
युद्धकाण्ड
ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଦିକାବ୍ୟର ବୀରରସ ଓ ତତ୍ତ୍ୱଚିନ୍ତନର ପରମ ଶିଖର। ଏଠାରେ ଲଙ୍କା-ଅଭିଯାନର କଥା ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗତି କରି ସୀତାଙ୍କ ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତି ଓ ରାବଣଙ୍କ ପତନରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଆରମ୍ଭରେ ହନୁମାନ ସୀତା-ସନ୍ଧାନର ସଫଳ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ରାମଙ୍କୁ ଜଣାନ୍ତି; ପରେ ରାମ ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ବାନରସେନାର ସଂଗଠନ, ଶିଷ୍ଟାଚାର ଓ ରଣନୀତି ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ସମୁଦ୍ରତଟରେ ରାମଙ୍କ ସାଗରଦେବଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରାର୍ଥନା, ତିନି ରାତିର ଅନୁଷ୍ଠାନ, ତାହାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଦିବ୍ୟ କ୍ଷୋଭ, ଏବଂ ନଳ–ନୀଳ ଆଦିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେତୁବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ—ଏହି ପର୍ବଗୁଡ଼ିକ ପରେ କଥା ଦୁର୍ଗବେଷ୍ଟିତ, ଐଶ୍ୱର୍ୟମୟ ତଥା ଅଶୁଭ ଛାୟାବିହ୍ୱଳ ଲଙ୍କାନଗରୀରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି କାଣ୍ଡର ବିଶେଷତା ହେଉଛି ‘ମନ୍ତ୍ର’ (ପରାମର୍ଶ) ଓ ‘ଯୁଦ୍ଧ’ (ରଣ) ମଧ୍ୟରେ ନିରନ୍ତର ପାଳାବଦଳ। ରାବଣଙ୍କ ସଭାର ମନ୍ତ୍ରଣା, ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଉପଦେଶ, ସେହି ହିତବାକ୍ୟର ଅବହେଳା, ଏବଂ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ରାମଙ୍କ ଶରଣାଗତି—ଏସବୁ ଯୁଦ୍ଧବର୍ଣ୍ଣନା ସହ ସମାନାନ୍ତର ଚାଲେ। ସେନାବ୍ୟୂହ, ବୀର-ପରିଚୟ ଓ ରଣଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟରେ ରାକ୍ଷସ ପ୍ରତିନାୟକମାନେ ତରଙ୍ଗେ ତରଙ୍ଗେ ଆସନ୍ତି—ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ, ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର, ପ୍ରହସ୍ତ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ—ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରାଜୟ ଦେଖାଏ ଯେ ଅଧର୍ମ ଶେଷରେ ରଣନୀତିକ ଅନ୍ଧତା, ଏକାକୀପଣ ଓ ବିନାଶକୁ ଜନ୍ମ ଦିଏ। କାବ୍ୟଭାଷା ପୁନଃପୁନଃ ବିଶ୍ୱମାପୀ ମାପକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ—ଅପଶକୁନ, ଭୟଙ୍କର ଝଡ଼-ତୁଫାନର ଚିତ୍ର, ରକ୍ତନଦୀର ଉପମା, ପ୍ରଳୟସଦୃଶ ଦୃଶ୍ୟ—ତଥାପି ଶୋକର ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ସ୍ୱର ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରହେ। ଅଶୋକବନରେ ସୀତାଙ୍କ ବିଲାପ, ରାମଙ୍କ ମାନବୀୟ ନିର୍ବଳତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପରାକ୍ରମ, ହନୁମାନଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟ—ଯୁଦ୍ଧର ନୈତିକ ଭାରକୁ ଅଧିକ ଗଭୀର କରେ। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ମାୟାଯୁଦ୍ଧରେ ରାମ–ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସ୍ତମ୍ଭନ, ସୀତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରତୀତ ପରାଜୟ ଦେଖାଇ ମନୋବଳ ଭାଙ୍ଗିବା ଚେଷ୍ଟା, ଏବଂ ନିକୁମ୍ଭିଲା ପର୍ବରେ ତାଙ୍କ ଯାଗଶକ୍ତିର ପ୍ରତିକାର—ଧର୍ମଯୁଦ୍ଧର ସୂକ୍ଷ୍ମ ନୀତିକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ମହାକାବ୍ୟର ଗଠନରେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡ ରାଜଧର୍ମର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ପରୀକ୍ଷାଭୂମି। ସତ୍ୟ, ସଂୟମ, ମିତ୍ରଧର୍ମ, ଶରଣାଗତ-ରକ୍ଷା ଓ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା—ଏହି ମାନଦଣ୍ଡରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଲେ ମାତ୍ର ବଳପ୍ରୟୋଗ ଧାର୍ମିକ ବୋଲି ଏଠାରେ ପ୍ରତିପାଦିତ। ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଶରଣାଗତଧର୍ମ, ବାନରମାନଙ୍କ ସଂଘଶକ୍ତି, ସେତୁବନ୍ଧର ଲୋକହିତକର ପୁରୁଷାର୍ଥ, ଏବଂ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣବଧ ପରେ ଲଙ୍କାର ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସଭଙ୍ଗ—ଏସବୁ ରାବଣଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଘେରାଉ କଠିନ ହେଉଥିବା ଶେଷ ପର୍ବ ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରେ। ଏହି ସାରାଂଶ IIT କାନପୁର ଦକ୍ଷିଣୀ ପାଠପରମ୍ପରାକୁ ଅନୁସରେ; ସେଠାରେ କିଛି ଅତିରିକ୍ତ ପାରମ୍ପରିକ ଶ୍ଲୋକ ସଂରକ୍ଷିତ ଓ କିଛି ଯୁଦ୍ଧବର୍ଣ୍ଣନା ଏବଂ ସଭାମନ୍ତ୍ରଣା ଅଧିକ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ମିଳେ।
प्रथमः सर्गः — Rama Praises Hanuman; Anxiety over Crossing the Ocean
ଏହି ସର୍ଗରେ ଶ୍ରୀରାମ ହନୁମାନଙ୍କ ନିବେଦନ ଶୁଣି ସ୍ନେହ ପ୍ରକାଶ କରି ବିଧିବତ୍ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ମହାସମୁଦ୍ର ଲଂଘନ କରି କଠୋର ପହରାରେ ରକ୍ଷିତ ଲଙ୍କାରେ ପ୍ରବେଶ ଏବଂ ବୈଦେହୀଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନ ନିଶ୍ଚିତ କରିବା—ଏହି କୃତିକୁ ସେ ପ୍ରାୟ ଅନୁପମ ବୋଲି କହି, ଏହାକୁ ଆଦର୍ଶ ଭୃତ୍ୟଧର୍ମର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ସେବକମାନଙ୍କ ନୀତିଗତ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି: ଯେ ଭକ୍ତିରେ କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧେ ସେ ଉତ୍ତମ; ଯେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟକୁ ପୂର୍ବରୁ ଅନୁମାନ କରିପାରେ ନାହିଁ ସେ ମଧ୍ୟମ; ଏବଂ ଯେ ଅର୍ପିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ପାଳନ କରେ ନାହିଁ ସେ ଅଧମ। ହନୁମାନଙ୍କ ସଫଳତାରେ ରଘୁବଂଶ ରକ୍ଷିତ ହେଲା, କାରଣ ସୀତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଗଲା—ଏହା ରାମ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ତଥାପି ଏପରି ପ୍ରୀତିକର ବାକ୍ୟ ଓ ସେବାର ଯଥୋଚିତ ପ୍ରତିଦାନ ସେ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦେଇପାରୁନାହାନ୍ତି ବୋଲି କରୁଣ ଭାବେ କହି, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଦେବାକୁ ଥିବା ‘ଏକମାତ୍ର’ ଦାନ ଭାବେ ଆଲିଙ୍ଗନ ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉତ୍ସବରୁ ଯୋଜନାକୁ ଘୁରେ। ଗୁପ୍ତସୂଚନା ସଫଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସମବେତ ବାନରସେନା ସହିତ ବିଶାଳ ଦୁସ୍ତର ସମୁଦ୍ରକୁ କିପରି ଅତିକ୍ରମ କରିବେ—ଏହି ସମସ୍ୟା ରାମଙ୍କ ମନକୁ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ କରେ। ଶୋକସ୍ପର୍ଶିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ନିଶ୍ଚୟୀ ରାମ ହନୁମାନଙ୍କୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଚିନ୍ତନ ଓ ପରାମର୍ଶ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ଆସନ୍ନ ସମୁଦ୍ରଲଂଘନ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ଖୋଜିବାକୁ।
युद्धकाण्डे द्वितीयः सर्गः — Sugriva’s Counsel: From Grief to Strategy (Bridge to Lanka)
ଏହି ସର୍ଗରେ ସୁଗ୍ରୀବ ଶୋକାକୁଳ ରାମଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି—କ୍ଷତ୍ରିୟ ନେତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏପରି ଶୋକ ଅଶୋଭନ; ଶୋକ ଶୌର୍ୟକୁ କ୍ଷୟ କରେ ଓ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ। ତେଣୁ ନିରାଶା ତ୍ୟାଗ କରି ଧୈର୍ୟ ଓ ତେଜ ଧାରଣ କରିବାକୁ, ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ସଂଯତ କ୍ରୋଧ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ସେ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ଯୁକ୍ତିରେ ଦର୍ଶାନ୍ତି—ସୀତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନ ଜଣା ପଡ଼ିଛି, ତ୍ରିକୂଟ ଶିଖରରେ ଥିବା ଲଙ୍କା ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ; ତେଣୁ ନିଷ୍କ୍ରିୟତାର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ। ବାନର ନାୟକମାନେ ସମର୍ଥ ଓ ଉତ୍ସାହୀ; ରାମକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅଗ୍ନିରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ—ଏହା କହି ସେ ସଂଘବଳକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ମୁଖ୍ୟ ନିଷ୍କର୍ଷ ହେଉଛି—ବରୁଣଙ୍କ ଧାମ ସଦୃଶ ଭୟଙ୍କର ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ ନ କରିଲେ ଲଙ୍କା ଜୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ପ୍ରଥମେ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ସେତୁବନ୍ଧ ଆବଶ୍ୟକ। ସେତୁ ନିର୍ମିତ ହୋଇ ସେନା ପାର ହେଲେ ବିଜୟ ପ୍ରାୟ ନିଶ୍ଚିତ—ଏହି ବିଜୟ-ମାନଦଣ୍ଡକୁ ସେ ପୁନଃପୁନଃ କହନ୍ତି। ଶେଷରେ ଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ଦେଖାଇ ସେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି—ରାମ ଧନୁ ଧାରଣ କଲେ ତିନି ଲୋକରେ କୌଣସି ଶତ୍ରୁ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖେ ଟିକି ପାରିବ ନାହିଁ।
लङ्कादुर्गवर्णनम् (Description of Lanka’s Fortifications and Forces)
ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଯୁକ୍ତିସଂଗତ ପରାମର୍ଶ ଶୁଣି ଶ୍ରୀରାମ ହନୁମାନଙ୍କୁ—ଶତ୍ରୁସେନାର ପରିମାଣ, ଦୁର୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କଠିନ ଦ୍ୱାରମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଓ ସ୍ୱରୂପ, ରକ୍ଷାବ୍ୟବସ୍ଥା, ଏବଂ ରାକ୍ଷସ ନିବାସ—ସବୁ ନିଖୁଟ ଭାବେ ଜଣାଇବାକୁ ଆଦେଶ କଲେ। ବାକ୍କୌଶଳରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହନୁମାନ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ଲଙ୍କାର ଦୁର୍ଗବ୍ୟବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ସମ୍ମତ ହେଲେ। ହନୁମାନ ଲଙ୍କାକୁ ସମୃଦ୍ଧ ଓ ସଦା ସଚେତନ ନଗରୀ ଭାବେ ଦେଖାଇଲେ—ରଥ, ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ହାତୀ ଓ ଅସଂଖ୍ୟ ରାକ୍ଷସରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ; ଉଚ୍ଚ‑ବିଶାଳ ଦ୍ୱାର, ଧାତୁଜଡିତ କପାଟ ଓ ଲୋହା ଶଳାକା; ବାଣ‑ପଥର ଛାଡ଼ୁଥିବା ଯନ୍ତ୍ର, ଏବଂ ଶତଘ୍ନୀ ପରି କଣ୍ଟକାସ୍ତ୍ର ସହ ପ୍ରସ୍ତୁତ ପାହାରାଦାର। ରତ୍ନଖଚିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାକାର ନଗରକୁ ଘେରିଛି, ଶୀତଳ ଜଳଭରା ଗଭୀର ପରିଖାରେ ମାଛ ଓ ମକର/କୁମିର ଅଛନ୍ତି; ଯନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଉଠାଯାଉଥିବା ଚଳ ସେତୁ ପ୍ରବେଶକୁ ରୋକେ। ସେ ରାବଣଙ୍କ ନିରନ୍ତର ସତର୍କତା ଓ ଦ୍ୱାରଭିତ୍ତିକ ସେନାବିନ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ କହି, ନୀତିଗତ ନିଷ୍କର୍ଷ ଦେଲେ—ସମୁଦ୍ରଲଂଘନ ସିଦ୍ଧ ହେଲେ ଲଙ୍କାର ପତନ ନିଶ୍ଚିତ। ଶେଷରେ ଶୁଭକାଳ ଦେଖି ଶୀଘ୍ର ସେନା ସଂଚାଳନ କରିବାକୁ ହନୁମାନ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ।
समुद्रतट-प्रयाणम् तथा वेलावन-निवेशः (March to the Seacoast and Encampment at the Shore)
ହନୁମାନଙ୍କ ଲଙ୍କାବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣି ଶ୍ରୀରାମ କ୍ଷଣମାତ୍ର ବିଳମ୍ବ ନକରି—ରାକ୍ଷସଦୁର୍ଗକୁ ଧ୍ୱଂସ କରି ସୀତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବି ବୋଲି ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ। ସେ ପ୍ରସ୍ଥାନକୁ ଶୁଭ ଭାବେ ଘୋଷଣା କରି, ଅନୁକୂଳ ନକ୍ଷତ୍ରଯୋଗ ଓ ମଙ୍ଗଳ ନିମିତ୍ତର କଥା କହି, ଶିସ୍ତବଦ୍ଧ ସେନାଚାଳନା ପାଇଁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ। ନୀଳଙ୍କୁ ଅଗ୍ରଦଳନାୟକ କରି ଜଳ-ଫଳ-ମୂଳ ସମୃଦ୍ଧ ପଥ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ରସଦ ନଷ୍ଟ ନକରନ୍ତୁ ବୋଲି ରକ୍ଷା କରିବାକୁ କହିଲେ; ବାନରମାନଙ୍କୁ ନିମ୍ନଭୂମି, ବନଦୁର୍ଗ ଓ ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନ ସହିତ ଦୁର୍ଗମ ପ୍ରଦେଶର ଟହଳ-ତଦନ୍ତ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ। ତାପରେ ବିଶାଳ ବାନରସେନା ସୁସଂଗଠିତ ବ୍ୟୂହରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲା; ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନାୟକମାନେ ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ପୃଷ୍ଠଭାଗକୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆକାଶୀୟ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି ବିଜୟର ଶୁଭସୂଚନା ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ। ସେନା ସହ୍ୟ ଓ ମଲୟ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ଅତିକ୍ରମ କରି ମହେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚି, ଶେଷରେ ବରୁଣାଳୟ—ମହାସମୁଦ୍ର—ତଟରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ସମୁଦ୍ରକୁ ଆକାଶ ସମାନ ଅପାର ଓ ଦୁସ୍ତର ଭାବେ, ମକର, ସର୍ପ ଓ ତିମିଙ୍ଗିଳ ପ୍ରଭୃତି ଭୟଙ୍କର ଜଳଚରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି କାବ୍ୟମୟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ତାହା ଦେଖି ଶ୍ରୀରାମ ତଟସ୍ଥ ବେଳାବନରେ ଶିବିର ସ୍ଥାପନର ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ପାର ହେବାର ଉପାୟ ନେଇ ପରାମର୍ଶ ପାଇଁ ସଭା ଡାକିଲେ—ସମୁଦ୍ରବାଧା ଅତିକ୍ରମ ପାଇଁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉପାୟମାନଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ରଣନୀତିକ ବିରାମ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
सेनानिवेशः रामविलापश्च (Encampment on the Northern Shore; Rama’s Lament and Sandhyā)
ଏହି ସର୍ଗର ଆରମ୍ଭରେ ନୀଳ ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ସମୁଦ୍ରର ଉତ୍ତର ତଟରେ ବାନରସେନାର ଶିବିରକୁ ଶିସ୍ତବଦ୍ଧ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରେ। ମୈନ୍ଦ ଓ ଦ୍ୱିବିଦ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପହରା ଦେଇ ଶିବିରର ସୁରକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି। ସେନା ନିବେଶିତ ହେଲାପରେ ଶ୍ରୀରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସୀତାବିୟୋଗର ଦୀର୍ଘ ବିଲାପ କହନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି—ସାଧାରଣ ଶୋକ ସମୟ ସହିତ କମିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସୀତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ନ ହେବାରୁ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ୁଛି; ସୀତାଙ୍କ ଯୌବନ କ୍ଷୟ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଅସହାୟତାର ଭୟ ତାଙ୍କୁ ଦଗ୍ଧ କରେ। ସୀତା ଜୀବିତ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଖବରଟି ହିଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣାଧାର—ଯେପରି ପାଖରେ ସିଞ୍ଚିତ ଖେତର ଆର୍ଦ୍ରତାରେ ଶୁଷ୍କ ଖେତ କିଛି ଟିକି ରହେ; ଏବଂ ସୀତା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶରତ୍କାଳୀନ ମେଘ ମଧ୍ୟରୁ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି ପ୍ରକାଶିତ ହେବେ ବୋଲି ଉପମା ଦିଅନ୍ତି। ବିଲାପ ସହିତ ତାଙ୍କ ଧର୍ମବୋଧ ଓ ସଙ୍କଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ହୁଏ—ରାବଣକୁ ପରାଜିତ କରି ସୀତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ଫେରାଇ ଆଣିବା ନିଶ୍ଚୟ। ଦିନ ଶେଷରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତି; ଶ୍ରୀରାମ ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସଂଯମ ରଖି ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନା କରନ୍ତି ଓ ସୀତାସ୍ମରଣରେ ଲୀନ ରହନ୍ତି।
रावणस्य मन्त्रविचारः — Ravana’s Council on Strategy
