଯିବ।

Verse 40

सराममपि तावन्मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः।विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येतापि सा पुरी।।2.52.40।।

ସେତେବେଳେ ଲୋକେ ରାମ ସହିତ ମୋ ରଥକୁ ଦେଖିଥିଲେ; ଏବେ ରାମ ବିନା ରଥ ଫେରୁଥିବା ଦେଖି ସେମାନେ ଭାଙ୍ଗିପଡିବେ—ନଗରୀ ମଧ୍ୟ ଶୋକରେ ଯେନେ ଫାଟିଯିବ।

Verse 41

दैन्यं हि नगरी गच्छेद्दृष्ट्वा शून्यमिमं रथम्।सूतावशेषं स्वं सैन्यं हतवीरमिवाऽहवे।।2.52.41।।

ଏହି ରଥ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖି ନଗରୀ ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିବ; ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ବୀର ନିହତ ହୋଇ ସାରଥି ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିବା ସେନା।

Verse 42

दूरेऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम्।चिन्तयन्तोऽद्य नूनं त्वां निराहाराः कृताः प्रजाः।।2.52.42।।

ତୁମେ ଦୂରେ ବସୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଜାମାନେ ମନରେ ତୁମକୁ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଭଳି ଅଗ୍ରେ ସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି। ଆଜି ନିଶ୍ଚୟେ ସେମାନେ ତୁମ ଚିନ୍ତନରେ ଲୀନ ହୋଇ ନିରାହାର ରହିବେ।

Verse 43

दृष्टं तद्धि त्वया राम यादृशं त्वत्प्रवासने।प्रजानां सङ्कुलं वृत्तं त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम्।।2.52.43।।

ହେ ରାମ, ତୁମ ପ୍ରବାସ ସମୟରେ ଯେପରି ଦୃଶ୍ୟ ଥିଲା, ତୁମେ ନିଜେ ଦେଖିଛ। ତୁମ ଶୋକରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ଥିବା ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଅସ୍ଥିର ଓ ସଙ୍କୁଳ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲା।

Verse 44

आर्तनादो हि यः पौरैर्मुक्तस्त्वद्विप्रवासने।सरथं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगुणं ततः।।2.52.44।।

ତୁମ ନିର୍ବାସନ ସମୟରେ ପୌରମାନେ ଯେ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କରିଥିଲେ, ଏବେ ସେମାନେ ମୋତେ ରଥସହିତ ଫେରୁଥିବା ଦେଖିଲେ, ତାହାଠାରୁ ଶତଗୁଣ ଅଧିକ କରିବେ।

Verse 45

अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतो मया।नीतोऽसौ मातुलकुलं सन्तापं मा कृथा इति।।2.52.45।।

ମୁଁ ଦେବୀ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କ’ଣ କହିବି? ‘ତୁମ ପୁତ୍ରକୁ ମୁଁ ତାଙ୍କ ମାତୁଳକୁଳକୁ ନେଇଗଲି; ଶୋକ କରନି’—ଏପରି କଥା ସତ୍ୟ ଭଳି କିପରି କହିପାରିବି?

Verse 46

असत्यमपि नैवाहं ब्रूयां वचनमीदृशम्।कथमप्रियमेवाहं ब्रूयां सत्यमिदं वचः।।2.52.46।।

ଏପରି ଅସତ୍ୟ ବଚନ ମୁଁ କେବେ କହିପାରିବି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଏହି ସତ୍ୟ ବଚନଟି ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପ୍ରିୟ; ଏତେ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ସତ୍ୟକୁ ମୁଁ କିପରି କହିବି?

Verse 47

मम तावन्नियोगस्थास्त्वद्बन्धुजनवाहिनः।कथं रथं त्वया हीनं प्रवक्ष्यन्ति हयोत्तमाः।।2.52.47।।

ମୋ ଆଜ୍ଞାଧୀନ ଥିବା, ତୁମ ବନ୍ଧୁଜନମାନଙ୍କୁ ବହନ କରୁଥିବା ଏହି ଉତ୍ତମ ଅଶ୍ୱମାନେ—ତୁମେ ନଥିବାରୁ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଥିବା ଏହି ରଥକୁ ଏବେ କିପରି ଟାଣିବେ?