ଏହି ସର୍ଗର ଆରମ୍ଭରେ ରାବଣ ଲଙ୍କାରେ ହନୁମାନ କରିଥିବା ଭୟାବହ କାର୍ଯ୍ୟର ପରିଣାମ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରେ—ଅନୁପ୍ରବେଶ, ବିନାଶ, ପ୍ରମୁଖ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବଧ ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ ସଫଳ ଦର୍ଶନ। ଦୁର୍ଲଭ ଲଜ୍ଜା/ହ୍ରୀ ସହିତ ସେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ସାମୂହିକ ମନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ କହେ—ବିଜୟ ମନ୍ତ୍ର-ମୂଳ, ଅର୍ଥାତ୍ ପରାମର୍ଶରେ ତାହାର ଭିତ୍ତି। ତାପରେ ସେ ପୁରୁଷକାର ଓ ପରାମର୍ଶର ଗୁଣକୁ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ବିଭାଜନ କରେ—ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ, ଅଧମ। ଉତ୍ତମ ବ୍ୟକ୍ତି ସମର୍ଥ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ଚିନ୍ତା କରି, ଦୈବ (ଧର୍ମ-ନ୍ୟାୟର ଉଚ୍ଚ ବ୍ୟବସ୍ଥା) ଉପରେ ଭରସା ରଖି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ମଧ୍ୟମ ଏକାକୀ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇ କାମ କରେ; ଅଧମ ଗୁଣ-ଦୋଷ ନ ଦେଖି ‘ମୁଁ ହିଁ କରିବି’ ବୋଲି ଅହଂକାରରେ, ଦୈବବିଶ୍ୱାସ ବିନା ଚାଲେ। ରାଜନୀତିରେ ସେ ମନ୍ତ୍ରଣାର ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀ କହେ—ଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ ସର୍ବସମ୍ମତି ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଭିନ୍ନ ମତ ପରେ ଯେଉଁ ଏକମତ ହୁଏ ତାହା ମଧ୍ୟମ; ଏକତା ବିନା ଦଳୀୟ ହଠବାଣୀ ନିନ୍ଦନୀୟ। ଶେଷରେ ତତ୍କାଳ ଆପତ୍ତି—ହଜାର ହଜାର ବୀର ବାନର ଘେରାଇ ଶ୍ରୀରାମ ଲଙ୍କାକୁ ଘେରାଉ କରିବାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି; ତେଣୁ ନଗର ଓ ସେନା—ଦୁହିଁଙ୍କ ହିତକର ଉପାୟ ରାବଣ ଚାହେ।
राक्षसपरिषद्वाक्यम् — Counsel of the Rakshasa Court to Ravana
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବୃଦ୍ଧ ଓ ଶୂର ସଭାସଦମାନେ କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ରାବଣଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରନ୍ତି। ରାଜସଭାସୁଲଭ ଆଶ୍ୱାସନ ଓ ଯୁଦ୍ଧଗର୍ବରେ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ଦୃଢ଼ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କ ମତରେ ପ୍ରତିପକ୍ଷ ‘ସାଧାରଣ’ ଶତ୍ରୁ, ତେଣୁ ରାଜାଙ୍କ ମନ ଚିନ୍ତିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଶତ୍ରୁବଳ ଓ ରାଜନୀତିର ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଚାରର ଅଭାବ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ କଥାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ସେମାନେ ରାବଣଙ୍କ ପୂର୍ବଜୟକଥା ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି—ରସାତଳରେ ନାଗମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରି ବାସୁକି ଓ ତକ୍ଷକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତକୁ ବଶ କରିଥିବା; କୈଳାସରେ କୁବେରଙ୍କୁ ଅପମାନ କରି ପୁଷ୍ପକ ବିମାନ ହରଣ କରିଥିବା; ଏବଂ ଦାନବ ମୟଙ୍କ କନ୍ୟା ମନ୍ଦୋଦରୀଙ୍କୁ ଭୟଜନିତ ମୈତ୍ରୀରୂପେ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ପାଇଥିବା। ମଧୁ ଆଦି ଦାନବମାନଙ୍କ ଉପରେ ବିଜୟ ଓ ‘ଯମଲୋକ-ସାଗର’ ସଦୃଶ ମୃତ୍ୟୁମୟ ସଙ୍କଟରେ ନିମଜ୍ଜନ କରି ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାର ଯୁଦ୍ଧଚିତ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ରାବଣଙ୍କ ପରାକ୍ରମକୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ାନ୍ତି। ଶେଷରେ ସେମାନେ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି—ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞାରାଧନା କରି ଦୁର୍ଲଭ ବର ପାଇଥିବା, ଏବଂ ପୂର୍ବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବନ୍ଧି ତାଙ୍କ ସହ ଲଙ୍କାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଜିତକୁ ପଠାଯାଉ; ସେ ବାନରସେନାକୁ ସଂହାର କରିବ ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ବୋଲି ସେମାନେ କହନ୍ତି।
युद्धकाण्डे अष्टमः सर्गः — राक्षससभा-युद्धपरामर्शः (War-Council Boasts and Stratagems)
ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ଏହି ଅଷ୍ଟମ ସର୍ଗରେ ହନୁମାନଙ୍କ ପୂର୍ବ ଉପଦ୍ରବ ପରେ ଲଙ୍କାର ରାକ୍ଷସସଭାରେ ଯୁଦ୍ଧ-ପରାମର୍ଶ ହୁଏ। ଅନେକ ରାକ୍ଷସ ନାୟକ ଭୟର ସ୍ୱରୂପ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି ପ୍ରତିଉପାୟ ଦେଖାନ୍ତି। ମେଘଶ୍ୟାମ ପ୍ରହସ୍ତ କରଯୋଡ଼ି କଥା କହି ହନୁମାନଙ୍କୁ ତୁଚ୍ଛ କରେ ଏବଂ କହେ—କେବଳ ଦର୍ପ-ଶୌର୍ୟରେ ନୁହେଁ, ଉପାୟ (କପଟ-ଯୁକ୍ତି) ଓ ସତର୍କତାରେ ଜୟ ସମ୍ଭବ। ସେ ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖେ ଯେ ସହସ୍ର କାମରୂପ ରାକ୍ଷସ ମାନବବେଶ ଧାରଣ କରି ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ମିଥ୍ୟା ଓ ଭ୍ରମଜନକ ବାକ୍ୟରେ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମନକୁ ଅସ୍ଥିର କରନ୍ତୁ। ତାପରେ ସଭାର ଭାଷା ଉଗ୍ର ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଦୁର୍ମୁଖ ଏହି ଅପମାନକୁ ଅକ୍ଷମ୍ୟ ବୋଲି ନିନ୍ଦା କରେ; ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର ରକ୍ତଲିପ୍ତ ଲୋହଗଦା ଧରେ; ବଜ୍ରହନୁ ଆଦି ସୁଗ୍ରୀବ, ଅଙ୍ଗଦ, ହନୁମାନ ଏବଂ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହତ୍ୟା କିମ୍ବା ଭକ୍ଷଣ କରିବାର ଦର୍ପୋକ୍ତି କରନ୍ତି। ଆଉ ଏକ ଛଳ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ—ଭରତ ସେନା ସହ ଆସୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଖବର ପ୍ରଚାର କରି ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରିବା। ଏହିପରି ସର୍ଗରେ ଯୁକ୍ତିମୟ ଛଳ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଥିକୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଦର୍ଶନମୂଳକ ଯୁଦ୍ଧ-ଅହଂକାର ଢାକି ଦିଏ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଅଧର୍ମମୟ କପଟର ନୈତିକ ବିରୋଧ ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
विभीषणोपदेशः — Vibhishana’s Counsel to Ravana
ଏହି ସର୍ଗର ଆରମ୍ଭରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧସଜ୍ଜା ଏକ ପ୍ରାୟ ତାଲିକାସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଆସେ। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଆଦି ପ୍ରମୁଖ ରାକ୍ଷସନାୟକମାନେ କ୍ରୋଧାବେଶରେ ପରିଘ, ପଟ୍ଟିଶ, ପ୍ରାସ, ଶକ୍ତି, ଶୂଳ, ପରଶୁ, ଧନୁ-ବାଣ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଖଡ୍ଗ ଧାରଣ କରି ଉଠି, ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ହନୁମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ବିଭୀଷଣ ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ି ସେହି ସଶସ୍ତ୍ର ସଭାକୁ ରୋକି, ନୀତିସମ୍ମତ ଓ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି—ସାମ, ଦାନ, ଭେଦ ଏଇ ତିନି ଉପାୟରେ ଯାହା ସାଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ବିଚାର କରି ପରେ ମାତ୍ର ପରାକ୍ରମରେ କରିବା ଉଚିତ; ଅବମାନ ଓ ହଠାତ୍ ସାହସରେ ନୁହେଁ, ପଦ୍ଧତିମୟ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନରେ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ। ଶତ୍ରୁକୁ ତୁଚ୍ଛ ଭାବିବାକୁ ମନା କରି, ହନୁମାନଙ୍କ ସମୁଦ୍ରଲଂଘନକୁ ତାଙ୍କର ଅସାଧାରଣ ସାମର୍ଥ୍ୟର ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଦେଖାନ୍ତି; ଏବଂ ସୀତାହରଣ ରୂପ ରାବଣଙ୍କ ମୂଳ ଅପରାଧ ଧର୍ମଦୃଷ୍ଟିରେ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ କି ନୁହେଁ ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ବିଭୀଷଣ ଶାନ୍ତିର ପଥ ଦେଖାନ୍ତି—କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ କର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଦୃଢବ୍ରତ ରାମଙ୍କ ସହ ନିରର୍ଥକ ବୈର ରଖନି, ଏବଂ ମୈଥିଳୀ ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ଫେରାଇ ଦେ; ନଚେତ୍ ଲଙ୍କା ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ବିନାଶ ଅନିବାର୍ୟ। ରାବଣ ଏହା ଶୁଣି ସଭାକୁ ବିସର୍ଜନ କରି ରାଜପ୍ରାସାଦକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଉପଦେଶ ଔପଚାରିକ ଭାବେ ସମାପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାର ସାର ତାଙ୍କ ମନରେ ବସେ ନାହିଁ।
विभीषणोपदेशः — Vibhishana’s Counsel to Ravana and the Catalogue of Omens
ପ୍ରଭାତେ ବିଭୀଷଣ ରାବଣଙ୍କ ଦୁର୍ଗସଂରକ୍ଷିତ ରାଜନିବାସକୁ ଗମନ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣାଲଙ୍କୃତ ଆସନ, ବେଦପାଠର ଧ୍ୱନି ଓ ଯଜ୍ଞସଜ୍ଜା—ଏପରି ରାଜସଭାର ଭବ୍ୟତା ଦୃଶ୍ୟମାନ। ଶିଷ୍ଟାଚାରରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରାଜଶ୍ରୀରେ ଆସୀନ ରାବଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଦେଶ-କାଳ ଭାବି ‘ହିତ’—କଲ୍ୟାଣମୁଖୀ ନୀତିଯୁକ୍ତ ପରାମର୍ଶ—ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ବୈଦେହୀ ଲଙ୍କାକୁ ଆସିଥିବାଦିନଠାରୁ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଅଶୁଭ-ନିମିତ୍ତଗୁଡ଼ିକ ସେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ଭଲରେ ଜ୍ୱଳିନଥାଇ ଧୂଆଁ ଓ ଚିଙ୍ଗାରି ଉଠିବା; ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ ଓ ହବିଷ୍ୟରେ ସର୍ପ ଓ ପିପିଳିକା ପ୍ରକଟ ହେବା; ପଶୁଧନ ଓ ଯୁଦ୍ଧବାହନମାନଙ୍କର ବ୍ୟାକୁଳତା ଓ ବିକୃତ ଆଚରଣ; କାକମାନଙ୍କ କର୍କଶ ରବ, ନଗର ଉପରେ ଗୃଧ୍ରମାନଙ୍କ ଝୁଣ୍ଡ, ଏବଂ ଦ୍ୱାରଦେଶରେ ମାଂସଭକ୍ଷୀ ପଶୁମାନଙ୍କ ଗର୍ଜନସଦୃଶ ନାଦ। ଏହାରୁ ସେ ନିଷ୍କର୍ଷ କରନ୍ତି—ଶମନର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଏକମାତ୍ର: ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ରାଘବଙ୍କୁ ପୁନଃ ସମର୍ପଣ କରିବା। ଏହି କଥା ମୋହ କିମ୍ବା ଲୋଭରୁ ନୁହେଁ ବୋଲି ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି; ଭୟରୁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ନୀରବ ରହିଛନ୍ତି ବୋଲି ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ କ୍ରୋଧାବିଷ୍ଟ ରାବଣ ନିଜ ଅବଧ୍ୟତାର ଗର୍ବ କରି ଉପଦେଶ ଅସ୍ୱୀକାର କରି ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ତିରସ୍କାର କରି ଦୂର କରନ୍ତି; ଏଠାରେ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ପରାମର୍ଶ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ ଅନିବାର୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
रावणस्य सभाप्रवेशः (Ravana Enters the Royal Assembly and Summons Counsel)
ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ୧୧ତମ ସର୍ଗରେ ରାବଣ ମୈଥିଲୀ ପ୍ରତି କାମାସକ୍ତିରେ କ୍ଷୀଣତେଜ ହୋଇ, ପାପକର୍ମର ଲୋକନିନ୍ଦାସହ ସାମାଜିକ ପରିଣାମକୁ ମନେ ଧରି, ଅତିବାହିତ ସମୟର ତାତ୍କାଳିକତା ବୁଝି ଯୁଦ୍ଧବିଷୟକ ମନ୍ତ୍ରଣା ଶୀଘ୍ର କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରେ। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଲଙ୍କୃତ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି, ଭେରୀ-ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ଶଙ୍ଖନାଦର କୋଳାହଳ ମଧ୍ୟରେ, ବିଭିନ୍ନ ବେଶଭୂଷା ଓ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପରିବେଷ୍ଟନରେ ସଭାକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ରାଜମାର୍ଗରେ ଛତ୍ର-ଚାମର, ବନ୍ଦନା ଓ ସ୍ତୁତି ସହ ରାଜସି ଆଡମ୍ବରର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ପରେ ସେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା-ନିର୍ମିତ ସଦା ପ୍ରକାଶମାନ ସଭାମଣ୍ଡପରେ ପ୍ରବେଶ କରେ—ଯେଉଁଠାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରୌପ୍ୟ ସ୍ତମ୍ଭ, ସ୍ଫଟିକସଦୃଶ ଅନ୍ତର୍ଭାଗ, ସୁବର୍ଣ୍ଣବସ୍ତ୍ରର ଆବରଣ ଓ କଠୋର ପହରା ରହିଛି। ରତ୍ନଖଚିତ ସିଂହାସନରେ ବସି, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଏକ ମହାକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଲଙ୍କା ସାରା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସମାହ୍ୱାନ କରିବାକୁ ଶୀଘ୍ରଦୂତମାନଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଏ। ଏହି ଆହ୍ୱାନରେ ଲଙ୍କା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ; ନାୟକମାନେ ରଥ, ଅଶ୍ୱ, ଗଜ ଓ ପଦାତି ଭାବେ ଆସି, ଯାନ ରଖି, ପର୍ବତଗୁହାରେ ସିଂହ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରି ସଭାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ନିୟମାନୁସାରେ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି ନୀରବ ରହନ୍ତି। ମନ୍ତ୍ରୀ, ଯୋଦ୍ଧା ଏବଂ ଶେଷରେ ବିଭୀଷଣ ମଧ୍ୟ ଆସନ୍ତି; ଚନ୍ଦନ ଓ ଧୂପର ସୁଗନ୍ଧ ସଭାକୁ ଭରିଦିଏ। ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାବଣ ବସୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ—ରାଜକୀୟ ଜ୍ୟୋତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କିନ୍ତୁ ନୈତିକ ଦୃଢତା ଅନ୍ତରେ ଭଙ୍ଗୁର ବୋଲି ସୂଚିତ।
युद्धकाण्डे द्वादशः सर्गः — रावणस्य परिषद्-सम्बोधनं कुम्भकर्णस्य नीत्युपदेशश्च (Ravana’s Council Address and Kumbhakarna’s Counsel)
ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ସର୍ଗରେ ଲଙ୍କାର ରାକ୍ଷସ-ସଭାରେ ରାଜଦରବାରୀ ଯୁଦ୍ଧନୀତି-ଆଲୋଚନା ହୁଏ। ରାବଣ ସମଗ୍ର ରାକ୍ଷସସମାବେଶକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି ସେନାପତି ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଦୁର୍ଗର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଚତୁରଙ୍ଗିଣୀ ସେନାକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରି ନଗରରକ୍ଷାକୁ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ କର। ପ୍ରହସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଜଣାଇଲା ପରେ ରାବଣ ନିଜ ଅନ୍ତରଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର-ପରାମର୍ଶପୂର୍ବକ ହୁଏ ଓ କେବେ ବିଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ; କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଦୀର୍ଘ ନିଦ୍ରାରେ ଥିବାରୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଅଜ୍ଞାତ ଥିଲା। ତାପରେ ରାବଣ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରୁ ସୀତାହରଣକୁ ଯୁକ୍ତିସହିତ ଦେଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, କାମବଶ ଆକାଙ୍କ୍ଷା ଓ ସୀତାଙ୍କ ଅସ୍ୱୀକାରରୁ ଜନିତ ବ୍ୟାକୁଳତା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି—ଯେଉଁଠାରେ କାମ ବୁଦ୍ଧିକୁ ବିକୃତ କରେ, ସେଠାରେ ଶାସନରେ ମଧ୍ୟ ସଙ୍କଟ ଦେଖାଯାଏ। ସମୁଦ୍ର ଲଂଘନ ବିଷୟରେ ଆଶଙ୍କା ଉଠାଇଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଜକୁ ଅଜେୟ ବୋଲି ଗର୍ବ କରନ୍ତି; ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ବାନରସେନା ନେଇ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତଟରେ ପହଞ୍ଚି ସୀତାକୁ ଫେରାଇ ନେବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏହି କାମମିଶ୍ରିତ ବିଲାପ ଶୁଣି କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ପୂର୍ବବିଚାର ବିନା ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାକୁ ଭର୍ତ୍ସନା କରି ନୀତି କହନ୍ତି—ଯଥାଯଥ ଉପାୟ ଓ କ୍ରମ ବିନା କରା କାର୍ଯ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ, ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଶତ୍ରୁବଳକୁ ଗଣନା କରେ ନାହିଁ। ତଥାପି ସେ ବଳପ୍ରୟୋଗରେ ପରିସ୍ଥିତି ସୁଧାରିବି ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି—ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବଧ କରିବି, ବାନରନାୟକମାନଙ୍କୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିବି ବୋଲି ଶପଥ କରି; ରାବଣଙ୍କୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି ଭୋଗରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ରହିବାକୁ କହି, ଯୁଦ୍ଧଭାର ନିଜେ ବହିବେ ବୋଲି ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି।