Verse 48

तन्न शक्ष्याम्यहं गन्तुमयोध्यां त्वदृतेऽनघ।वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि।।2.52.48।।

ଏହେତୁ, ହେ ଅନଘ, ତୁମ ବିନା ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଇପାରିବି ନାହିଁ; ବନବାସକୁ ଅନୁସରି ତୁମ ପଛେ ପଛେ ଯିବା ପାଇଁ ମୋତେ ଅନୁମତି ଦେବା ତୁମର ଉଚିତ।

Verse 49

यदि मे याचमानस्य त्यागमेव करिष्यसि।सरथोऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्तमात्र इह त्वया।।2.52.49।।

ମୁଁ ଯାଚନା କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଠାନ, ତେବେ ତୁମେ ଏଠାରେ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ମାତ୍ରେ ମୁଁ ରଥସହିତ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି।

Verse 50

भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते।रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव।।2.52.50।।

ହେ ରାଘବ, ବନରେ ତୁମ ତପସ୍ୟାକୁ ବିଘ୍ନ କରିବା ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଥିବେ, ମୁଁ ମୋ ରଥଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିବାଧିତ କରି ନିବାରଣ କରିଦେବି।

Verse 51

त्वत्कृते न मयाऽवाप्तं रथचर्याकृतं सुखम्।आशंसे त्वत्कृते नाहं वनवासकृतं सुखम्।।2.52.51।।

ତୁମ ଅନୁଗ୍ରହରେ ମୁଁ ପୂର୍ବେ ରଥଚର୍ୟାର ସୁଖ ପାଇଥିଲି; ସେଇ ତୁମ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଏବେ ତୁମ ବନବାସରେ ବନେ ବସିବା ସୁଖ ମଧ୍ୟ ପାଇବି ବୋଲି ଆଶା କରୁଛି।

Verse 52

प्रसीदेच्छामि तेऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः।प्रीत्याऽभिहितमिच्छामि भव मे प्रत्यनन्तरः।।2.52.52।।

ଦୟାକରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ; ଅରଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁମ ପାଖେ ପାଖେ ନିକଟରେ ରହିବାକୁ ଚାହେଁ। ପ୍ରେମରେ ତୁମ ମୁଖରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ—‘ମୋ ପାଖରେ ନିକଟରେ ରୁହ।’

Verse 53

इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः।परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम्।।2.52.53।।

ହେ ପରାକ୍ରମୀ ବୀର, ଯଦି ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ବନବାସରେ ତୁମ ସେବା କରିପାରନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ପରମ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ।

Verse 54

तव शुश्रूषणं मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन्।अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्यहम्।।2.52.54।।

ବନେ ବସି ମୁଁ ମସ୍ତକ ନମାଇ ତୁମ ଶୁଶ୍ରୂଷା କରିବି; ସେଇ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମୁଁ ସବୁକିଛି ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି—ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ, ଦେବଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ।

Verse 55

न हि शक्या प्रवेष्टुं सा मयाऽयोध्या त्वया विना।राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा।।2.52.55।।

ତୁମ ବିନା ମୁଁ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବି ନାହିଁ; ଯେପରି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିବା ଲୋକ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରାଜଧାନୀରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 56

वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः।यदनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः।।2.52.56।।

ବନବାସ ଶେଷ ହେଲେ—ଏହି ମୋର ହୃଦୟର ମନୋରଥ—ଏହି ରଥରେଇ ତୁମକୁ ପୁଣି ନଗରୀକୁ ବହିନେଇଯାଉ।

Verse 57

चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने।क्षणभूतानि यास्यन्ति शतसङ्ख्यान्यतोऽन्यथा।।2.52.57।।

ମୁଁ ଯଦି ତୁମ ସହିତ ବନରେ ରହେ, ତେବେ ସେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବର୍ଷ କ୍ଷଣମାତ୍ର ପରି ଯାଇଯିବ; ନହେଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଶତବର୍ଷ ପରି ଲାଗିବ।

Verse 58

भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि।भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां हातुमर्हसि।।2.52.58।।

ହେ ଭୃତ୍ୟବତ୍ସଳ! ମୋ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ତୁମ ପଥରେ ମୁଁ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ମୁଁ ତୁମର ଭକ୍ତ ଭୃତ୍ୟ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଟୁଟ—ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ।

Verse 59

एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः।रामो भृत्यानुकम्पी तु सुमन्त्रमिदमब्रवीत्।।2.52.59।।

ଏଭଳି ସୁମନ୍ତ୍ର ନାନା ପ୍ରକାରେ ଦୀନ ହୋଇ ପୁନଃପୁନଃ ଯାଚନା କରୁଥିବାବେଳେ, ଭୃତ୍ୟାନୁକମ୍ପୀ ରାମ ତାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 60

जानामि परमां भक्तिं मयि ते भर्तृवत्सल।शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीमितः।।2.52.60।।

ହେ ଭର୍ତ୍ତୃବତ୍ସଲ, ମୋ ପ୍ରତି ତୋର ପରମ ଭକ୍ତିକୁ ମୁଁ ଜାଣେ; ଏବେ ଶୁଣ—କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମୁଁ ତୋତେ ଏଠାରୁ ପୁରୀକୁ ପଠାଉଛି।

Verse 61

नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी।कैकेयी प्रत्ययं गच्छेदिति रामो वनं गतः।।2.52.61।।

ତୁମେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଗଲା ବୋଲି ଦେଖି ମୋର କନିଷ୍ଠ ଜନନୀ କୈକେୟୀ ନିଶ୍ଚିତ ହେବେ—‘ରାମ ନିଶ୍ଚୟ ବନକୁ ଗଲେ।’

Verse 62

परितुष्टा हि सा देवी वनवासं गते मयि।राजानं नातिशङ्केत 'मिथ्यावादी'ति धार्मिकम्।।2.52.62।।

ମୁଁ ବନବାସକୁ ଗଲି ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ ସେ ଦେବୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ; ତେବେ ଧାର୍ମିକ ରାଜାଙ୍କୁ ‘ମିଥ୍ୟାବାଦୀ’ ଭାବି ଆଉ ସନ୍ଦେହ କରିବେ ନାହିଁ।

Verse 63

एष मे प्रथमः कल्पो यदम्बा मे यवीयसी।भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यमवाप्नुयात्।।2.52.63।।

ଏହା ମୋର ପ୍ରଥମ ସଙ୍କଳ୍ପ: ମୋର କନିଷ୍ଠ ମାତା ଭରତଙ୍କ ରକ୍ଷା ଓ ସୁଶାସନରେ ଥିବା ନିଜ ପୁତ୍ରର ସମୃଦ୍ଧ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରୁନ୍ତୁ।

Verse 64

मम प्रियार्थं राज्ञश्च सरथस्त्वं पुरीं व्रज।सन्दिष्टश्चासि यानर्थांस्तां स्तान् ब्रूयास्तथा तथा।।2.52.64।।

ମୋର ହିତ ପାଇଁ ଓ ରାଜାଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ, ତୁମେ ରଥ ସହିତ ନଗରୀକୁ ଫେରିଯାଅ; ଏବଂ ଯେପରି ତୁମକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି, ସେହିପରି ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ସନ୍ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ଠିକ୍ ସେହି ଭାବରେ କହିଦିଅ।

Verse 65

इत्युक्त्वा वचनं सूतं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः।गुहं वचनमक्लीबो रामो हेतुमदब्रवीत्।।2.52.65।।