महापार्श्वस्य परामर्शः — Mahāpārśva’s Counsel and Rāvaṇa’s Confession of Brahmā’s Curse
ଏହି ସର୍ଗରେ ମହାପାର୍ଶ୍ୱ ରାବଣକୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଇ କହିଛନ୍ତି ଯେ ସେ କୂଟନୀତି ତ୍ୟାଗ କରି ବଳ ପ୍ରୟୋଗ ପୂର୍ବକ ସୀତାଙ୍କୁ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତୁ। ରାବଣ ଏହି ପରାମର୍ଶରେ ଖୁସି ହୋଇ ଏକ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ସେ କୁହନ୍ତି ଯେ ଅତୀତରେ ସେ ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଳା ନାମକ ଅପସରା ସହ ବଳପ୍ରୟୋଗ କରିଥିବାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଅଭିଶାପ ଦେଇଥିଲେ ଯେ ଯଦି ସେ କୌଣସି ନାରୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ବିରୁଦ୍ଧରେ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କ ମସ୍ତକ ଶତଖଣ୍ଡ ହୋଇଯିବ। ଏହି ଭୟ ହେତୁ ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ଗ୍ରହଣ କରୁନାହାନ୍ତି। ଶେଷରେ, ରାବଣ ନିଜ ବୀରତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ରାମଙ୍କ ସୈନ୍ୟବାହିନୀକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି।
विभीषणोपदेशः (Vibhīṣaṇa’s Counsel to Rāvaṇa and the Rākṣasa Court)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଲଙ୍କାର ରାଜସଭାରେ ସାଧ୍ୟ–ଅସାଧ୍ୟ, ଧର୍ମ–ଅଧର୍ମ ଓ ରାଜନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଗମ୍ଭୀର ତର୍କ-ବିତର୍କ ହୁଏ। ରାବଣଙ୍କ ମତ ଓ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଗର୍ଜନ ଶୁଣି ବିଭୀଷଣ ନୀତିପର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ରାମବିରୋଧୀ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅସମ୍ଭବ, ଏବଂ ଅଧର୍ମ ସଙ୍କଳ୍ପରୁ ସ୍ୱର୍ଗସଦୃଶ ସଫଳତା ମିଳେ ନାହିଁ। ‘ଯେ ତେରିବା ଜାଣେ ନାହିଁ ସେ ସମୁଦ୍ର ପାର ହୋଇପାରେ ନାହିଁ’ ଉପମା ଓ ବଳାବଳ ତୁଳନା ଦ୍ୱାରା ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ଓ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି। ବିଭୀଷଣ ପୁନଃପୁନଃ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି ଯେ ଲଙ୍କାର ମହାବିପତ୍ତି ପୂର୍ବରୁ ସୀତାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟର୍ପଣ କରାଯାଉ; ନଚେତ୍ ବଜ୍ରସଦୃଶ ବାଣରେ ଲଙ୍କାନାୟକମାନଙ୍କ ଶିର ଛିନ୍ନ ହେବ ବୋଲି ସେ ଭୟଙ୍କର ଚେତାବନୀ ଦିଅନ୍ତି। ପ୍ରହସ୍ତ ଦର୍ପରେ କହେ ଯେ ଦେବତା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ସେ ଭୟ କରେ ନାହିଁ; ତେବେ ବିଭୀଷଣ ଅଧିକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଭାବେ କହନ୍ତି ଯେ ରାଘବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରାକ୍ଷସବୀରମାନେ ମଧ୍ୟ ଟିକିପାରିବେ ନାହିଁ। ତାପରେ ରାଜନୈତିକ ରୋଗର କଥା ଆସେ—ରାବଣକୁ ବ୍ୟସନପ୍ରେରିତ, ଆବେଗଶୀଳ ଓ ନିଜ କର୍ମରେ ଗଢ଼ା ବନ୍ଧନରେ ଆବଦ୍ଧ, ଯେନେ ସହସ୍ରଫଣୀ ସର୍ପରେ ଜଡ଼ାଇଥିବା ପରି ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ମନ୍ତ୍ରୀନୀତିର ସାର—ଶତ୍ରୁବଳ, ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଓ ରାଜ୍ୟର ବୃଦ୍ଧି–ହାନି ସମ୍ଭାବନାକୁ ତୁଳି, କେବଳ ରାଜହିତକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ପରାମର୍ଶ ଦେବା ଉଚିତ।
विभीषण–इन्द्रजित् संवादः (Vibhishana and Indrajit: Counsel, Boast, and Rebuttal)
ଏହି ପଞ୍ଚଦଶ ସର୍ଗରେ ରାକ୍ଷସସେନାପତି ମେଘନାଦ (ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍) ଓ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାକ୍ୟସଂଘର୍ଷ ଘଟେ। ବୃହସ୍ପତିସଦୃଶ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଚେତାବନୀକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଭୟଜନିତ ଓ ଅଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ତିରସ୍କାର କରେ। ସେ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ କୁଳରେ ପରାକ୍ରମହୀନ ବୋଲି ଅପମାନ କରି, “ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ; ଏକ ସାଧାରଣ ରାକ୍ଷସ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ସେମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିପାରିବ” ବୋଲି ଗର୍ବରେ କହେ। ଆଉ ନିଜ ଶୌର୍ୟ ଦେଖାଇବାକୁ—ଏକଦା ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ପତିତ କରିଥିଲି, ଐରାବତକୁ ବଶ କରିଥିଲି—ବୋଲି ଦାବି କରି ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ‘ସାଧାରଣ ମାନବ’ ଭାବେ ଅବମାନିତ କରେ। ବିଭୀଷଣ ନୀତିମାର୍ଗରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ବିଚାରରେ ଅପରିପକ୍ୱ, ବାକ୍ୟରେ ଆତ୍ମବିନାଶକ, ଏବଂ ବିନାଶ ସନ୍ନିକଟ ଜାଣି ସୁଦ୍ଧା ରାବଣଙ୍କ ପଥକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ମୋହଗ୍ରସ୍ତ। ସେ ମିଥ୍ୟା ମିତ୍ରତା ଓ ଅହିତକର ପରାମର୍ଶର ଦୋଷ ଦେଖାଇ, ବ୍ୟବହାରିକ ଉପାୟ ପ୍ରସ୍ତାବ କରନ୍ତି—ସୀତାଦେବୀଙ୍କୁ ଧନ-ରତ୍ନ ଓ ଆଭୂଷଣ ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରାଯାଉ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଶୋକ ନିବୃତ୍ତି ହେବ ଓ ଲଙ୍କାର ସର୍ବନାଶ ଟଳିବ। ଏହି ସର୍ଗରେ ଅହଙ୍କାରପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମରିକ ଦର୍ପର ସମ୍ମୁଖରେ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ରାଜନୀତି ଓ ବାସ୍ତବ ଝୁମ୍ପ-ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନର ମହତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
विभीषणोपदेशे रावणस्य परुषवाक्यम् (Ravana’s Harsh Reply to Vibhishana’s Counsel)
ଏହି ଷୋଡଶ ସର୍ଗରେ ସଭାମଧ୍ୟରେ ‘ହିତୋପଦେଶ’କୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଗଭୀର ବିଚ୍ଛେଦ ଘଟେ। ବିଭୀଷଣ ରାବଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଭାବି ହିତବଚନ କହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କାଳଚୋଦିତ ରାବଣ ପରୁଷବାକ୍ୟରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି। ଅନାର୍ୟ ସହ ମିତ୍ରତାର ନିଷ୍ଫଳତାକୁ ସେ ଉପମାମାଳାରେ ଦେଖାନ୍ତି—ପଦ୍ମପତ୍ରେ ଜଳ ନ ଲାଗିବା, ମଧୁ ଆସ୍ୱାଦ କରି ମଧ୍ୟ କୃତଘ୍ନ ଭ୍ରମର, ସ୍ନାନ ପରେ ମଧ୍ୟ ମଲିନ ଗଜ, ଏବଂ ଶରତ୍-ମେଘ ଗର୍ଜିଲେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଷା ନ ହେବା—ଧର୍ମ ନଥିଲେ ସଦ୍ଗୁଣ ଫଳ ଦିଏ ନାହିଁ ବୋଲି ଏହାର ଅର୍ଥ। ଏପରି କଥା ଅନ୍ୟେ କହିଥାନ୍ତା ତେବେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଦଣ୍ଡ ହେଇଥାନ୍ତା ବୋଲି ସେ ଧମକ ମଧ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି। ନ୍ୟାୟବାଦୀ ବିଭୀଷଣ ଗଦା ଧରି ଚାରି ରାକ୍ଷସ ସହ ଉଠି ଆକାଶକୁ ଆରୋହଣ କରି ରାବଣଙ୍କୁ ଭର୍ତ୍ସନା କରନ୍ତି—ଜ୍ୟେଷ୍ଠଭ୍ରାତା ସମ୍ମାନଯୋଗ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଆପଣ ଧର୍ମପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ। ସେ ନୀତିସାର କହନ୍ତି: ପ୍ରିୟବକ୍ତା ଅନେକ; କିନ୍ତୁ ଅପ୍ରିୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ହିତକର ସତ୍ୟ କହିବା ଓ ଶୁଣିବା ଲୋକ ଦୁର୍ଲଭ। ରାବଣ ମୃତ୍ୟୁପାଶରେ ବଦ୍ଧ, ରାମଙ୍କ ଜ୍ୱଲନ୍ତ ବାଣରେ ଆହତ ହେବେ; କାଳ ଧରିଲେ ମହାବଳୀ ମଧ୍ୟ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି ସେ ସତର୍କ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କ ହିତେ କହିଥିବା କଥା ପାଇଁ କ୍ଷମା ଚାହିଁ, ନିଜକୁ ଓ ଲଙ୍କାକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ବିଦାୟ ନେଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି; ଉପସଂହାରରେ କୁହାଯାଏ—ମୃତ୍ୟୁସନ୍ନିହିତ ଲୋକ ମିତ୍ରଙ୍କ ହିତୋପଦେଶ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
विभीषणागमनम् (Vibhīṣaṇa’s Arrival and the Debate on Refuge)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଶରଣାଗତି-ଧର୍ମ ଓ ରାଜନୀତିର ସତର୍କତା—ଉଭୟର ଚିନ୍ତା ମୁଖ୍ୟ ହୋଇ ଉଠେ। ରାବଣକୁ କଠୋର ଭାବେ ତିରସ୍କାର କରି ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ବିଭୀଷଣ ଚାରି ସହଚର ସହିତ ଲଙ୍କା ତ୍ୟାଗ କରି ରାମଙ୍କ ସନ୍ନିକଟକୁ ଆସନ୍ତି। ଉତ୍ତର ତଟ ନିକଟରେ ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି, ନିଜକୁ ରାବଣଙ୍କ କନିଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଇ, ସୀତାହରଣ ଓ ଅଶୋକବାଟିକାରେ ତାଙ୍କ ବନ୍ଦୀ ଅବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ଏବଂ ରାଘବଙ୍କ ଶରଣ ଚାହିଁ ନିଜ ଆଗମନର ସନ୍ଦେଶ ପହଞ୍ଚାଇବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ସୁଗ୍ରୀବ ରାଜଧର୍ମ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହାକୁ ସନ୍ଦେହରେ ଦେଖନ୍ତି—ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସ ଗୁପ୍ତଚର ହୋଇପାରନ୍ତି; ତେଣୁ କଠୋର ପଦକ୍ଷେପ, ସଚେତନ ପହରା, ବ୍ୟୂହ-ରକ୍ଷା, ପରାମର୍ଶର ଗୋପନୀୟତା ଓ ଗୁପ୍ତଚର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦୃଢ଼ କରିବାକୁ ସେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ରାମ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଯୁକ୍ତିସଂଗତ ସତର୍କବାଣୀ ଗ୍ରହଣ କରି ବାନର ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମତ ଚାହାନ୍ତି; ଅଙ୍ଗଦ, ଶରଭ, ଜାମ୍ବବାନ, ମୈନ୍ଦ ସନ୍ଦେହ ସହ ନିରୀକ୍ଷଣ ଓ ସାବଧାନ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି। ହନୁମାନ ଆଚରଣ-ଲକ୍ଷଣ ଆଧାରରେ କହନ୍ତି—ବିଭୀଷଣଙ୍କ ବାଣୀ, ବିନୟ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ସ୍ଥିରତାରେ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଚିହ୍ନ ନାହିଁ; ଗୁପ୍ତ ଭାବ ସାଧାରଣତଃ ସ୍ୱର ଓ ଆଚରଣରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଏଭଳି ଏହି ସର୍ଗ ରାଜନୀତିର ପ୍ରୁଡେନ୍ସକୁ ଶରଣ ଦେବାର ଧର୍ମବିଚାର ସହ ଏକତ୍ର କରେ।
शरणागति-धर्मनिर्णयः (Decision on Refuge and Dharma) / Rama’s Vow of Protection and the Acceptance of Vibhishana
ଅଷ୍ଟାଦଶ ସର୍ଗରେ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଶରଣାଗମନ ଦେଖି ବାନର-ଶିବିରରେ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମେ। ହନୁମାନଙ୍କ ବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣି ଶ୍ରୀରାମ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହନ୍ତି ଯେ ବିଭୀଷଣ ବିଷୟରେ ନିଜ ନିଷ୍ପତ୍ତି କହିବେ, ଏବଂ ସୁହୃଦମାନଙ୍କୁ ଶୁଣିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି। ସୁଗ୍ରୀବ ସନ୍ଦେହ ପ୍ରକାଶ କରି ବିଭୀଷଣକୁ ରାବଣ ପଠାଇଥିବା ଗୁପ୍ତଚର ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି; ତେଣୁ ସାବଧାନ ରହି ତାଙ୍କୁ ରୋକିବା କିମ୍ବା ବାନ୍ଧି ରଖିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି। ଶ୍ରୀରାମ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ଅଜେୟତା ଉଲ୍ଲେଖ କରି ପରେ ଧର୍ମ-ନୀତିର ଆଧାର ରଖନ୍ତି। ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ଶରଣ ମାଗୁଥିବା ଲୋକକୁ—ସେ ଶତ୍ରୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ହିଂସା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ବୋଲି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ଶତ୍ରୁକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିଥିଧର୍ମରେ ରକ୍ଷା କରିଥିବା କପୋତୀର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଓ କନ୍ଦୁ ମୁନିଙ୍କ ସ୍ମୃତ ଧର୍ମବଚନ ସ୍ମରଣ କରାଇ ଶରଣାଗତି-ଧର୍ମକୁ ଦୃଢ଼ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଶ୍ରୀରାମ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି—ଯେ କେହି ଏକଥର ମଧ୍ୟ “ମୁଁ ଶରଣ ନେଲି” ବୋଲି ଆସିବ, ସେ ବିଭୀଷଣ ହେଉ କି ସୁଗ୍ରୀବ ହେଉ କି ରାବଣ ହେଉ, ତାକୁ ମୁଁ ଅଭୟ ଦେବି। ଏହି ଧର୍ମବଚନ ଶୁଣି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମନ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧଭାବ ଅନ୍ତରେ ବିଚାର କରି ସେ ଗ୍ରହଣକୁ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ମିତ୍ରତା କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ପରେ ଶ୍ରୀରାମ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଭେଟିବାକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି; ରାଜଧର୍ମରେ ଶରଣାଗତି ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଏକ ଦୃଢ଼ ଆଧାର ଭାବେ ଏହି ସର୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
विभीषणाभिषेकः — The Consecration of Vibhishana and Counsel on Crossing the Ocean
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାମଙ୍କ ଅଭୟଦାନକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ବିଭୀଷଣଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ, ବିଧିବଦ୍ଧ ଓ ରାଜନୈତିକ ଭାବେ ବୈଧତାଦାୟକ ଘଟଣାରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ବିଭୀଷଣ ଅବତରି ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି ଲଙ୍କାସହ ପୂର୍ବ ସମ୍ପର୍କ ତ୍ୟାଗ କରି ରାମଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ, ନିଜ ପ୍ରାଣ ଓ ରାଜ୍ୟଭାଗ୍ୟ ରାମପାଦରେ ସମର୍ପଣ କରେ। ରାମ ସଂଯମିତ ଭାବେ ତାକୁ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରି ରାକ୍ଷସବଳର ଶକ୍ତି-ଦୁର୍ବଳତା ବିଷୟରେ ଗୁପ୍ତ ସୂଚନା ପଚାରନ୍ତି। ବିଭୀଷଣ ରାବଣଙ୍କ ବରପ୍ରାପ୍ତ ପ୍ରାୟଃ ଅଜେୟତା, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ମହାବଳ-ପରାକ୍ରମ, ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କ ପୂର୍ବବିଜୟଖ୍ୟାତି, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ଅଗ୍ନିକର୍ମଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟତା, ଅନ୍ୟ ସେନାପତିମାନେ ଓ ଲଙ୍କାସେନାର ବିଶାଳତା-କ୍ରୂରତା ଆଦି ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ତାପରେ ରାମ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି—ରାବଣବଧ ପରେ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଲଙ୍କାର ରାଜା ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରିବେ—ଏବଂ ସେହି ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ କାର୍ଯ୍ୟରୂପ ଦିଅନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମୁଦ୍ରଜଳ ଆଣି ବାନରପ୍ରମୁଖମାନଙ୍କ ସାକ୍ଷୀରେ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଅଭିଷେକ କରନ୍ତି; ସେ ରାକ୍ଷସରାଜ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ଜୟଧ୍ୱନି ଉଠେ। ଶେଷରେ ହନୁମାନ ଓ ସୁଗ୍ରୀବ ସମୁଦ୍ର କିପରି ଅତିକ୍ରମ କରିବେ ବୋଲି ପଚାରିଲେ, ବିଭୀଷଣ ସାଗରଙ୍କ ଶରଣ ନେବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଇ ସଗରବଂଶ ସହ ରାମଙ୍କ ବଂଶସମ୍ପର୍କ ସ୍ମରଣ କରାଏ। ସୁଗ୍ରୀବ ଏହି ପରାମର୍ଶ ରାମଙ୍କୁ ଜଣାଏ; ରାମ ସମ୍ମତି ଦେଇ ତଟରେ କୁଶ ପତ୍ରାଇ ବସି, ଲଙ୍କାଗମନ ପାଇଁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ପଦକ୍ଷେପକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି।