ଏପରି ସାରଥିଙ୍କୁ କଥା କହି, ତାଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ଅକ୍ଲାନ୍ତ ରାମ ପରେ ଗୁହଙ୍କୁ ଯୁକ୍ତିସମ୍ମତ ବଚନ କହିଲେ।

Verse 66

नेदानीं गुह योग्योऽयं वासो मे सजने वने।आवश्यं ह्याश्रमे वासः कर्तव्यस्तद्गतो विधिः।।2.52.66।।

‘ଗୁହ, ଏବେ ଲୋକେ ଯାଆସା କରୁଥିବା ଏହି ବନ ମୋର ବାସ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ନିଶ୍ଚୟ ଆଶ୍ରମରେ ବାସ କରିବା ଦରକାର; ସେଠାକୁ ଯାଇ ସେହି ଜୀବନର ବିଧି-ନିୟମ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।’

Verse 67

सोऽहं गृहीत्वा नियमं तपस्वि जनभूषणम्।हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च।।2.52.67।।जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरमानय।

‘ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କର ଭୂଷଣ ସ୍ୱରୂପ ନିୟମକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ପିତାଙ୍କ ଏବଂ ସୀତା-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ହିତକାମନାରେ, ମୁଁ ଜଟାଧାରୀ ହୋଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବି। ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ବୃକ୍ଷର କ୍ଷୀର ଆଣିଦିଅ।’

Verse 68

तत् क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत्।।2.52.68।।लक्ष्मणस्यात्मनश्चैव रामस्तेनाकरोज्जटाः।

ସେଇ କ୍ଷୀରକୁ ଗୁହ ରାଜପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ଆଣିଦେଲେ; ତାହାଦ୍ୱାରା ରାମ ନିଜେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ଦୁହେଁ ଜଟା ବାନ୍ଧିଲେ।

Verse 69

दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत्।।2.52.69।।तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ।आशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।2.52.70।।

ଦୀର୍ଘବାହୁ, ନରବ୍ୟାଘ୍ର ରାମ ଜଟିଳତ୍ୱ ଧାରଣ କଲେ। ତାପରେ ଚୀରବସନଧାରୀ ଓ ଜଟାମଣ୍ଡଳଧାରୀ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭ୍ରାତାଦ୍ୱୟ ଋଷିସମ ଶୋଭା ପାଇଲେ।

Verse 70

दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत्।।2.52.69।।तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ।आशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।2.52.70।।

ତେବେ ଚୀରବସନ ପିନ୍ଧି ଜଟାମଣ୍ଡଳ ଧାରଣ କରିଥିବା ସେ ଦୁଇ ଭାଇ—ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ଋଷିସମ ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଶୋଭିଲେ।

Verse 71

ततो वैखानसं मार्गमास्थितः सह लक्ष्मणः।व्रतमादिष्टवान् रामः सखायं गुहमब्रवीत्।।2.52.71।।

ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ବୈଖାନସ ମାର୍ଗ ଅବଲମ୍ବନ କରି, ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ରାମ ନିଜ ସଖା ଗୁହଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 72

अप्रमत्तो बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा।भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम्।।2.52.72।।

“ଗୁହ, ସେନା, କୋଷ, ଦୁର୍ଗ ଓ ଜନପଦ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଅପ୍ରମାଦୀ ରୁହ; କାରଣ ରାଜ୍ୟର ରକ୍ଷା—ଏମିତି ମତ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁରାରକ୍ଷ।”

Verse 73

ततस्तं समनुज्ञाय गुहमिक्ष्वाकुनन्दनः।जगाम तूर्णमव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः।।2.52.73।।

ତାପରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ରାମ ଗୁହଙ୍କୁ ସମ୍ମାନରେ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଅବ୍ୟଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ, ପତ୍ନୀ ସହ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ, ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 74

स तु दृष्ट्वा नदीतीरे नावमिक्ष्वाकुनन्दनः।तितीर्षुः शीघ्रगां गङ्गामिदं लक्ष्मणमब्रवीत्।।2.52.74।।