दूत-नीति, शुक-प्रसङ्गः (Envoy-Ethics and the Episode of Śuka)
ଏହି ବିଶତିତମ ସର୍ଗରେ ଗୁପ୍ତଚର-ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ, କୂଟନୀତିକ ସନ୍ଦେଶ ଓ ଯୁଦ୍ଧଧର୍ମର ସାର୍ବଜନୀନ ପରୀକ୍ଷା—ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କ୍ରମରେ ଦେଖାଯାଏ। ରାକ୍ଷସ ଗୁପ୍ତଚର ଶାର୍ଦୂଳ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଶିବିରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଧ୍ୱଜଶୋଭିତ ବାନର-ଋକ୍ଷ ସେନାକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରେ ଏବଂ ରାବଣଙ୍କୁ ଜଣାଏ—ଏହି ବଳ ଲଙ୍କା ଦିଗକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅପରିମେୟ ସମୁଦ୍ର ପରି ଆଗେଇ ଆସୁଛି; ସମୁଦ୍ରତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସେନାର ବିଶାଳ ବିସ୍ତାର ମଧ୍ୟ ସେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ତାପରେ ରାବଣ ଶୁକକୁ ଦୂତ କରି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଣନାକୃତ ସନ୍ଦେଶ ପଠାଏ। ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ବଂଶ ଓ ବଳକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ରାବଣ ନିଜ ଅପରାଧକୁ ଲଘୁ କରି ଦେଖାଏ ଏବଂ ଲଙ୍କାର ଅଜେୟତା ଦାବି କରେ—ବାନରମାନଙ୍କ ମନୋବଳ ଭାଙ୍ଗିବା ଓ ମୈତ୍ରୀରେ ଫାଟ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ। ଶୁକ ପକ୍ଷୀରୂପ ଧାରଣ କରି ଆକାଶରୁ କଥା କହିଲେ କ୍ରୋଧିତ ବାନରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି; ସେତେବେଳେ ସେ “ଦୂତବଧ ନିଷିଦ୍ଧ” ବୋଲି ଧର୍ମନିୟମ ସ୍ମରଣ କରାଏ ଏବଂ ନିଷ୍ଠାବାନ ଦୂତ କେବଳ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ କହେ, ଅନଧିକୃତ କଥା ଯୋଗ କରେନାହିଁ—ଏହି ଭେଦ ଦେଖାଏ। ରାମ ଦୂତଧର୍ମ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରି ଶୁକକୁ ଛାଡ଼ିଦେବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ନିରାପଦ ହୋଇ ଶୁକ ପୁଣି କଥା କହିଲେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିସନ୍ଦେଶ ଶୁଣାଯାଏ—ରାବଣଙ୍କ ପରାଜୟ ଅନିବାର୍ୟ; ଲୁଚିଲେ ବା ଦିବ୍ୟ ଶରଣ ନେଲେ ମଧ୍ୟ ପଳାଇବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ସୀତାହରଣ ଓ ଜଟାୟୁବଧର ପାପ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନୈତିକ ଅଭିଯୋଗ ମଧ୍ୟ ଉଠେ। ଅଙ୍ଗଦ ଶୁକକୁ ଗୁପ୍ତଚର ଭାବେ ସନ୍ଦେହ କରି ସେନା ମାପି ନେଇଛି ବୋଲି ଧରିବାକୁ କହେ; ଏଭଳି ଭାବେ ସୁରକ୍ଷା-ଚିନ୍ତା ଓ ଦୂତ-ସୁରକ୍ଷା ନିୟମ—ଦୁହିଁର ସମତୁଳନ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
सागरप्रतीक्षा-क्रोधप्रादुर्भावः (Rama’s Vigil at the Ocean and the Rise of Wrath)
ସମୁଦ୍ରତଟରେ ଶ୍ରୀରାମ କୁଶ ପତ୍ରାଇ ପୂର୍ବମୁଖ ହୋଇ ସାଗରଙ୍କୁ ଅଞ୍ଜଳି ଅର୍ପଣ କଲେ ଏବଂ ନିୟମବ୍ରତରେ ଶୟନ କରି ପ୍ରତୀକ୍ଷା କଲେ। ତିନି ରାତି କଟିଗଲା, କିନ୍ତୁ ‘ନଦୀପତି’ ସାଗର ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ପାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଉତ୍ତରରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ନାହିଁ। ତେବେ ସଂଯମରୁ ଧର୍ମସମ୍ମତ କ୍ରୋଧ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଶାନ୍ତି, କ୍ଷମା, ସରଳତା ଓ ମଧୁରବାଣୀକୁ କେବେ କେବେ ନିର୍ଗୁଣ କିମ୍ବା ଅହଂକାରୀ ଲୋକ ଦୁର୍ବଳତା ଭାବେ ଧରନ୍ତି ବୋଲି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନୀତିବଚନ କହିଲେ; କେବଳ ସାମ-ସନ୍ଧି ଦ୍ୱାରା କୀର୍ତ୍ତି ଓ ବିଜୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ ବୋଲି ସଚେତନ କଲେ। ବାନରସେନା ପାଦେ ପାର ହେବା ପାଇଁ ସମୁଦ୍ରକୁ ଶୋଷିଦେବା କିମ୍ବା ସର୍ପସଦୃଶ ବାଣରେ ପୀଡ଼ା ଦେବା ନିଶ୍ଚୟ କରି ଭୟଙ୍କର ଧନୁ ଟାଣିଲେ। ବାଣ ଜଳରେ ଜ୍ୱଲି ପଡ଼ିଲା, ତରଙ୍ଗ ପର୍ବତ ପରି ଉଠିଲା, ଶଙ୍ଖ-ଶୁକ୍ତି ମଥିତ ହେଲା, ଧୂଆଁ ଉଠିଲା; ପାତାଳର ନାଗ ଓ ଦାନବମାନେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ। ସେତେବେଳେ ସୌମିତ୍ରି ଆଗକୁ ଆସି ଧନୁ ଧରି ରାମଙ୍କୁ ନିବାରିଲେ ଏବଂ ବିନୟରେ କହିଲେ—“ଯଥେଷ୍ଟ, ଏତେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ।”
सागरप्रशमनम् / The Pacification of the Ocean and the Building of Nala’s Bridge
ଏହି ଦ୍ୱାବିଂଶ ସର୍ଗରେ ଅବରୋଧରୁ ଉପାୟକୁ କଥା ଗତି କରେ। ସମୁଦ୍ରର ଅଟକାଣିରେ କ୍ରୋଧିତ ଶ୍ରୀରାମ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର-ତେଜରେ ସାଗରକୁ ପାତାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୋଷିଦେବି ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି; ତାହା ସହିତ ବାତ୍ୟା, ମେଘ, ବିଜୁଳି, ଅନ୍ଧକାର ଆଦିରେ ଲୋକ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହୁଏ ଏବଂ ଦୃଶ୍ୟ-ଅଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି। ତେବେ ସାଗରାଧିପତି (ବରୁଣାଳୟ) ରାଜସ ଦିବ୍ୟରୂପେ ଉଦିତ ହୋଇ ପଞ୍ଚମହାଭୂତଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଅଲଂଘ୍ୟ ବୋଲି କହି, ଧର୍ମସମ୍ମତ ବିକଳ୍ପ ଦେଉଛନ୍ତି—ସେତୁ ବାନ୍ଧି ସ୍ଥିର ପାରାପାରର ପଥ କରାଯାଉ। ସେ ଆହୁରି ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି ଯେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଅମୋଘ ବାଣ ଦ୍ରୁମକୂଲ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳର ପାପୀ ଦୁଷ୍ଟ-ଲୁଟେରାମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ପାଇଁ ନିୟୋଜିତ ହେଉ। ଶ୍ରୀରାମ ସେହିପରି ବାଣ ଛାଡ଼ନ୍ତି; ତାହାର ଫଳରେ ‘ମରୁକାନ୍ତାର’ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶୁଷ୍କ ପ୍ରଦେଶ, ଲୁଣିଆ ଜଳ ଉଠିଆସୁଥିବା ‘ବ୍ରଣ’ କୂଆ, ଏବଂ ବରଦାନରେ ଏକ ନୂତନ ଶୁଭ ପଥ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ପରେ ସାଗର ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ନଳଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ସମର୍ଥ ଶିଳ୍ପୀ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରି ସେତୁ-ନିର୍ମାଣର ଭାର ଦିଅନ୍ତି; ନଳ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ବାନରସେନା ଗଛ, ଶିଳା ଓ ପର୍ବତଖଣ୍ଡ ସଂଗ୍ରହ କରି କ୍ରମେ କିଛି ଦିନରେ ଶୀଘ୍ର ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କରେ; ଦେବ ଓ ଋଷିମାନେ ଏହା ଦେଖି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତି। ଏହି ସର୍ଗ ଧର୍ମରେ କ୍ରୋଧ-ନିୟମନ, ସ୍ୱଭାବ-ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଲୋକହିତକର ନିର୍ମାଣ-ରାଜନୀତିକୁ ଏକତ୍ର କରେ।
निमित्तदर्शनम् (Portents Before the March to Laṅkā)
ଏହି ତେଇଶତମ ସର୍ଗରେ ରାମ ନିମିତ୍ତଦର୍ଶୀ ହୋଇ ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଯୁଦ୍ଧଯାତ୍ରାର କାର୍ଯ୍ୟବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ଶୀତଳ ଜଳ ଓ ଫଳ ଥିବା ସୁରକ୍ଷିତ ବନବିଶ୍ରାମସ୍ଥଳ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବାକୁ, ସେନାକୁ ଦଳଦଳରେ ବିଭକ୍ତ କରିବାକୁ, ଏବଂ ବ୍ୟୂହରେ ସଜାଗ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିବାକୁ ସେ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ରାମ ଘୋର ଅପଶକୁନମାନଙ୍କର ଅର୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ଧୂଳିଭରା ପବନ, ପୃଥିବୀ ଓ ପର୍ବତର କମ୍ପନ, ଗଛପତନ, ମାଂସବର୍ଣ୍ଣ ମେଘରୁ ରକ୍ତସଦୃଶ ବିନ୍ଦୁବୃଷ୍ଟି, ଭୟଙ୍କର ସନ୍ଧ୍ୟା, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଅଗ୍ନିପିଣ୍ଡ ପଡୁଥିବା ପରି ଦୃଶ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି କାନ୍ଦୁଥିବା ପଶୁ, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅସାମାନ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ପ୍ରଭାମଣ୍ଡଳ। ଏହି ନିମିତ୍ତଗୁଡ଼ିକ ଭୟରେ ଥମ୍କିଯିବା ପାଇଁ ନୁହେଁ; ବରଂ ଭାଲୁ-ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭାରୀ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ଏବଂ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ସଂଘର୍ଷର ଆସନ୍ନତାର ପୂର୍ବସୂଚନା ବୋଲି ରାମ କହନ୍ତି। ଶେଷରେ ତୁରନ୍ତ ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ବାନରସେନା ରାବଣଙ୍କ ନଗରୀ ଦିଗକୁ ମୁହାଁ ଫେରାଏ, ରାମ ଧନୁ ହାତରେ ଧରି ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବିଭୀଷଣ ଗର୍ଜନ କରି ଆଗେଇ ଯାଆନ୍ତି। ବାନରବୀରମାନେ ରାମଙ୍କ ମନୋବଳ ବଢ଼ାଇବାକୁ ଉଲ୍ଲାସମୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଧର୍ମଯୁଦ୍ଧର ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ଦୃଢ଼ କରନ୍ତି।
लङ्कानिरीक्षणं व्यूहविन्यासश्च (Survey of Lanka and Deployment of the Battle Formation)
ଏହି ସର୍ଗରେ ପ୍ରକଟ ଯୁଦ୍ଧ ପୂର୍ବର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦେଖାଯାଏ। ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସୁସଂଗଠିତ ଭାବେ ନିବିଷ୍ଟ ବାନରସେନା ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ରମାଳା ମଧ୍ୟରେ ଶରଦ୍ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ; ପରେ ସମୁଦ୍ରବେଗରେ ଆଗେଇ ଧରାକୁ କମ୍ପାଇ ଦିଏ। ଲଙ୍କାରୁ ଭୟଙ୍କର ଭେରୀ-ନାଦ ଉଠେ; ବାନରମାନେ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଗର୍ଜନରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆତଙ୍କ ଛାଇଯାଏ। ସୀତାବିୟୋଗ ଶୋକାକୁଳ ରାମ ଲଙ୍କାର ଆକାଶସ୍ପର୍ଶୀ ପ୍ରାସାଦଶ୍ରେଣୀ, ଧଳା ମେଘ ପରି ବିମାନ, ଏବଂ ଚୈତ୍ରରଥ-ଉଦ୍ୟାନ ସଦୃଶ ଉପବନ-ବୈଭବ ଦେଖାନ୍ତି; ପକ୍ଷୀ, କୋକିଳ ଓ ମଧୁକରର ଗୁଞ୍ଜନରେ ମୁଖର ଗଛମାନଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ତାପରେ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ବ୍ୟୂହବିନ୍ୟାସ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ମଧ୍ୟରେ ଅଙ୍ଗଦ ନୀଳ ସହିତ, ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଋଷଭ, ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଗନ୍ଧମାଦନ; ଅଗ୍ରଭାଗରେ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଜାମ୍ବବାନ ଓ ସୁଷେଣ ଭଲ୍ଲ-ନାୟକମାନଙ୍କ ସହ ‘ମଧ୍ୟଭାଗ’ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ପଛଭାଗକୁ ସୁଗ୍ରୀବ ସମ୍ଭାଳେ। ବ୍ୟୂହବଦ୍ଧ ସେନା ଆକାଶର ମେଘସମୂହ ପରି ଶୋଭିତ; ବାନରମାନେ ପର୍ବତଶିଖର ଓ ବୃକ୍ଷକୁ ଶସ୍ତ୍ର କରି ଲଙ୍କାକୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ୟୂହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଦୂତ ଶୁକକୁ ମୁକ୍ତ କରାଯାଏ; ସେ ଭୀତ ହୋଇ ରାବଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରି ବାନରମାନଙ୍କ କ୍ରୋଧ, ସେତୁବନ୍ଧ ପରେ ରାମଙ୍କ ଆଗମନ ଜଣାଇ—ସୀତାକୁ ଫେରାଇ ଦିଅ କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅ—ବୋଲି ତୁରନ୍ତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଚାହେ। ରାବଣ ରକ୍ତନେତ୍ରେ କ୍ରୋଧରେ ଗର୍ଜି ଦେବମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମଧ୍ୟ ସୀତାକୁ ନ ଦେବାର ଦର୍ପ କରେ ଏବଂ ନିଜ ବାଣର ‘ଅଗ୍ନି’ ଅପ୍ରତିହତ ବୋଲି ଗର୍ବ କରି ସଂଘର୍ଷକୁ ଅନିବାର୍ୟ କରିଦିଏ।
शुकसारण-चारप्रवेशः (Suka and Sāraṇa’s Espionage and Release)
ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଶ୍ରୀରାମ ବାନରସେନା ସହ ସମୁଦ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରି ସେତୁବନ୍ଧ ସାଧନ କରିଛନ୍ତି—ଏହି ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ରାବଣ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀ-ଗୁପ୍ତଚର ଶୁକ ଓ ସାରଣଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁଶିବିରରେ ଅଦୃଶ୍ୟଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରି ଗୁପ୍ତସୂଚନା ଆଣିବାକୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲା। ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲା—ସେନାବଳର ପରିମାଣ ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ପ୍ରମୁଖ ବାନରନାୟକ ଓ କୁଶଳ ସେନାପତିମାନଙ୍କ ପରିଚୟ, ସେତୁନିର୍ମାଣର ଅବସ୍ଥା ଦେଖିବା, ପର୍ବତ-ଗୁହା-ତଟ-ବନ-ଉଦ୍ୟାନ ଆଦିରେ ଶିବିରସ୍ଥାନ ଖୋଜିବା, ଏବଂ ଶ୍ରୀରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପ, ପରାକ୍ରମ ଓ ଆୟୁଧବଳ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରିବା। ବାନରବେଶ ଧାରଣ କରି ସେମାନେ ସେନାମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; କିନ୍ତୁ ଅପାର ସେନାବିସ୍ତାର ଓ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧଗର୍ଜନ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହେଲେ। ବିଭୀଷଣ ସେମାନଙ୍କ ଗୁପ୍ତଭେଦ ଚିହ୍ନି ଧରି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ବଧଭୟରେ କମ୍ପିତ ଗୁପ୍ତଚରମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଶ୍ରୀରାମ ଧର୍ମମର୍ଯ୍ୟାଦା ସହ ଶାନ୍ତ ହାସ୍ୟରେ କହିଲେ—ଦୂତ ଓ ନିରସ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତୁମେ ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ଥିଲା ଦେଖିସାରିଛ, କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ଥାକିଲେ ବିଭୀଷଣ ସବୁ ଦେଖାଇଦେବେ—ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ। ପୁଣି ରାବଣ ପାଇଁ ସନ୍ଦେଶ ଦେଲେ—ଯେ ବଳରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରିଥିଲୁ ସେହି ବଳ ପ୍ରଦର୍ଶନ କର; ପ୍ରଭାତେ ଦେଖିବୁ ଲଙ୍କାର ଦୁର୍ଗରକ୍ଷା ଓ ରାକ୍ଷସବଳ କିପରି ଚୁର୍ଣ୍ଣବିଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେବ। ଲଙ୍କାକୁ ଫେରି ଶୁକ-ସାରଣ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଓ ଚାରି ନେତା—ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବିଭୀଷଣ, ସୁଗ୍ରୀବ—ଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ସାମର୍ଥ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଫେରାଇ ସନ୍ଧି କରିବାହିଁ ହିତକର ବୋଲି ରାବଣଙ୍କୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଲେ।
वानरमुख्य-परिचयः (Catalogue of Principal Vānara Leaders)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଲଙ୍କାଭିତରେ ଗୁପ୍ତଚର-ଆଧାରିତ ସୂଚନା ବିନିମୟର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ। ସାରଣ ରାବଣଙ୍କୁ ସତ୍ୟ ଓ ହିତକର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ରାବଣ ଦର୍ପରେ ତାହା ଅସ୍ୱୀକାର କରି, ସମସ୍ତ ଲୋକ ବିରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ସୀତାଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିବେ ନାହିଁ ବୋଲି ଧିକ୍କାର ସହ କହନ୍ତି। ପରେ ଶତ୍ରୁବଳକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଜାଣିବାକୁ ରାବଣ ଶୁକ ଓ ସାରଣଙ୍କ ସହ ଉଚ୍ଚ, ହିମଶୁଭ୍ର ପ୍ରାସାଦ ଉପରେ ଚଢ଼ି ସମୁଦ୍ରତଟରେ ବିସ୍ତୃତ ବିଶାଳ ବାନରସେନାକୁ ଦେଖନ୍ତି। ଅସଂଖ୍ୟ ସେନା ଦେଖି ସେ ସାରଣଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁମାନେ ପ୍ରମୁଖ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ପରାମର୍ଶଦାତା କେଉଁମାନେ, ଏବଂ କେଉଁ ନାୟକମାନଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଭୟ କରିବା ଉଚିତ। ସାରଣ ତେବେ କ୍ରମବଦ୍ଧ “ଶତ୍ରୁ-ସେନାବିନ୍ୟାସ” ଭଳି ପ୍ରମୁଖ ସେନାନାୟକମାନଙ୍କ ପରିଚୟ ଦିଅନ୍ତି—ସୁଗ୍ରୀବ ସେନାର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ନୀଳ; ବାଲିପୁତ୍ର ଓ ଯୁବରାଜ ଅଙ୍ଗଦ, ଯିଏ ସିଧାସଳଖ ଯୁଦ୍ଧାହ୍ୱାନ କରେ; ସେତୁକାର୍ଯ୍ୟ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ନଳ; ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦଳନାୟକ—ଶ୍ୱେତ, କୁମୁଦ, ରମ୍ଭ, ଶରଭ, ପନସ, ବିନତ, କ୍ରୋଧନ, ଗବୟ। ସେମାନଙ୍କ ଦେହଲକ୍ଷଣ, ନିବାସ/ପର୍ବତ-ସମ୍ବନ୍ଧ, ସେନାସଂଖ୍ୟା ଓ ଲଙ୍କା ପ୍ରତି ଆକ୍ରମଣାତ୍ମକ ସଙ୍କଳ୍ପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ରାବଣଙ୍କୁ ବିପଦର ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରାନ୍ତି। କାବ୍ୟରସ ସହ ରାଜନୀତିମୂଳକ ଧମକ-ଆକଳନ ଯୋଗାଇ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷର “ଯୁଦ୍ଧ-ତାଲିକା” ସଦୃଶ ଚିତ୍ର ଦେଇଥାଏ।
वानर-ऋक्ष-सेना-प्रशंसा (Cataloguing the Vanara and Bear Forces)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଯୁଦ୍ଧପୂର୍ବ ଏକ ପ୍ରକାର ସାମରିକ ‘ଦୃଶ୍ୟ-ପରିଚୟ’ ଦିଆଯାଇଛି। ବକ୍ତା ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କୁ “ରାଜନ୍” ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରି ରାଘବଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟାର୍ଥେ ସମବେତ ବାନର-ଋକ୍ଷ (ଭାଲୁ) ମିତ୍ରସେନାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ—ସେମାନେ ସମସ୍ତେ “ରାଘବାର୍ଥେ ପରାକ୍ରାନ୍ତାଃ”, ପ୍ରାଣ ଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ତାପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଉପମା ଓ ପରିଚୟ ସହିତ ପ୍ରମୁଖ ନାୟକମାନଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ—ହର ନାନାବର୍ଣ୍ଣ ଦୀପ୍ତ ପୁଛରେ ବିଶିଷ୍ଟ; ଭୟଙ୍କର ଋକ୍ଷମାନେ କଳା ଝଡ଼-ମେଘ ସଦୃଶ; ସେମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ଧୂମ୍ର ଋକ୍ଷବାନରେ ବସି ନର୍ମଦା ପାନ କରନ୍ତି ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଜାମ୍ବବାନ ପର୍ବତସମ, ନାୟକଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହାୟ ଓ ବରପ୍ରାପ୍ତ। ଧମ୍ବ ଭୟାନକ ହରୀଶ୍ୱର, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ପରିବୃତ; ସନ୍ନଦନ ବାନରମାନଙ୍କ ‘ପିତାମହ’ ସଦୃଶ ମହାକାୟ, ଏକଦା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରି ମଧ୍ୟ ଅପରାଜିତ। କ୍ରୋଧନ/କ୍ରଥନ କୈଲାସରେ କୁବେରଙ୍କ ଜମ୍ବୁବୃକ୍ଷ ନିକଟେ ବସନ୍ତି; ପ୍ରମଥି ଧୂଳି ଉଡ଼ାଉଥିବା ଦ୍ରୁତ ସେନାକୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି; ସେତୁ ଦେଖିବା ପରେ ଗବାକ୍ଷ ଗୋଲାଙ୍ଗୂଳ ଦଳରେ ଘେରା; କେସରୀ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବତରେ ନିତ୍ୟ ଫଳ-ମଧୁ ମଧ୍ୟରେ ରମଣ କରନ୍ତି; ଶତବଳୀ ସୂର୍ଯ୍ୟୋପାସକ ହୋଇ ଲଙ୍କାକୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପବଦ୍ଧ। ଶେଷରେ ମିତ୍ରସେନାର ପରିମାଣ ଓ ଶକ୍ତି ଅପରିମେୟ ବୋଲି ଘୋଷିତ—ସେମାନେ ପୃଥିବୀର ପର୍ବତମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନଚ୍ୟୁତ କରିପାରିବେ ବୋଲି ମହାକାବ୍ୟ ଶୈଳୀରେ ଭୟଦର୍ଶନ ଓ ଉତ୍ସାହବର୍ଦ୍ଧନ କରାଯାଇଛି।
शुकवाक्यं (Śuka’s Report on the Vānara Host) / Śuka Describes the Allied Forces to Rāvaṇa
ସାରଣଙ୍କ ନିବେଦନ ପରେ ଶୁକ ରାବଣଙ୍କୁ ସୁସଂଗଠିତ ଗୁପ୍ତଚର-ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଜଣାଏ। ସେ ଆଗେଇଆସୁଥିବା ବାନର-ସଂଘକୁ ଦୁରାସଦ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ—ରୂପାନ୍ତରରେ ନିପୁଣ, ଦେବତୁଲ୍ୟ ପରାକ୍ରମୀ, ରୋକିବା କଠିନ। ପରେ ପ୍ରମୁଖ ନାୟକମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କରେ: ମୈନ୍ଦ ଓ ଦ୍ୱିବିଦ ପ୍ରାୟଃ ଅମରସମ ରଣଧୁରନ୍ଧର; ହନୁମାନ ମାରୁତାତ୍ମଜ—ସମୁଦ୍ର ଲଂଘନକାରୀ, ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତନକାରୀ, ଏବଂ ଲଙ୍କାରେ ପୂର୍ବ ଦୂତକାର୍ଯ୍ୟରେ (ପୁଛଦାହ ସହିତ) ପ୍ରମାଣିତ ପରାକ୍ରମୀ। ତାପରେ ସେ ମାନବ ପ୍ରଧାନମାନଙ୍କ କଥା କହେ। ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ଅତିରଥ, ଅଚଳ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରାଦି ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଓ ଲୋକଭେଦୀ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ସମନ୍ୱିତ ବୋଲି ଜଣାଏ; ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଅନିବାର୍ୟ “ଡାହାଣ ହାତ”, ନୀତି ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ କୁଶଳ ସହାୟକ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରେ। ରାମଙ୍କ ବାମପାର୍ଶ୍ୱରେ ବିଭୀଷଣ ଅଭିଷିକ୍ତ ରାଜା ଭାବେ ରାବଣବିରୋଧରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କହେ। ସେନାର ବିଶାଳତା ଦେଖାଇବାକୁ ଶଙ୍ଖୁ, ମହାଶଙ୍ଖୁ, ବୃନ୍ଦ, ପଦ୍ମ, ଖର୍ବ, ସମୁଦ୍ର, ଓଘ, ମହୌଘ ଇତ୍ୟାଦି ସଂଖ୍ୟାଶବ୍ଦରେ ବିସ୍ତାର କରି, ଶେଷରେ ସତର୍କ କରେ—ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଗ୍ରହ ପରି ଏହି ମହାସେନାକୁ ଦେଖି ରାବଣ ପରାଜୟ ଟାଳିବାକୁ ପରମ ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
शुकसारणनिग्रहः / Ravana Rebukes Suka and Sārana; Spies Reconnoiter Rama’s Camp
ଏହି ସର୍ଗରେ ଚର-ନୀତିର ମୁଖ୍ୟ ଚକ୍ର—ରାଜସଭାରୁ ଶତ୍ରୁ-ଶିବିର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୁପ୍ତସୂଚନାର ପ୍ରବାହ—ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ଶୁକଙ୍କ ରିପୋର୍ଟରେ ବାନରସେନାର ମହାସମାଗମ ଓ ରାମଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ସହାୟ—ରାମଙ୍କ ‘ଦକ୍ଷିଣ ଭୁଜ’ ସମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୁଗ୍ରୀବ, ଅଙ୍ଗଦ, ହନୁମାନ, ଜାମ୍ବବାନ ଓ ଅନ୍ୟ ସେନାନାୟକ—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେବାରୁ ରାବଣ ଅନ୍ତରେ କମ୍ପିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବାହ୍ୟରେ କ୍ରୋଧ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଯୁଦ୍ଧ ପୂର୍ବରୁ ଶତ୍ରୁ-ପ୍ରଶଂସା କରିଥିବାରୁ ସେ ଶୁକ ଓ ସାରଣଙ୍କୁ ତିରସ୍କାର କରି, ଏହାକୁ ରାଜନୀତିରେ ମନ୍ତ୍ରୀଧର୍ମର ବିଫଳତା ଓ ନିଷ୍ଠାଭଙ୍ଗ ବୋଲି ମନେ କରି ଦଣ୍ଡ ଧମକ ଦିଏ; କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବସେବା ସ୍ମରଣ କରି ସଂଯମ ରଖି, ବଧ ନ କରି ଛାଡ଼ି ଦିଏ। ତାପରେ ରାବଣ ମହୋଦରଙ୍କୁ ନିପୁଣ ଗୁପ୍ତଚର ଡାକିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇ, ରାମଙ୍କ ଅଭିପ୍ରାୟ, ଦିନଚର୍ଯ୍ୟା ଓ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ପରିବେଷ୍ଟନ ବିଷୟରେ ତଦନ୍ତ କରିବାକୁ କହେ। ଶାର୍ଦୂଳଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସେମାନେ ଛଦ୍ମବେଶରେ ସୁବେଳ ପ୍ରଦେଶକୁ ଯାଇ ଧର୍ମାତ୍ମା ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚିତ ହୁଅନ୍ତି; ଶାର୍ଦୂଳ ଧରା ପଡ଼େ। ବାନରମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ, ରାମଙ୍କ କରୁଣା ମଧ୍ୟସ୍ଥ ହୋଇ ଶାର୍ଦୂଳ ସହ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରେ। ଭୟଭୀତ ଓ ଉତ୍ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଲଙ୍କାକୁ ଫେରି, ସୁବେଳ ସମୀପରେ ଅବସ୍ଥିତ ରାମଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୁର୍ଜୟ ବାନରବଳର ବିବରଣୀ ଦଶଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଜଣାନ୍ତି; ଏହି କୌଶଳଗତ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ସହ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
शार्दूलचरवृत्तान्तः (Saardula’s Spy-Report on Rama’s Camp and the Vanara Host)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଲଙ୍କାର ଚରମାନେ ଖବର ଦିଅନ୍ତି ଯେ ରାଘବ ସୁବେଳ ପର୍ବତରେ ଅଚଳ-ଦୃଢ଼ ସେନା ସହିତ ଶିବିର ସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି। ଏହା ଶୁଣି ରାବଣ କ୍ଷଣମାତ୍ର ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ନିଜ ଚର ଶାର୍ଦୂଳକୁ ପଚାରେ; ଶାର୍ଦୂଳର ଭୟଚିହ୍ନିତ ଭାବଭଙ୍ଗୀ ହିଁ ବାନରମାନଙ୍କ କଠୋର ପହରାର ପ୍ରମାଣ ହୋଇଯାଏ। ଶାର୍ଦୂଳ ନିଜ ଧରାପଡ଼ିବା ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହେ—ତୁରନ୍ତ ଚିହ୍ନଟ ହେଲି, ପିଟାଗଲି, ଲୋକମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଘୁରାଇ ଦେଖାଗଲି, ଶେଷରେ ଛାଡ଼ା ପାଇଲି—ଏଥିରୁ ରାମଶିବିରର ଶିଷ୍ଟାଚାର ଓ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ସେ ଆହୁରି ଜଣାଏ ଯେ ଶିଳା-ପାଷାଣରେ ସମୁଦ୍ର ପୂରି ସେତୁକାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି ଏବଂ ରାମ ଲଙ୍କାଦ୍ୱାର ସମୀପରେ ମୋର୍ଚ୍ଚା ନେଇଛନ୍ତି; ବାନରସେନାର ଯୁଦ୍ଧବିନ୍ୟାସକୁ ସେ ଗରୁଡ଼-ବ୍ୟୂହ ସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଶାର୍ଦୂଳ ରାବଣକୁ ଦୁଇଟି ପଥ ଦେଖାଏ—ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦିଅ କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧ ଗ୍ରହଣ କର, ରାମ ପ୍ରାଚୀର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିବା ପୂର୍ବରୁ। ରାବଣ ତଥାପି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅସ୍ୱୀକାର କରେ—ଦେବସମୂହ ମଧ୍ୟ ଏକତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସୀତାକୁ ଦେବିନି—ଏବଂ ବାନରମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି, ବଂଶ ଓ ସଂଖ୍ୟାର ଗୁପ୍ତ ତାଲିକା ଚାହେ। ଶାର୍ଦୂଳ ସୁଗ୍ରୀବ, ଜାମ୍ବବାନ, ହନୁମାନ, ନୀଳ, ଅଙ୍ଗଦ, ମୈନ୍ଦ, ଦ୍ୱିବିଦ ଆଦି ପ୍ରମୁଖ ବୀରମାନଙ୍କୁ ଗଣନା କରେ; ଅନେକଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ବଂଶସମ୍ବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ; ସେନାର ବିଶାଳତା—ଦଶ କୋଟି—ବୋଲି ଜୋର ଦିଏ। ଶେଷରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ବିବରଣୀ ଅତ୍ୟଧିକ ବିସ୍ତୃତ ଥିବାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ବୋଲି ସମାପ୍ତ କରେ। ଏହିପରି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଯୁଦ୍ଧନୀତିର ତଥ୍ୟସୂଚୀ ଓ ଶିଷ୍ଟବଦ୍ଧ ଧର୍ମପକ୍ଷ ବନାମ ହଠୀ ରାଜତ୍ୱର ନୈତିକ-ମାନସିକ ଚିତ୍ର ଭାବେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ।
मायाशिरोप्रदर्शनम् (The Display of the Illusory Head of Rāma)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଲଙ୍କାର ଗୁପ୍ତଚରମାନେ ରାବଣଙ୍କୁ ଜଣାନ୍ତି ଯେ ରାମଙ୍କ “ଅଚଳ” ବାନରସେନା ସୁବେଳ ପର୍ବତରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଆକ୍ରମଣ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଏଥିରେ ବିଚଳିତ ରାବଣ ସଭା ଡାକି ପରାମର୍ଶ କରେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଯୁଦ୍ଧ ଛାଡ଼ି ମନୋଯୁଦ୍ଧର ଉପାୟ ବାଛେ। ସେ ମାୟାବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାକ୍ଷସ ବିଦ୍ୟୁଜ୍ଜିହ୍ୱକୁ ଡାକି ରାଘବଙ୍କ ମିଥ୍ୟା ଶିର ଓ ଧନୁଷ ମାୟାରେ ତିଆରି କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଏ। ସୀତାଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପ ଭାଙ୍ଗିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ରାବଣ ଅଶୋକବନିକାକୁ ଯାଏ। ସେଠାରେ ସୀତା ଭୂମିରେ ବସି, ମସ୍ତକ ନମାଇ, ପତିଚିନ୍ତନରେ ଲୀନ—ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ପହରାରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ରାବଣ ଭୟଦାୟକ କଥା କହି—ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ରାତ୍ରି ଆକ୍ରମଣରେ ରାମ ଓ ପ୍ରମୁଖ ବାନରମାନେ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଦାବି କରେ; ପରେ ସେହି ମିଥ୍ୟାକୁ “ପ୍ରମାଣ” କରିବା ପାଇଁ ନକଲି ଶିର ସୀତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରଖାଏ, ତାପରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଧନୁଷ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଏ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରଚାର-ଯୁଦ୍ଧର ତନ୍ତ୍ରକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ—ଭୟଦେଖା, ମିଥ୍ୟା ସୂଚନା, ଏବଂ ମଞ୍ଚସଜ୍ଜିତ “ସାକ୍ଷ୍ୟ” ଦ୍ୱାରା ଶରଣାଗତି ଆଣିବାର ଚେଷ୍ଟା; ଏହାଙ୍କ ବିପରୀତରେ ସୀତାଙ୍କ ଏକନିଷ୍ଠା ଓ ଅଟୁଟ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ଭଙ୍ଗୀରେ ଇଙ୍ଗିତିତ।
सीताविलापः (Sītā’s Lament over the Illusory Head and Bow)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଦୁଇଟି ପ୍ରବାହ ଏକାସାଥି ଚାଲିଛି—(୧) ଅଶୋକବାଟିକାରେ ସୀତାଙ୍କ ତୀବ୍ର ଶୋକ-ବିଲାପ, ଏବଂ (୨) ରାବଣଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ-ପରାମର୍ଶ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରିସଭା ଡାକିବା ଦିଗରେ ଶାସନମୁଖୀ ମୋଡ଼। ରାବଣ ମାୟାରେ ଗଢ଼ା ଦୃଶ୍ୟ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଏ—ଯେନେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଛିନ୍ନ ଶିର ଓ ତାଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଧନୁ। ସୀତା ଚକ୍ଷୁ, ବର୍ଣ୍ଣ, କେଶକୁଞ୍ଚ ଆଦି ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିଥିବା ପରି ହୁଅନ୍ତି; ଚୂଡ଼ାମଣିର ମଙ୍ଗଳ-ସମ୍ବନ୍ଧ ସ୍ମରଣ କରି ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପଡ଼ନ୍ତି ଏବଂ ପରେ ଦୀର୍ଘ ବିଲାପ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ କଥା କେବେ ଦୋଷାରୋପ (ବିଶେଷକରି କୈକେୟୀ ପ୍ରତି), କେବେ ଆତ୍ମଗ୍ଲାନି, ଆଉ କେବେ ‘କାଳ’ ବିଷୟକ ତତ୍ତ୍ୱଚିନ୍ତନ—କାଳ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଲୟ କରେ ଓ ରକ୍ଷାକବଚକୁ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ—ଏଭଳି ଘୁରିଘୁରି ଆସେ। ନୀତିଜ୍ଞ ଓ ଆପଦ-ନିବାରକ ରାମ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁବଶ ହେଲେ—ଏହି ଧର୍ମ-ବିରୋଧାଭାସ ସେ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏକାକୀ ଫେରିଲେ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରଳୟସମ ଦୁଃଖ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି; ଏବଂ ବୀରଦେହର ଯଥାବିଧି ସଂସ୍କାର ନ ହୋଇ ଶ୍ୱାପଦମାନଙ୍କ ଆହାର ହେବାକୁ ସାମାଜିକ-ଧାର୍ମିକ ଭଙ୍ଗ ବୋଲି ଶୋକ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ରାବଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ପତିଙ୍କ ସହ ମୃତ୍ୟୁରେ ମୋତେ ଏକତ୍ର କର। ରାବଣ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଭେଟିବାକୁ ବାହାରିଯାଉଥିବା ସହିତ ସେଇ ଶିର ଓ ଧନୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ—ଏହା ମାୟା ଓ ବଳାତ୍କାରମୂଳକ ଯୋଜନା ବୋଲି ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ପରେ କଥା ଶାସନକାର୍ଯ୍ୟକୁ ମୁହାଁ ନେଇଥାଏ: ପହରାଦାର ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କ ଆଗମନ ସୂଚନା ଦିଏ; ରାବଣ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଡାକି, କାରଣ ନ କହି ଭେରୀନାଦରେ ସେନା ସମାବେଶ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ରାମଙ୍କ ବିରୋଧରେ କରଣୀୟ ବିଷୟରେ ଔପଚାରିକ ଆଲୋଚନା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।