ନଦୀତୀରେ ନାଉଟି ଦେଖି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁନନ୍ଦନ ରାମ, ଶୀଘ୍ରଗାମିନୀ ଗଙ୍ଗାକୁ ତରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 75

आरोह त्वं नरव्याघ्र स्थितां नावमिमां शनैः।सीतां चारोपयान्वक्षं परिगृह्य मनस्विनीम्।।2.52.75।।

“ହେ ନରବ୍ୟାଘ୍ର, ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଥିବା ଏହି ନାଉରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚଢ଼; ଏବଂ ମନସ୍ୱିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଆଧାରକାଠି ଧରାଇ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଚଢ଼ାଇଦେ।”

Verse 76

स भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वमप्रतिकूलयन्।आरोप्य मैथिलीं पूर्वमारुरोहाऽऽत्मवां स्ततः।।2.52.76।।

ଭାଇଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି କିଛିମାତ୍ର ବିରୋଧ ନ କରି, ଆତ୍ମସଂଯମୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପ୍ରଥମେ ମୈଥିଲୀ ସୀତାଙ୍କୁ ନାଉରେ ଚଢ଼ାଇ, ପରେ ନିଜେ ଚଢ଼ିଲେ।

Verse 77

अथारुरोह तेजस्वी स्वयं लक्ष्मणपूर्वजः।ततो निषादाधिपतिर्गुहो ज्ञातीनचोदयत्।।2.52.77।।

ତାପରେ ତେଜସ୍ୱୀ ରାମ—ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା—ନିଜେ ନାଉରେ ଚଢ଼ିଲେ। ତାହାପରେ ନିଷାଦାଧିପତି ଗୁହ ନିଜ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କୁ କାମକୁ (ବାହା ଚାଲାଇବାକୁ) ଉତ୍ସାହିତ କଲେ।

Verse 78

राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य तां ततः।ब्रह्मवत् क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः।।2.52.78।।

ମହାତେଜସ୍ୱୀ ରାଘବ ମଧ୍ୟ ସେହି ନାଉରେ ଚଢ଼ି, ନିଜ ସୁରକ୍ଷାର୍ଥେ ମଙ୍ଗଳକାରୀ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ମୃଦୁସ୍ୱରେ ଜପ କଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣସଦୃଶ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟସଦୃଶ ଭାବେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ।

Verse 79

आचम्य च यथाशास्त्रं नदीं तां सह सीतया।प्राणमत्प्रीतिसंहृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभः।।2.52.79।।

ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ଆଚମନ କରି, ସୀତାସହିତ ସେ ନଦୀକୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ଅମିତପ୍ରଭ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ନମସ୍କାର କଲେ।

Verse 80

अनुज्ञाय सुमन्त्रं च सबलं चैव तं गुहम्।आस्थाय नावं रामस्तु चोदयामास नाविकान्।।2.52.80।।

ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଏବଂ ବଳସହିତ ଗୁହଙ୍କୁ ଅନୁଜ୍ଞା ଦେଇ, ରାମ ନୌକାରେ ଆସନ ନେଲେ ଓ ନାବିକମାନଙ୍କୁ ଆଗେଇବାକୁ ପ୍ରେରିତ କଲେ।

Verse 81

ततस्तैश्चोदिता सा नौः कर्णधारसमाहिता।शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलमत्यगात्।।2.52.81

ତାପରେ ନାବିକମାନଙ୍କ ଚୋଦନାରେ, କୁଶଳ କର୍ଣ୍ଣଧାରମାନେ ସୁସ୍ଥିର କରିଥିବା ସେ ନୌକା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚେପାର ଶୁଭ ଦ୍ରୁତ ବେଗରେ ଚାଲି, ଶୀଘ୍ରେ ଜଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲା।

Verse 82

मध्यं तु समनुप्राप्य भागीरथ्यास्त्वनिन्दिता।वैदेही प्राञ्जलिर्भूत्वा तां नदीमिदमब्रवीत्।।2.52.82।।