सरमा-सीता संवादः (Saramā Consoles Sītā; Preparations in Laṅkā)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଅଶୋକବନିକା-ସଦୃଶ ବନ୍ଧନସ୍ଥାନରେ ଶୋକରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ମୂର୍ଛିତପ୍ରାୟ ବୈଦେହୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି, କରୁଣାମୟୀ ରାକ୍ଷସୀ ସରମା ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି ଯେ ସୀତା ଓ ରାବଣଙ୍କ ସମ୍ବାଦ ସେ ଶୁଣିଥିଲେ; ତେଣୁ ରାବଣ ଅଶାନ୍ତ—କାରଣ ନିଦ୍ରାରେ ଛଳରେ ରାମଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ବଧ ଅସମ୍ଭବ ବୋଲି ଧରାଯାଏ। ଗଛକୁ ଅସ୍ତ୍ରରୂପେ ଉଠାଇ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବାନରଯୋଦ୍ଧାମାନେ ରାମରକ୍ଷାରେ ଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ମାରିବା କଠିନ; ଇନ୍ଦ୍ରରକ୍ଷିତ ଦେବମାନଙ୍କ ପରି ବୋଲି ସରମା ଉପମା ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ସେ ରାମଙ୍କ ମହିମାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି—ଧର୍ମାତ୍ମା, କୀର୍ତ୍ତିମାନ, ଧନୁର୍ଧର, ବିଶାଳବକ୍ଷ, ଅଜେୟ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ସହ-ରକ୍ଷକ। ସରମା ପରିସ୍ଥିତିର ସମ୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି: ରାମ ସମୁଦ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରି ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ସେନାସହିତ ଅବସ୍ଥିତ; ଚରମାନେ ଲଙ୍କାକୁ ଏହି ଖବର ପହଞ୍ଚାଇଛନ୍ତି; ରାବଣ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରୁଛି। ପରେ ଲଙ୍କାର ଯୁଦ୍ଧସଜ୍ଜାର ଶବ୍ଦଚିତ୍ର ଶୁଣାଯାଏ—ଭେରୀ-ନଗାଡ଼ା, ଘଣ୍ଟାନାଦ, ରଥ-ଅଶ୍ୱ-ଗଜର ଗର୍ଜନ, ଅସ୍ତ୍ର-କବଚର ସନ୍ନାହ—ଆସନ୍ନ ସଂଗ୍ରାମର ସୂଚନା। ଶେଷରେ ସରମା ଧର୍ମୋପଦେଶରୂପେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦିବାକର ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଶରଣ ନେବାକୁ କହନ୍ତି; ସେ ଜୀବମାନଙ୍କ ଭାଗ୍ୟର ନିୟନ୍ତା ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି।
सरमायाḥ सीतासान्त्वनम् तथा रावणनिश्चयश्रवणम् (Saarana Consoles Sita and Reports Ravana’s Resolve)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏକ ଶାନ୍ତ, ନୀତିମୟ ସଂବାଦର ଅନ୍ତରାଳ ଦେଖାଯାଏ। କାଳଜ୍ଞା, ସ୍ମିତପୂର୍ବକ କଥା କହୁଥିବା ସରମା ସୀତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତି; ସୀତାଙ୍କ ଶୋକ ଯେପରି ବର୍ଷାରେ ଶୁଷ୍କ ଭୂମି ସିଞ୍ଚିତ ହେଲେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି କ୍ରମେ ହ୍ରାସ ପାଏ। ରାବଣର ମାୟା, ପୁନଃପୁନଃ ଧମକ, ଏବଂ ଅଶୋକବାଟିକାରେ ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ କଠୋର ପହରା—ଏସବୁରେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ସୀତା ସତ୍ୟାପିତ ସମ୍ବାଦ ଚାହାନ୍ତି ଏବଂ ରାବଣର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କ’ଣ ତାହା ଜାଣି ଆସିବାକୁ ସରମାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ସରମା ରାବଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ପରାମର୍ଶ ଶୁଣି ଶୀଘ୍ର ଫେରିଆସନ୍ତି। ସୀତା ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଆସନ ଦେଇ, ରାବଣର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ସତ୍ୟ କଥା କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ସରମା କହନ୍ତି—ରାବଣର ମାତା କୈକସୀ ଓ ବୃଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରୀ ଅବିଦ୍ଧ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହ ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ରାମଙ୍କ ସାମର୍ଥ୍ୟର ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଜନସ୍ଥାନ ଧ୍ୱଂସ, ହନୁମାନଙ୍କ ସମୁଦ୍ରଲଂଘନ ଓ ରାକ୍ଷସବଧ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ରାବଣ କଞ୍ଜୁଷ ପରି ନିଜ ‘ଧନ’ ଧରି ରହି, ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ଯଦି ବାଧ୍ୟ କରେ ତେବେ ମାତ୍ର ଛାଡ଼ିବି—ନହେଲେ ନୁହେଁ—ବୋଲି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରେ। ଶେଷରେ ଭେରୀ-ଶଙ୍ଖନାଦ ଓ ବାନରମାନଙ୍କ କୋଳାହଳରେ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଉଠେ; ରାକ୍ଷସ ଅନୁଚରମାନେ ନିରୁତ୍ସାହ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ରାଜଦୋଷରୁ ଆସନ୍ତା କୌଶଳଗତ ପତନର ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
माल्यवानुपदेशः — Malyavan’s Counsel, Portents in Laṅkā, and the Proposal of Alliance
ସର୍ଗ ୩୫ରେ ରାମଙ୍କ ସେନା ଶଙ୍ଖ-ଦୁନ୍ଦୁଭିର ଘୋଷ ସହ ଯୁଦ୍ଧାଭିମୁଖେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ସେଇ ଅଶୁଭ ଗର୍ଜନ ଶୁଣି ଲଙ୍କାରେ ରାବଣ ସଭାକୁ ଆସି ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୀରତା ସତ୍ତ୍ୱେ ନୀରବତା ପାଇଁ କଠୋର ଭାବେ ଭର୍ତ୍ସନା କରେ। ତାପରେ ଅନେକ ଅନିଷ୍ଟ-ନିମିତ୍ତ ପ୍ରକଟ ହୁଏ—ଅସ୍ୱାଭାବିକ ମିଶ୍ରଣ, ଗୃହକର୍ମ ଓ ଯଜ୍ଞାଦି ବିଧିରେ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା, ଭୟଙ୍କର ସ୍ୱପ୍ନ, ପକ୍ଷୀ-ମୃଗଙ୍କ ପ୍ରତିକୂଳ ରବ, ଏବଂ ରକ୍ତବୃଷ୍ଟି—ଯାହା ଲଙ୍କାର ପତନର ସଙ୍କେତ ଦେଉଛି। ଏହି ପରିବେଶରେ ବୃଦ୍ଧ ପରାମର୍ଶଦାତା ମାଲ୍ୟବାନ (ରାବଣଙ୍କ ମାତାମହ) ସୁସଂଗଠିତ ନୀତି-ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ବିଦ୍ୟା ଓ ନ୍ୟାୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରାଜା ରାଜ୍ୟକୁ ଧାରଣ କରେ; ବଳ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ବିବେକୀ ରାଜା ଅବମାନପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଗ୍ରହ ନୁହେଁ, ସନ୍ଧିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି। ଯୁଦ୍ଧର ମୂଳ କାରଣ ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ସମର୍ପଣ କରିବାକୁ ସେ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି ଏବଂ ଦେବଶକ୍ତି ରାମଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ବୋଲି କହନ୍ତି; ସମୁଦ୍ରସେତୁ ନିର୍ମାଣର ଅଦ୍ଭୁତତା ଦେଖାଇ ରାମଙ୍କୁ ମାନବରୂପେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ବିଷ୍ଣୁ ସମାନ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ରାବଣଙ୍କ ଅନିଚ୍ଛା ଦେଖି ମାଲ୍ୟବାନ ନୀରବ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏହା ଅସ୍ୱୀକୃତ ହିତୋପଦେଶର ଦୁଃଖାନ୍ତ ଭାବକୁ ଉଦ୍ଧାଟିତ କରେ।
माल्यवानुपदेशः—रावणक्रोधः तथा लङ्काद्वाररक्षा-व्यवस्था (Malyavan’s Counsel, Ravana’s Anger, and the Fortification of Lanka)
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାଜନୀତି ଓ ଧର୍ମବୋଧର ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ନାଟ୍ୟମୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ। କାଳବଶ ହୋଇଥିବା ରାବଣ ମାଲ୍ୟବାନଙ୍କ ହିତକର ଉପଦେଶ ସହିପାରେ ନାହିଁ। ଭୃକୁଟି କୁଞ୍ଚିତ କରି, ଚକ୍ଷୁ ଘୁରାଇ କ୍ରୋଧ ପ୍ରକାଶ କରି ସେ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଅଭିଯୋଗ କରେ—ତୁମେ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷପାତରୁ କିମ୍ବା କାହାରୋ ପ୍ରେରଣାରେ କଠୋର କଥା କହୁଛ। ନିଜ ଅହଂକାରକୁ ଅଭେଦ୍ୟ ମାନି ସେ କହେ—ନମିବାଠାରୁ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଭଲ; ହଠ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମଜାତ ସ୍ୱଭାବ, ତାହା ଜୟ କରିବା କଷ୍ଟକର। ସେତୁବନ୍ଧକୁ ସେ କେବଳ ସଂଯୋଗ ଭାବେ ତୁଚ୍ଛ କରି, ବାନରମାନଙ୍କ ସହ ପାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରାମ ଜୀବନ୍ତ ଫେରିବେ ନାହିଁ ବୋଲି ଗର୍ବରେ କହେ। ରାବଣଙ୍କ କ୍ରୋଧ ବୁଝି ମାଲ୍ୟବାନ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ନ ଦେଇ ଶିଷ୍ଟ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ପରେ ରାବଣ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି ଲଙ୍କାର ‘ଅତୁଲ’ ଦ୍ୱାରରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ—ପୂର୍ବଦ୍ୱାରେ ପ୍ରହସ୍ତ, ଦକ୍ଷିଣଦ୍ୱାରେ ମହାପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ମହୋଦର, ପଶ୍ଚିମଦ୍ୱାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ (ଏବଂ ମହାମାୟା), ଉତ୍ତରଦ୍ୱାରେ ଶୁକ ଓ ସାରଣ; ନଗରମଧ୍ୟରେ ବଳବାନ ବିରୂପାକ୍ଷକୁ ଦୃଢ଼ ଆରକ୍ଷିତ ବଳ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରେ। ଏହି ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଆଦେଶ ଦେଇ, ଭାଗ୍ୟବଶେ କୃତକୃତ୍ୟ ମନେ କରି ରାବଣ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ତାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ଗ୍ରହଣ କରି ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
लङ्काद्वारव्यूहवर्णनम् / Disposition at the Gates of Lanka
ଏହି ସର୍ଗରେ ଲଙ୍କା ଆକ୍ରମଣ ପୂର୍ବମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନଗରଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକରେ ରାକ୍ଷସ-ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବ୍ୟୁହ ଓ ବାନରସେନାର କାର୍ଯ୍ୟଯୋଜନା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସୁଗ୍ରୀବ, ହନୁମାନ, ଜାମ୍ବବାନ, ଅଙ୍ଗଦ, ନଳ ଆଦି ନାୟକମାନେ ଲଙ୍କା ସମୀପକୁ ପହଞ୍ଚି ବିଜୟ ଉପାୟ ନେଇ ମନ୍ତ୍ରଣା କରନ୍ତି। ବିଭୀଷଣ ମନ୍ତ୍ରୀ-ସ୍ତରୀୟ ଗୁପ୍ତଚର ସମ୍ବାଦ ଦେଇ କହନ୍ତି—ତାଙ୍କ ଦୂତମାନେ ପକ୍ଷୀରୂପେ ଲଙ୍କାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ରାବଣଙ୍କ ଦୁର୍ଗବ୍ୟବସ୍ଥା, ଦ୍ୱାରରକ୍ଷା ଓ ସେନାବିନ୍ୟାସ ଦେଖି ସୁସଂଗଠିତ ସୂଚନା ସହ ଫେରିଛନ୍ତି। ପ୍ରତିରକ୍ଷା ସ୍ଥାନଭେଦେ ବିଭକ୍ତ—ପୂର୍ବଦ୍ୱାରେ ପ୍ରହସ୍ତ, ଦକ୍ଷିଣଦ୍ୱାରେ ମହାପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ମହୋଦର, ପଶ୍ଚିମଦ୍ୱାରେ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ସହ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ, ଉତ୍ତରଦ୍ୱାରେ ସ୍ୱୟଂ ରାବଣ (ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ଓ କ୍ରୋଧିତ, ତଥାପି କଠୋର ପହରାରେ), ଏବଂ ନଗରମଧ୍ୟରେ ବିରୂପାକ୍ଷ। ହାତୀ, ରଥ, ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ଓ ବିପୁଳ ପଦାତି ସେନାର ବର୍ଣ୍ଣନା ଯୁଦ୍ଧର ବିଶାଳତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ତାପରେ ଶ୍ରୀରାମ କାର୍ଯ୍ୟବିଭାଜନ କରନ୍ତି—ପୂର୍ବେ ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତିକାର ପାଇଁ ନୀଳ, ଦକ୍ଷିଣେ ଦକ୍ଷିଣଦ୍ୱାରର ନାୟକମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଅଙ୍ଗଦ, ପଶ୍ଚିମେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ଉପରେ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ହନୁମାନ, ଏବଂ ଉତ୍ତରଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ ପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ସ୍ୱୟଂ ଶ୍ରୀରାମ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି; ମଧ୍ୟଭାଗ ଧରି ରଖିବାକୁ ସୁଗ୍ରୀବ, ଜାମ୍ବବାନ ଓ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ପରିଚୟ-ନିୟମ ଘୋଷିତ ହୁଏ—ବାନରମାନେ ମାନବରୂପ ଧାରଣ କରିବେ ନାହିଁ; କେବଳ ସାତଜଣ (ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବିଭୀଷଣ ସହ କିଛି ଚୟିତ ସହଯୋଗୀ) ମାନବରୂପେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବେ। ତଦନନ୍ତରେ ଶ୍ରୀରାମ ସୁବେଳ ପର୍ବତ ଆରୋହଣ କରି ସେନା ସହ ଲଙ୍କା ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି।
सुवेलारोहणम् (The Ascent of Suvela and the First Full View of Laṅkā)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଶ୍ରୀରାମ ସୁବେଳ ପର୍ବତ ଆରୋହଣ କରି, ସେଠାରେ ରାତିରେ ଶିବିର କରି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦୁର୍ଗନଗରୀ ଲଙ୍କାକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଯୋଜନା କହି, ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଓ ବିଧିଜ୍ଞ ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରି ସହଚର କରନ୍ତି। ସୀତାହରଣର ପ୍ରତିକାର ଓ ରାବଣଙ୍କ ଅଧର୍ମ-ବିପର୍ୟାସର ନିଗ୍ରହ—ଏହାକୁ ସେ ଧର୍ମସମ୍ମତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। “ରାକ୍ଷସାଧମ” ନାମ ଶୁଣି ଉଦ୍ଭବିତ କ୍ରୋଧ ମଧ୍ୟ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଧର୍ମକ୍ରୋଧ; ଏକଜଣଙ୍କ ଦୁଷ୍କର୍ମ ସମଗ୍ର ବଂଶକୁ ବିପଦରେ ପକାଇପାରେ ବୋଲି ରାଜନୀତି-ନୈତିକ ସତର୍କବାଣୀ ମଧ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ସମନ୍ୱିତ ଆରୋହଣ ହୁଏ—ଧନୁର୍ବାଣଧାରୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପଛେ ପଛେ ଯାଆନ୍ତି; ସୁଗ୍ରୀବ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ଓ ବିଭୀଷଣ ସହିତ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। ହନୁମାନ, ଅଙ୍ଗଦ, ନୀଳ, ମୈନ୍ଦ, ଦ୍ୱିବିଦ, ଜାମ୍ବବାନ, ସୁଷେଣ, ଋଷଭ ଆଦି ବାନର-ୟୂଥପତିମାନେ ଶତଶଃ ବାନର ସହ ପବନବେଗରେ ପର୍ବତ ଚଢ଼ନ୍ତି। ସୁବେଳଶିଖରରୁ ଲଙ୍କା ଆକାଶରେ ଝୁଲିଥିବା ପରି ଦିଶେ—ଦୀପ୍ତ ଦ୍ୱାର, ପ୍ରାକାର ଓ କଳା ରାକ୍ଷସପଙ୍କ୍ତି ଦ୍ୱିତୀୟ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରାଚୀର ପରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ଯୁଦ୍ଧୋତ୍ସୁକ ବାନରସେନା ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବିଭିନ୍ନ ନାଦ କରେ; ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପରେ ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକିତ ରାତିରେ ରାମ ସୁବେଳର ଶୃଙ୍ଗରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି, ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସମସ୍ତ ଯୂଥପତିଙ୍କ ସହ—ଯୁଦ୍ଧପୂର୍ବ ନିରୀକ୍ଷଣ, ସଖ୍ୟ ଓ ଧର୍ମସଙ୍କଳ୍ପରେ ଭିତ୍ତିକୃତ ଶାନ୍ତ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
लङ्कादर्शनम् (Viewing Laṅkā and its Forest-Gardens)
ସୁବେଳ ପର୍ବତରେ ରାତି ଜାଗରଣ କରିଥିବା ବାନର-ପ୍ରଧାନମାନେ ଲଙ୍କାର ବନ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ଦର୍ଶନ କଲେ। ସେଠାରେ କୋଇଲି, ସାରସ, ମୟୂର ଓ ଭ୍ରମରଙ୍କ ମଧୁର ନାଦରେ କାନନଗୁଡ଼ିକ ମୁଖରିତ; ପୁଷ୍ପସୁଗନ୍ଧିତ ପବନ ସେମାନଙ୍କୁ ଆହୁରି ରମଣୀୟ କରୁଥିଲା। ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରୁଥିବା କିଛି ବାନର ହର୍ଷରେ ସେଇ କୁଞ୍ଜମାନେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଅନ୍ୟ ସେନାନାୟକମାନେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଧ୍ୱଜ-ପତାକାଶୋଭିତ ନଗରୀ ଦିଗକୁ ବେଗରେ ଧାଇଗଲେ—ଗର୍ଜନରେ ପକ୍ଷୀ ଓ ବଡ଼ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରି, ଧୂଳି ଉଡ଼ାଇ। ତାପରେ ଦୃଷ୍ଟି ତ୍ରିକୂଟ ଶିଖରକୁ ଉଠେ—ପୁଷ୍ପାଚ୍ଛନ୍ନ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ପ୍ରାୟ ଦୁର୍ଗମ—ଯାହାର ଉପରେ ଲଙ୍କା ଅବସ୍ଥିତ; ନଗରର ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଦୀର୍ଘତାର ସୂଚନା ମଧ୍ୟ ମିଳେ। ଆକାଶରେଖାରେ ଉଚ୍ଚ ଗୋପୁର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରୌପ୍ୟ ପ୍ରାକାର ଓ ମେଘପୁଞ୍ଜ ସଦୃଶ ପ୍ରାସାଦମାନେ ଦିଶନ୍ତି; ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଗୋଟିଏ ଭବନକୁ ବୈଷ୍ଣବଧାମ ସମାନ କୁହାଯାଇଛି। ସହସ୍ରସ୍ତମ୍ଭୀ ପ୍ରାସାଦ, ଶତ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ, ଲଙ୍କାର ବିଶେଷ ଭୂଷଣ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ଶ୍ରୀରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବାନରସେନା ସହିତ ରତ୍ନଭୂଷିତ, ସମୃଦ୍ଧ ଓ ଯନ୍ତ୍ରରଚିତ ଦ୍ୱାରଯୁକ୍ତ ସେଇ ମହାନଗରୀକୁ ଦେଖି ବିସ୍ମିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଲଙ୍କାଦର୍ଶନ ପରେ କଥା ଘେରାଉ ଓ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।
सुवेलारोहणं रावण-सुग्रीव-नियुद्धम् (Ascent of Suvela and the Ravana–Sugriva Duel)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଶ୍ରୀରାମ ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବାନରସେନା ସହ ସୁବେଳ ପର୍ବତ ଆରୋହଣ କରି ତ୍ରିକୂଟଶିଖରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଲଙ୍କାକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରନ୍ତି; ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ନିର୍ମାଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଠାରେ ରାମ ଉଚ୍ଚ ଗୋପୁର ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରାବଣକୁ ଦେଖନ୍ତି—ଶ୍ୱେତ ଚାମରରେ ସେବିତ, ଜୟଛତ୍ରରେ ଶୋଭିତ, ରକ୍ତଚନ୍ଦନଲିପ୍ତ, ଆଭୂଷଣଭୂଷିତ ଏବଂ ଐରାବତ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଘାଉଚିହ୍ନଯୁକ୍ତ—ରାଜଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟରେ ସୁଗ୍ରୀବ ସଂଯତ କ୍ରୋଧରେ ଉଠି, ‘ଲୋକନାଥ’ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଜ ନିଷ୍ଠାସେବା ଘୋଷଣା କରି ରାବଣ ଉପରେ ସିଧା ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ସେ ରାବଣଙ୍କ ମୁକୁଟ ଧରି ଭୂମିରେ ପତିତ କରନ୍ତି—ଏହା ରାଜଚିହ୍ନର ପତନ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନର ପ୍ରତୀକ ହୁଏ। ତାପରେ ନିକଟ ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ପଛାଡ଼, ପ୍ରତିପଛାଡ଼, ଧରାଧରି-ଆଲିଙ୍ଗନ, ବୃତ୍ତାକାର ପଦଚାଳନା, ଛଳପ୍ରହାର ଓ ବିଭିନ୍ନ ‘ଯୁଦ୍ଧମାର୍ଗ’ର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ; ବୀରରସ ତୀବ୍ର ହୁଏ। ରାବଣ ଘାତକ ପ୍ରତିଶୋଧର ଧମକ ଦେଇ ମାୟାରେ ପଲ୍ଲା ଫେରାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; କିନ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀବ ତାହା ପୂର୍ବରୁ ବୁଝି ତାକୁ କ୍ଳାନ୍ତ କରି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରନ୍ତି। ଏହାରେ ରାମଙ୍କ ରଣୋତ୍ସାହ ଓ ସହଯୋଗୀ ସେନାର ମନୋବଳ ବଢ଼େ; ସୁବେଳ-ଲଙ୍କାର ଭୂଗୋଳ, ସେବା-ସଂଯମର ନୀତି ଓ ପତିତ ମୁକୁଟର ରାଜସଙ୍କେତ—ସବୁ ମିଶି ସତ୍ତାସଂଘର୍ଷର କଥାମାନଚିତ୍ର ଗଢ଼େ।
युद्धलक्षण-निमित्तदर्शनं तथा लङ्काद्वारव्यूहः (War Omens and the Encirclement of Lanka’s Gates)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଯୁଦ୍ଧର ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ଦେଖି ଶ୍ରୀରାମ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଶୀତଳ ଜଳ, ଫଳବନ ଓ ସମ୍ପଦସମୃଦ୍ଧ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରି ସେନାକୁ ବିଭାଜନ କରି ସୁଶୃଙ୍ଖଳ ବ୍ୟୂହରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ କରିବାକୁ। ପରେ ପ୍ରଳୟସଦୃଶ ନିମିତ୍ତମାନଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣନା ଆସେ—ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପବନ, ପୃଥିବୀ ଓ ପର୍ବତର କମ୍ପନ, ରକ୍ତମିଶ୍ରିତ ବର୍ଷା, ଅଶୁଭ ପଶୁ‑ପକ୍ଷୀର ଧ୍ୱନି, ଗ୍ରହ‑ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କର ମଲିନତା—ଏହା ଯୁଦ୍ଧକୁ କେବଳ ରାଜନୀତି ନୁହେଁ, ଧର୍ମ‑ଅଧର୍ମର ମହାଜାଗତିକ ସଙ୍କଟ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରେ। ବାନରସେନା ଦ୍ରୁତ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ଲଙ୍କାକୁ ସମୀପ କରେ; ନଗରର ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ଦୁର୍ଗବଳ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ ତାହାର ଦୁର୍ଭେଦ୍ୟତା ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଶ୍ରୀରାମ ଉତ୍ତରଦ୍ୱାର ଅବରୋଧ କରନ୍ତି; ପୂର୍ବେ ନୀଳ, ଦକ୍ଷିଣେ ଅଙ୍ଗଦ, ପଶ୍ଚିମେ ହନୁମାନ, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ସୁଗ୍ରୀବ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ରହନ୍ତି; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ସହ ଅପାର ସେନାକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ପରେ ନୀତିରୂପେ ଦୂତକାର୍ଯ୍ୟ—ଶ୍ରୀରାମ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଦୂତ କରି ଦଶଗ୍ରୀବ ରାବଣଙ୍କୁ କଠୋର ଧର୍ମସନ୍ଦେଶ ପଠାନ୍ତି: ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦିଅ, ନଚେତ୍ ଧର୍ମାନୁସାରେ ବିନାଶ ନିଶ୍ଚିତ; ବିଭୀଷଣ ଯଥାଧିକାର ରାଜ୍ୟ ପାଇବେ। ଅଙ୍ଗଦ ସନ୍ଦେଶ ଦେଇ ବଳପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଧରାପଡ଼ନ୍ତି, ପାଦଘାତରେ ପ୍ରାସାଦର ଏକ ଅଂଶ ଭାଙ୍ଗି ଫେରିଆସନ୍ତି; ଏହାରେ ରାବଣଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଭଡ଼ିଉଠେ ଏବଂ ଘେରାଉର ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ଗତି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।
लङ्काप्राकारारोहणम् / Assault on Lanka’s Ramparts and the Opening Clash
ଏହି ସର୍ଗରେ ଘେରାଉ ଅବସ୍ଥାରୁ ଖୋଲା ଯୁଦ୍ଧକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯାଏ। ରାକ୍ଷସ ଚରମାନେ ରାବଣଙ୍କୁ ଜଣାନ୍ତି ଯେ ରାମ ଓ ବାନରସେନା ଲଙ୍କାର ଆଗମନପଥ ଓ ଉପାନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅଧିକାର କରିଛନ୍ତି; ଏହା ଶୁଣି ରାବଣ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସେନାକୁ ସମରସଜ୍ଜ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଅନ୍ୟପଟେ ସୀତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ସ୍ମରଣରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଶ୍ରୀରାମ ଶତ୍ରୁବଳ ଉପରେ ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ କହନ୍ତି; ବାନରମାନେ ସିଂହନାଦ କରି ଗଛ, ପାହାଡ଼ଶିଳା ଓ ପର୍ବତଶିଖରକୁ ଅସ୍ତ୍ର କରି ଆଗେଇଯାଆନ୍ତି। ସେମାନେ ପ୍ରାକାର ଓ ଦ୍ୱାର ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିଖାକୁ ମାଟି‑କାଠ‑ଆବର୍ଜନାରେ ପୂରି, କୈଳାସସଦୃଶ ଉଚ୍ଚ ଗୋପୁର ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତୋରଣକୁ ଭାଙ୍ଗି ନଗରଦ୍ୱାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ପରେ ଦ୍ୱାରମୁହାଁରେ ଶିବିରବିନ୍ୟାସ—ପୂର୍ବେ କୁମୁଦ, ଦକ୍ଷିଣେ ଶତବଳୀ, ପଶ୍ଚିମେ ସୁଷେଣ, ଉତ୍ତରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁଗ୍ରୀବ ସହ; ଗବାକ୍ଷ, ଧୂମ୍ର ଏବଂ ବିଭୀଷଣ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ସହାୟତା ଓ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ରାବଣ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ବାହାରି ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ସାଧାରଣ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ଭେରୀ‑ନଗାଡ଼ା ଓ ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନି ଉଠି, ସେ ନାଦ ପର୍ବତ, ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ସମୁଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ପୂରିଦିଏ। ଶେଷରେ ଭୟଙ୍କର ମୁକାବିଲା—ରାକ୍ଷସମାନେ ଗଦା, ଶକ୍ତି, ତ୍ରିଶୂଳ, ଖଡ଼୍ଗ ଓ ଭିନ୍ଦିପାଳରେ ପ୍ରହାର କରନ୍ତି, ବାନରମାନେ ଗଛ‑ଶିଳା ସହ ନଖ‑ଦାନ୍ତରେ ପ୍ରତିଘାତ କରନ୍ତି; ରଣଭୂମି ରକ୍ତ‑ମାଂସର କାଦୁଆରେ ଭରି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକର ବିଶାଳତାର ଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
द्वन्द्वयुद्धप्रवृत्तिः (Dvandva-Yuddha: The Onset of Single Combats)
ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ଏହି ସର୍ଗରେ ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ଭୟଙ୍କର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଯୁଦ୍ଧର ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ରାବଣର ସୈନ୍ୟବାହିନୀ ବିଜୟ ଆଶାରେ ଗର୍ଜନ କରି ଆଗକୁ ବଢିଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ ପ୍ରଘସ ସହିତ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିରୂପାକ୍ଷ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ଶ୍ରୀରାମ ଅଗ୍ନିକେତୁ, ରଶ୍ମିକେତୁ, ସୁପ୍ତଘ୍ନ ଓ ଯଜ୍ଞକୋପ ନାମକ ଚାରି ରାକ୍ଷସଙ୍କ ମସ୍ତକ ନିଜର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଛେଦନ କଲେ। ହନୁମାନ ଜମ୍ବୁମାଳୀଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆହତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତାଙ୍କ ରଥ ଉପରେ ଚଢି ଏକ ଚାପୁଡ଼ାରେ ତାଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ଅନ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ, ନଳ ପ୍ରତପନର ଆଖି ତାଡ଼ି ଦେଲେ, ମୈନ୍ଦ ବଜ୍ରମୁଷ୍ଟିକୁ ମୁଷ୍ଟି ପ୍ରହାରରେ ନିହତ କଲେ ଏବଂ ଦ୍ୱିବିଦ ଅଶନିପ୍ରଭକୁ ଶାଳ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ମାରିଦେଲେ। ନୀଳ ନିକୁମ୍ଭର ବାଣ ବର୍ଷା ସହି ତା’ର ରଥ ଚକ ଦ୍ୱାରା ତାକୁ ବଧ କଲେ। ସୁଷେଣ ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳୀକୁ ଏକ ବିଶାଳ ପଥର ଦ୍ୱାରା ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ। ଶେଷରେ ରଣଭୂମି ଭଙ୍ଗା ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର, ମୃତ ଶରୀର ଓ ରକ୍ତର ନଦୀରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଦେବାସୁର ସଂଗ୍ରାମ ପରି ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲା।
चतुश्चत्वारिंशः सर्गः (Sarga 44): निशायुद्धम्, धूलिरुधिरप्रवाहः, इन्द्रजितो मायायुद्धम्
ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଘୋର ସଂଘର୍ଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସହିତେ ପ୍ରାଣଘାତକ ରାତ୍ରିଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଏବଂ ଅନ୍ଧକାରରେ ଯୁଦ୍ଧ ଗୋଲମାଳ ଭରା ମୁକାବିଲାରେ ପରିଣତ ହେଲା। ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥଚକ୍ର ଉଠାଇଥିବା ଧୂଳି ଦୃଷ୍ଟି‑ଶ୍ରବଣକୁ ଢାକିଦେଲା; ରଣଭୂମି ରକ୍ତ‑କାଦୁଆ ପରି ଦିଶିଲା। ଭେରୀ‑ଶଙ୍ଖ‑ବଂଶୀର ନାଦ, ଗର୍ଜନା ଓ ତ୍ରିକୂଟ ପର୍ବତର ଗୁହାରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ଶବ୍ଦ ମିଶି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦଦୃଶ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲା। ଅନ୍ଧକାରରେ ପରିଚୟ ଭୁଲି କେହି କେହି ମିତ୍ରକୁ ଶତ୍ରୁ ଭାବି ନିଜ ପକ୍ଷକୁ ମଧ୍ୟ ଆଘାତ କଲେ। ରାମଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ ବାଣ ଦିଗଗୁଡ଼ିକୁ ଆଲୋକିତ କରି ତାଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଆସୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କଲା; କିଛି ନାମୀ ରାକ୍ଷସ ବାଣବିଦ୍ଧ ହୋଇ ପ୍ରାଣଶେଷ ନେଇ ପଛକୁ ହଟିଲେ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଅଙ୍ଗଦ ନିଷ୍ପତ୍ତିକାରୀ ଆଘାତରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତର ରଥର ଘୋଡ଼ା ଓ ସାରଥିକୁ ବଧ କରି ରଥକୁ ନିଷ୍କ୍ରିୟ କରିଦେଲେ; ଦେବତା ଓ ବାନରସେନା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। କ୍ରୋଧିତ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ପରେ ଗୁପ୍ତ ଯୁଦ୍ଧର ଆଶ୍ରୟ ନେଲା—ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ସର୍ପସଦୃଶ ବାଣ ଛାଡ଼ି ରାମ‑ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆହତ କଲା ଏବଂ ଶେଷରେ ବାଣଜାଲରେ ଦୁଇ ଭ୍ରାତାକୁ ବାନ୍ଧିଦେଲା। ଏଭଳି ଖୋଲା ଯୁଦ୍ଧରୁ ମାୟାପ୍ରେରିତ, ମନୋବଳକୁ ଅସ୍ଥିର କରୁଥିବା ତନ୍ତ୍ରକୁ ଯୁଦ୍ଧ ଆହୁରି ଭୟାବହ ହେଲା।
इन्द्रजितः अन्तर्धानयुद्धं — Indrajit’s Concealed Assault and the Fall of Rama and Lakshmana
ଏହି ସର୍ଗରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଅନ୍ତର୍ଧାନ (ଅଦୃଶ୍ୟ) କୌଶଳ ଅବଲମ୍ବନ କରି ଘନ ଶରବୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧର ଧାରାକୁ ପଲଟାଇ ଦେଉଛି। ରାମ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ଠିକଣା ଜାଣିବାକୁ ଦଶଜଣ ବାନର ନାୟକଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରେ ଅନ୍ୱେଷଣ ପାଇଁ ପଠାନ୍ତି। ବାନରମାନେ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ି ମୂଳସହିତ ଉପଡ଼ା ଗଛକୁ ଅସ୍ତ୍ର କରି ଆଗେଇଯାଆନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ଦ୍ରୁତ ଓ ନିପୁଣ ଭାବେ ଛାଡ଼ା ତୀର ସେମାନଙ୍କୁ ରୋକି ଦେଉଛି। ଅନ୍ଧକାର ଓ ଗୋପନତାରେ ଆକ୍ରମଣକାରୀ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏନି—ମେଘାଚ୍ଛନ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି। ଅଦୃଶ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରୁ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହେ ଯେ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିପାରିବେ ନାହିଁ, ଏବଂ ସେ ଦୁଇଭାଇଙ୍କୁ ଯମଲୋକକୁ ପଠାଇବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରେ। ପରେ ବିଭିନ୍ନ ଅଗ୍ରବିଶିଷ୍ଟ ତୀର ଓ ସର୍ପସଦୃଶ ନାଗପାଶର ଅବିରତ ବର୍ଷା କରି ମର୍ମସ୍ଥାନରେ ତୀର ଘୋପି ଦୁହେଁକୁ ବାନ୍ଧି କ୍ଷୀଣ କରେ; ଏତେ ଶୀଘ୍ର ସେମାନେ ଆବୃତ ହୋଇଯାଆନ୍ତି ଯେ ପ୍ରତିଆକ୍ରମଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ପ୍ରଥମେ ରାମ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି; ରାମଙ୍କୁ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୋକରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ନ୍ତି। ବାନରସେନା ସମସ୍ତେ ଚାରିଦିଗରୁ ଏକତ୍ର ହୋଇ ପତିତ ରାଜକୁମାରଦ୍ୱୟଙ୍କୁ ଘେରି ବିଲାପ କରେ। ଗ୍ରନ୍ଥ ଦେହରେ ଆଘାତର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ—ଆଙ୍ଗୁଳିମାତ୍ର ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ଅବିଦ୍ଧ ରହେନି—ଏବଂ ଛଳଯୁଦ୍ଧର ନୈତିକ ଭାର ଓ ଦେହଭଙ୍ଗୁରତା ଉପରେ କରୁଣ ଧ୍ୟାନ ପ୍ରକାଶ କରେ।
शरबन्धनम् (The Binding by Arrows) / Indrajit’s Illusory Assault and the Vanaras’ Consolation