ଭାଗୀରଥୀର ମଧ୍ୟଧାରାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଅନିନ୍ଦିତା ବୈଦେହୀ ସୀତା ହାତ ଯୋଡ଼ି ସେ ନଦୀକୁ ଏହି ବାକ୍ୟ କହିଲେ।

Verse 83

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः।निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः।।2.52.83।।चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने।भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति।।2.52.84।।ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता।यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी।।2.52.85।।

ହେ ଗଙ୍ଗାଦେବୀ! ତୁମ ରକ୍ଷାରେ ଧୀମାନ୍ ମହାରାଜ ଦଶରଥଙ୍କ ଏହି ପୁତ୍ର ସେଇ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ବନରେ ବାସ କରି, ଭ୍ରାତା ସହ ଏବଂ ମୋ ସହିତ ପୁନର୍ବାର ଫେରିଆସିବେ। ତାପରେ, ହେ ସୁଭଗେ ଗଙ୍ଗେ, ମୁଁ କ୍ଷେମରେ ଫେରିଆସି ଆନନ୍ଦରେ ତୁମକୁ ପୂଜିବି—ହେ ସର୍ବକାମସମୃଦ୍ଧିଦାୟିନୀ!

Verse 84

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः।निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः।।2.52.83।।चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने।भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति।।2.52.84।।ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता।यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी।।2.52.85।।

ହେ ଗଙ୍ଗାଦେବୀ! ତୁମ ରକ୍ଷାରେ ଧୀମାନ୍ ମହାରାଜ ଦଶରଥଙ୍କ ଏହି ପୁତ୍ର ସେଇ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ବନରେ ବାସ କରି, ଭ୍ରାତା ସହ ଏବଂ ମୋ ସହିତ ପୁନର୍ବାର ଫେରିଆସିବେ। ତାପରେ, ହେ ସୁଭଗେ ଗଙ୍ଗେ, ମୁଁ କ୍ଷେମରେ ଫେରିଆସି ଆନନ୍ଦରେ ତୁମକୁ ପୂଜିବି—ହେ ସର୍ବକାମସମୃଦ୍ଧିଦାୟିନୀ!

Verse 85

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः।निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः।।2.52.83।।चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने।भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति।।2.52.84।।ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता।यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी।।2.52.85।।

ହେ ଗଙ୍ଗାଦେବୀ! ତୁମ ରକ୍ଷାରେ ଧୀମାନ୍ ମହାରାଜ ଦଶରଥଙ୍କ ଏହି ପୁତ୍ର ସେଇ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ବନରେ ବାସ କରି, ଭ୍ରାତା ସହ ଏବଂ ମୋ ସହିତ ପୁନର୍ବାର ଫେରିଆସିବେ। ତାପରେ, ହେ ସୁଭଗେ ଗଙ୍ଗେ, ମୁଁ କ୍ଷେମରେ ଫେରିଆସି ଆନନ୍ଦରେ ତୁମକୁ ପୂଜିବି—ହେ ସର୍ବକାମସମୃଦ୍ଧିଦାୟିନୀ!

Verse 86

त्वं हि त्रिपथगा देवि ब्रह्मलोकं समीक्षसे।भार्या चोदधिराजस्य लोकेऽस्मिन् सम्प्रदृश्यसे।।2.52.86।।

ହେ ଦେବୀ! ତୁମେ ତ୍ରିପଥଗା—ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରବାହିତା; ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ନିହାର। ଏହି ମର୍ତ୍ୟଲୋକରେ ତୁମେ ଉଦଧିରାଜଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଦୃଶ୍ୟମାନ।

Verse 87

सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने।प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते।।2.52.87।।गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम्।ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया।।2.52.88।।

ହେ ଦେବୀ, ହେ ଶୋଭନେ! ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରି ସ୍ତୁତି କରୁଛି। ନରବ୍ୟାଘ୍ର (ଶ୍ରୀରାମ) ଶିବରେ ପୁନରାଗତ ହୋଇ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ତୁମ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଗୋ-ଶତସହସ୍ର, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଉତ୍ତମ ଅନ୍ନ ଦାନ କରିବି।

Verse 88

सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने।प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते।।2.52.87।।गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम्।ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया।।2.52.88।।

ହେ ଦେବୀ, ହେ ଶୋଭନେ! ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରି ସ୍ତୁତି କରୁଛି। ନରବ୍ୟାଘ୍ର (ଶ୍ରୀରାମ) ଶିବରେ ପୁନରାଗତ ହୋଇ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ତୁମ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଗୋ-ଶତସହସ୍ର, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଉତ୍ତମ ଅନ୍ନ ଦାନ କରିବି।

Verse 89

सुराघटसहस्रेण मांसभूतौदनेन च।यक्ष्ये त्वां प्रयता देवि पुरीं पुनरुपागता।।2.52.89।।

ହେ ଦେବୀ! ମୁଁ ପ୍ରୟତ୍ନଶୀଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ପୁନର୍ବାର ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରୀକୁ ଫେରିଆସିଲେ, ହଜାର ସୁରାଘଟ ଏବଂ ମାଂସଯୁକ୍ତ ପାକାନ୍ନର ଅର୍ପଣ ସହ ତୁମକୁ ଯଥାବିଧି ଯଜି ପୂଜିବି।

Verse 90

यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि।तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च।।2.52.90।।

ହେ ନଦୀଦେବୀ, ତୁମ ତଟରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ତୁମ ତୀର୍ଥ ଓ ଆୟତନ (ମନ୍ଦିର) ସବୁକୁ ମୁଁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବି।

Verse 91

पुनरेव महाबाहुर्मया भ्रात्रा च सङ्गतः।अयोध्यां वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे।।2.52.91।।

ହେ ଅନଘେ, ବନବାସ ସମାପ୍ତ କରି ମହାବାହୁ ଓ ଅନଘ ଶ୍ରୀରାମ ମୋ ସହ ଏବଂ ନିଜ ଭ୍ରାତା ସହ ପୁନର୍ମିଳିତ ହୋଇ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ କରୁନ୍ତୁ।

Verse 92

तथा सम्भाषमाणा सा सीता गङ्गामनिन्दिता।दक्षिणा दक्षिणं तीरं क्षिप्रमेवाभ्युपागमत्।।2.52.92।।

ଏପରି ଅନିନ୍ଦିତା ସୀତା ଗଙ୍ଗାଦେବୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରୁଥିବାବେଳେ, ନୌକା ଶୀଘ୍ରେ ଦକ୍ଷିଣର ଶୁଭ ତଟକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲା।

Verse 93

तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः।प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परन्तपः।।2.52.93।।

ତଟକୁ ପହଞ୍ଚି ନୌକାକୁ ସେଠାରେ ଛାଡ଼ି, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପରନ୍ତପ ଶ୍ରୀରାମ ଭ୍ରାତା ଓ ବୈଦେହୀ ସୀତାଙ୍କ ସହ ଆଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 94

अथाब्रवीन्महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनम्।भव संरक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा।।2.52.94।।

ତେବେ ମହାବାହୁ ଶ୍ରୀରାମ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଆନନ୍ଦବର୍ଧକ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ: “ରକ୍ଷାର୍ଥେ ସତର୍କ ରୁହ—ଲୋକମଧ୍ୟରେ ହେଉ କି ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ।”

Verse 95

अवश्यं रक्षणं कार्यमदृष्टे विजने वने।अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वामनुगच्छतु।।.2.52.95।।

ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅପରିଚିତ ନିର୍ଜନ ବନରେ ନିଶ୍ଚୟ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ହେ ସୌମିତ୍ରେ, ତୁମେ ଆଗେ ଯାଅ; ସୀତା ତୁମ ପଛେ ଅନୁଗମନ କରୁ।

Verse 96

पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि त्वां च सीतां च पालयन्।अन्योन्यस्येह नो रक्षा कर्तव्या पुरुषर्षभ।।2.52.96।।

ମୁଁ ପଛରୁ ଯିବି, ତୁମକୁ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରି। ହେ ପୁରୁଷର୍ଷଭ, ଏଠାରେ ଆମେ ପରସ୍ପରର ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 97

न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया।अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति।।2.52.97।।

ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ ହୋଇନାହିଁ; ଆଜିଠାରୁ ବୈଦେହୀ ବନବାସର ଦୁଃଖ ଜାଣିବେ।

Verse 98

प्रणष्टजनसम्बाधं क्षेत्रारामविवर्जितम्।विषमं च प्रपातं च वनमद्य प्रवेक्ष्यति।।2.52.98।।

ଆଜି ସେ ଜନସମ୍ବାଧ ଶୂନ୍ୟ, କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଉଦ୍ୟାନବିହୀନ ବନରେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ—ଅସମ, ଚାଲିବାକୁ କଠିନ, ଏବଂ ଖାଇ-ଖାଦ ଓ ତୀବ୍ର ପ୍ରପାତରେ ଭଙ୍ଗୁର।

Verse 99

श्रुत्वा रामस्य वचनं प्रतस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः।अनन्तरं च सीताया राघवो रघुनन्दनः।।2.52.99।।

ରାମଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଗରେ ଆଗରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ; ତାପରେ ରଘୁକୁଳନନ୍ଦନ ରାଘବ ସୀତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚାଲିଲେ।

Verse 100

गतं तु गङ्गापरपारमाशुरामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य।अध्वप्रकर्षाद्विनिवृत्तदृष्टिर्मुमोच बाष्पं व्यथित स्तपस्वी।।2.52.100।।

ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମ ଶୀଘ୍ରେ ଗଙ୍ଗାର ପରପାରକୁ ପହଞ୍ଚୁଥିବାକୁ ନିରନ୍ତର ନିହାରୁଥିଲେ। ଦୂରତାର ଅତ୍ୟଧିକତାରେ ଯେତେବେଳେ ଦୃଷ୍ଟି ଫେରାଇବାକୁ ପଡ଼ିଲା, ଶୋକରେ ବିହ୍ୱଳ ସେ ତପସ୍ବୀ ପୁରୁଷ ଅଶ୍ରୁ ଛାଡ଼ିଲେ।

Verse 101

स लोकपालप्रतिमप्रभाववांस्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम्।ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनःक्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत्।।2.52.101।।

ଲୋକପାଳ ସଦୃଶ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ମହାତ୍ମା ଓ ବରଦାତା ସେ ଶ୍ରୀରାମ ସେଇ ମହାନଦୀକୁ ତୀର୍ଣ୍ଣ କରି, ପରେ କ୍ରମେ ସମୃଦ୍ଧ ଓ ଶୁଭ ଧାନ୍ୟମାଳାରେ ଶୋଭିତ—ଆନନ୍ଦିତ ଜନମାନସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ବତ୍ସଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 102

तौ तत्र हत्वा चतुरो महामृगान्वराहमृश्यं पृषतं महारुरुम्।आदाय मेध्यं त्वरितं बुभुक्षितौवासाय काले ययतुर्वनस्पतिम्।।2.52.102।।

ସେଠାରେ ଭୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ସେ ଦୁଇଜଣ ଚାରି ମହାମୃଗ—ବରାହ, ଋଷ୍ୟ, ପୃଷତ ଓ ମହାରୁରୁ—କୁ ବଧ କଲେ। ମେଧ୍ୟ (ଶୁଦ୍ଧ) ମାଂସକୁ ଶୀଘ୍ର ନେଇ, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ରାତ୍ରିବାସ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ବୃକ୍ଷ ପାଖକୁ ଗଲେ।