ଏହି ସର୍ଗରେ ଲଙ୍କାଯୁଦ୍ଧରେ ଏକ ଗୁରୁତର ପ୍ରତିକୂଳ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯାଏ। ବାନରନେତାମାନେ ଆକାଶ ଓ ଭୂମିରେ ଖୋଜି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଶରବନ୍ଧ (ବାଣଜାଳ) ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ, ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖନ୍ତି। ଏହା ଦେଖି ସମଗ୍ର ବାନରସେନାରେ ଶୋକ ଛାଇଯାଏ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧନୀତିରେ ହଠାତ୍ ଆଘାତ ପଡ଼େ। ମାୟାରେ ଗୁପ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ସାଧାରଣଙ୍କୁ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ବରପ୍ରସାଦଜନିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବିଭୀଷଣ ତାକୁ ଚିହ୍ନନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଗର୍ବରେ କହେ—ଖର-ଦୂଷଣବଧକ ଦୁଇ ଭ୍ରାତା ବାଣବିଦ୍ଧ ହୋଇ ଏମିତି ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି ଯେ ଦେବ-ଋଷିମଣ୍ଡଳୀ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ କରିପାରିବେନି। ଭୟ ବଢ଼ାଇବାକୁ ସେ ନୀଳ, ମୈନ୍ଦ, ଦ୍ୱିବିଦ, ଜାମ୍ବବାନ, ହନୁମାନ, ଗବାକ୍ଷ, ଶରଭ ଓ ଅଙ୍ଗଦ ପ୍ରମୁଖ ବାନରବୀରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆହତ କରି, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଡାକି ବନ୍ଧିତ ରାଜକୁମାରଦ୍ୱୟଙ୍କୁ ଦେଖାଏ; ରାମ ମୃତ ବୋଲି ଭ୍ରାନ୍ତି ହେବାରୁ ଲଙ୍କାରେ ଉଚ୍ଚ ଜୟଧ୍ୱନି ଉଠେ। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଲଙ୍କାକୁ ଫେରିଗଲା ପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ଭୟାକୁଳ ହୁଅନ୍ତି। ତେବେ ବିଭୀଷଣ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଶାନ୍ତିକର୍ମସଦୃଶ କ୍ରିୟା କରି ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦେଇ କହନ୍ତି—ରାମଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ନିୟତ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ହୃଦୟହୀନତା ଛାଡ଼ି ସେନାର ମନୋବଳ ଧରିରଖ। ଶେଷରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ରାବଣଙ୍କୁ ‘ବିଜୟ’ ସୂଚନା ଦେଏ; ରାବଣ ତାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଶରଜାଳରେ ଦୁଇ ରାଜକୁମାରଙ୍କ ତେଜ ହ୍ରାସର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣନ୍ତି।
पुष्पकविमानेन सीताया युद्धभूमिदर्शनम् (Sita Shown the Battlefield in the Pushpaka)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧିତ ହୋଇଥିବା ପରି ଲଙ୍କାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରେ। ତାହାର ଦୃଶ୍ୟମାନ ସଫଳତାରେ ବାନର ନେତାମାନେ ରାଘବଙ୍କ ଚାରିପାଖେ ସତର୍କ ରକ୍ଷାବଳୟ ଗଢ଼ି, ସାନା ଚଳନକୁ ମଧ୍ୟ ରାକ୍ଷସ ଅନୁପ୍ରବେଶର ଶଙ୍କାରେ ଦେଖନ୍ତି। ରାବଣ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ତ୍ରିଜଟା ସହିତ ରାକ୍ଷସୀ ପରିଚାରିକାମାନଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଏ—ଅଶୋକବନିକାରୁ ସୀତାଙ୍କୁ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଆଣି, ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖାଇ ତାଙ୍କର ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଭଙ୍ଗ କର। ଲଙ୍କା ସଜାଯାଏ ଏବଂ ଦୁଇ ଭ୍ରାତା ଯୁଦ୍ଧରେ ମରିଗଲେ ବୋଲି ଘୋଷଣା ହୁଏ। ତ୍ରିଜଟାଙ୍କ ସହ ସୀତା ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ପତିତ ବାନରମାନଙ୍କୁ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ବିଜୟୋତ୍ସବ ଭାବକୁ ଦେଖନ୍ତି। ପରେ ଶରଶୟ୍ୟାରେ ଅଚେତନ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ, ଭଙ୍ଗିତ କବଚ ଓ ଧନୁଷ ସହିତ ଦେଖି ସେମାନେ ମୃତ ବୋଲି ଭାବି ଭୟଙ୍କର ଶୋକରେ ଢଳି ପଡ଼ି ବିଲାପ କରନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ କପଟ ବିଜୟଘୋଷର ବିପରୀତରେ ସୀତାଙ୍କ ଅଟୁଟ ନିଷ୍ଠା ଓ ବନ୍ଦିନୀର ଆଶାକୁ ଭାଙ୍ଗିବାର ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
सीताविलापः—त्रिजटासान्त्वनं च (Sita’s Lament and Trijata’s Consolation)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ନିଜ ମାୟାବଳରେ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପତିତ ହୋଇଥିବା ପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଇ ସୀତାଙ୍କୁ ସେଥିରେ ସାକ୍ଷୀ କରାଏ। ତାହା ଦେଖି ସୀତା ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ବିଲାପ କରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜକୁ ନିଜେ ପରୀକ୍ଷା କରି ବିଧବା-ଭାବରେ ବିହ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଜ୍ୟୋତିଷୀ ଓ କର୍ମକାଣ୍ଡ-ନିପୁଣମାନେ ପୂର୍ବେ କହିଥିବା ସୌଭାଗ୍ୟ, ସନ୍ତାନଲାଭ ଓ ପତିସହିତ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକର ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ ସବୁ ମିଥ୍ୟା ହେଲା ବୋଲି ସେ ଭାବନ୍ତି। ପରେ ସେ ସ୍ତ୍ରୀ-ଲକ୍ଷଣର ଏକ ବିଶେଷ ତାଲିକା ଦିଅନ୍ତି—ପାଦରେ ପଦ୍ମଚିହ୍ନ, ମଣିସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣକାନ୍ତି, ସମପ୍ରମାଣ ଅଙ୍ଗ-ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଇତ୍ୟାଦି—ଏପରି ଶୁଭଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ବିପତ୍ତି କିପରି ଘଟିଲା ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ନିମିତ୍ତଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଅନୁଭୂତ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ତା’ପରେ ତାଙ୍କ ଶୋକ ନିଜଠାରୁ ଘୁରି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଚିନ୍ତାରେ ପରିଣତ ହୁଏ—ତପସ୍ୱିନୀ ପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରି ପୁତ୍ରଦର୍ଶନର ଆଶା ରଖିଥିବା ଶ୍ୱଶୁରୀଙ୍କ ଦୁଃଖ ସ୍ମରଣେ ସୀତାଙ୍କ ଧର୍ମବେଦନା ବଢ଼େ। ସେତେବେଳେ ସୀତାଙ୍କ ପ୍ରତି ସହାନୁଭୂତିଶୀଳ ରାକ୍ଷସୀ ତ୍ରିଜଟା ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତି—ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମୁଖକାନ୍ତି ଓ ଦେହଶୋଭାରେ ମୃତ୍ୟୁଲକ୍ଷଣ ନାହିଁ, ସେନାର ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ନାୟକପତନ ପରେ ଯେପରି ଭାଙ୍ଗିପଡ଼େ ସେପରି ନୁହେଁ, ଏବଂ ଶୁଭ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ମୃତ ହେଲେ ସୀତାଙ୍କୁ ବହନ କରିନଥାନ୍ତା। ତ୍ରିଜଟା ସତ୍ୟର ନିଶ୍ଚୟ ଦେଇ ମୋହ ଓ ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ଶେଷରେ ସୀତା ପୁଷ୍ପକରେ ଲଙ୍କାକୁ ଫେରି ଅଶୋକବନରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ପୁନର୍ବାର ‘ରାଜପୁତ୍ର’ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଚିନ୍ତନ ହେବାମାତ୍ରେ, ସାନ୍ତ୍ୱନା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଗଭୀର ଶୋକ ପୁନଃ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ।
शरबन्धनविलापः (The Lament under the Net of Arrows)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ରପ୍ରହାର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦୃଶ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ରଣଭୂମିରେ ଶ୍ରୀରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ‘ଶରବନ୍ଧ’—ବାଣର ଜାଲ—ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ, ରକ୍ତସ୍ରାବ କରୁଥିବା ଏବଂ ସର୍ପମାନଙ୍କ ପରି ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବାନରସେନା ତାଙ୍କୁ ଘେରି ଶୋକରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରେ। ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ସଂଯମିତ ସଙ୍କଳ୍ପବଳରେ ଶ୍ରୀରାମ ପୁନଃ ସଚେତନ ହୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦାରୁଣ ଦଶା ଦେଖି ଦୀର୍ଘ ବିଲାପ କରନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି—ଭ୍ରାତା ବିନା ଜୀବନର ମୂଲ୍ୟ କ’ଣ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା ସୀତାଙ୍କ ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ନିରର୍ଥକ ଲାଗେ। କୌସଲ୍ୟା, କୈକେୟୀ ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଏହି ସମ୍ବାଦ କିପରି କହିବି—ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ସେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୁଅନ୍ତି। ନିଜକୁ ହୀନ ଓ ପାପୀ ବୋଲି ନିନ୍ଦା କରି, ଉତ୍ତେଜିତ କରାଗଲେ ମଧ୍ୟ କଠୋର ନ ହେବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅଚଳ ସୌମ୍ୟତାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଶୌର୍ଯ୍ୟକୁ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ଯ୍ୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆୟୁଧଶକ୍ତି ସହ ଅତିଶୟ ଉପମାରେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ପରେ ଶ୍ରୀରାମ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି—ସେନା ସହ ସମୁଦ୍ର ପାରି ଫେରିଯାଅ; ଅଙ୍ଗଦ, ନୀଳ ଓ ନଳଙ୍କୁ ଅଗ୍ରଭାଗରେ ରଖ। ଏହି ବିପତ୍ତି ଦୈବାଧୀନ, ମନୁଷ୍ୟ ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ ନାହିଁ; ମିତ୍ରମାନେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି—ଏହି କଥା ସେ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି। ଏହା ଶୁଣି ବାନରମାନେ ଅଧିକ କାନ୍ଦନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ଗଦାହସ୍ତ ବିଭୀଷଣ ଆସନ୍ତି; ଯୁଦ୍ଧର ଗୋଲମାଳରେ ବାନରମାନେ କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ବୋଲି ଭାବି ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି—ଯୁଦ୍ଧକାଳୀନ ଭ୍ରମ ଓ ମନୋବଳର ଭଙ୍ଗୁରତା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
सुपर्णागमनम् (Garuda’s Arrival and the Release from the Serpent-Arrow Bond)
ଏହି ପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗରେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିର ମହାସଙ୍କଟ ଓ ତାହାର ନିବାରଣ ଉପଦେଶ, ଔଷଧ-ବିଦ୍ୟା ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ। ସୁଗ୍ରୀବ ଭୟାକୁଳ ବାନରମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟର କାରଣ ପଚାରନ୍ତି। ଅଙ୍ଗଦ କହେ—ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ମାୟାବଳରେ ସର୍ପରୂପ ବାଣ ସୃଷ୍ଟି କରି ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ‘ଶରଶୟ୍ୟା’ ଉପରେ ପତିତ କରିଛି। ଏତିକିବେଳେ ବିଭୀଷଣ ଆସନ୍ତି; ପ୍ରଥମେ ସନ୍ଦେହ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଇ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ଆହତ ଦେଖି ସେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ରାବଣପକ୍ଷର କପଟ ଯୁକ୍ତିକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି ଓ ନିଜ ଦୁଃଖ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ରାବଣବଧ ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି କହନ୍ତି ଏବଂ ସୁଷେଣଙ୍କୁ ଉପାୟ ପଚାରନ୍ତି। ସୁଷେଣ ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧର ଚିକିତ୍ସାସ୍ମୃତି ଆଧାରେ କହନ୍ତି—କ୍ଷୀରୋଦ ପ୍ରଦେଶର ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଦ୍ରୋଣ ପର୍ବତରୁ ସଞ୍ଜୀବକରଣୀ, ବିଶଲ୍ୟକରଣୀ ପରି ଦୁର୍ଲଭ ଔଷଧି ଆଣିବା ଉଚିତ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ହନୁମାନ ଯୋଗ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ଯୋଜନା କାର୍ଯ୍ୟରୂପ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଆକାଶରେ ଭୟଙ୍କର ଉଥଳପାଥଳ ଓ ଦ୍ୱୀପର ବୃକ୍ଷପତନ ଗରୁଡାଗମନର ସଙ୍କେତ ଦେଉଛି। ସର୍ପମାନେ ପଳାଇଯାନ୍ତି; ଗରୁଡ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ବାଣଘାଉ ଶମନ କରନ୍ତି ଏବଂ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ତାଙ୍କର ତେଜ, ବଳ, ସ୍ମୃତି ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ସେ ନିଜକୁ ରାମଙ୍କ ମିତ୍ର ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସ ନ କରିବାକୁ ସତର୍କ କରନ୍ତି, ବିଜୟ ଓ ସୀତାପ୍ରାପ୍ତିର ଶୁଭବାଣୀ କହି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ତାପରେ ବାନରସେନା ସିଂହନାଦ, ଭେରୀ-ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନି ସହ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ପୁନର୍ବାର ଲଙ୍କାଦ୍ୱାର ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।
धूम्राक्षप्रेषणम् (The Dispatch of Dhūmrākṣa)
ଏହି ୫୧ତମ ସର୍ଗରେ ଲଙ୍କାର ନେତୃତ୍ୱରେ ରଣନୀତିକ ଓ ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋଡ଼ ଦେଖାଯାଏ। ବାନରମାନଙ୍କର ଉଲ୍ଲାସମୟ ଜୟଧ୍ୱନି ଶୁଣି ରାବଣ ଅପେକ୍ଷାତୀତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅନୁମାନ କରି ଟହଲ/ଗୁପ୍ତଚର ପଠାଇବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଏ। ଭୟାକୁଳ ରାକ୍ଷସମାନେ ପ୍ରାଚୀର ଉପରେ ଚଢ଼ି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସୁରକ୍ଷିତ ସେନାକୁ ଦେଖି ନିଷ୍କର୍ଷ କରନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଶରବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା ଥିବା ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବେ ମୁକ୍ତ, ଯେପରି ହାତୀ ଦୋରି ଛିଣ୍ଡାଇ ଛୁଟିଯାଏ। ଦୂତମାନେ ଭୟକୁ ଦମନ କରି ସଂଯତ ବାଣୀରେ ଏହି ସମ୍ବାଦ ଜଣାନ୍ତି। ଏଥିରୁ ରାବଣଙ୍କ ମନରେ ଚିନ୍ତା ଓ କ୍ରୋଧ ବଢ଼େ; ନିଜ ସେନାର ସୁରକ୍ଷା ଓ ନିଜ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରର ପ୍ରଭାବଶୀଳତା ନେଇ ସନ୍ଦେହ ଜାଗେ। ସେ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷକୁ ଡାକି ତୁରନ୍ତ ବାହାରି ରାମ ଓ ବାନରମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଏ। ତାପରେ ନାନା ଅସ୍ତ୍ର, ରଥ, ଅଶ୍ୱ ଓ ଗଜ ସହ ସେନା ସଜ୍ଜିତ ହୁଏ। ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ସୁବର୍ଣ୍ଣାଲଙ୍କୃତ, ଗଧା-ଯୁକ୍ତ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାର ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ହନୁମାନ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ପଥରେ ଗୃଧ୍ର, ରକ୍ତସୂଚକ ଚିହ୍ନ, ପ୍ରତିକୂଳ ପବନ, ଅନ୍ଧକାର ଓ ଭୂକମ୍ପ ଭଳି ଅପଶକୁନ ମହାବିପତ୍ତିର ସୂଚନା ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଆଗେଇ ଯାଇ ରାଘବଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିବା ବିଶାଳ ବାନରସେନାକୁ ଦେଖେ।
धूम्राक्षवधः (The Slaying of Dhumrākṣa)
ଏହି ୫୨ତମ ସର୍ଗରେ ରାକ୍ଷସ-ସେନାପତି ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ପୁନର୍ବାର ରଣଭୂମିକୁ ଫେରି ଆସି ବାନରମାନଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧନାଦକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ରାକ୍ଷସମାନେ ବାଣ, ଶୂଳ, ଗଦା, ଲୋହଦଣ୍ଡ ଆଦି ଅସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରହାର କରନ୍ତି; ବାନରମାନେ ଗଛ, ଶିଳା, ପର୍ବତଖଣ୍ଡ ଏବଂ ହାତ-ପା, ଦାନ୍ତ-ନଖ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିରୋଧ କରନ୍ତି। ଧନୁଷର ଟଙ୍କାର, ଘୋଡ଼ାର ହେଷା ଓ ହାତୀର ନାଦକୁ କବି ‘ରଣ-ଗାନ୍ଧର୍ବ’ ପରି—ଯୁଦ୍ଧର ସଙ୍ଗୀତ ଭଳି—ନାଦସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଚିତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି। ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ବାଣବର୍ଷାରେ ବାନରସେନାକୁ ଛିଟକାଇ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଉପରହାତ ହାସଲ କରେ। ସେତେବେଳେ ପୀଡ଼ିତ ମିତ୍ରସେନାକୁ ଦେଖି ହନୁମାନ ନିଷ୍ପତ୍ତିକାରୀ ଭାବେ ଆଗେଇ ଆସନ୍ତି; ସେ ଏକ ବିଶାଳ ଶିଳା ଧୂମ୍ରାକ୍ଷର ରଥ ଉପରେ ନିକ୍ଷେପ କରି ରଥକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି, ଧୂମ୍ରାକ୍ଷକୁ ଲାଫି ତଳେ ନମିବାକୁ ପଡ଼େ। ତାପରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଅଧିକ ତୀବ୍ର ହୁଏ—ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ କଣ୍ଟକଯୁକ୍ତ ଗଦାରେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ପ୍ରହାର କରେ, କିନ୍ତୁ ହନୁମାନ ଅଚଳ ରହି ପର୍ବତଶିଖର ତାହାର ମସ୍ତକ ଉପରେ ପତିତ କରି ଧୂମ୍ରାକ୍ଷଙ୍କୁ ବଧ କରନ୍ତି। ଅବଶିଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟରେ ଲଙ୍କାକୁ ପଳାନ୍ତି, ଏବଂ ବାନରମାନେ ହନୁମାନଙ୍କ ବୀରତ୍ୱକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି—ଏହା ଯୁଦ୍ଧର ବଡ଼ ପ୍ରବାହରେ ବାନରସେନାର ମନୋବଳ ଓ ନେତୃତ୍ୱକୁ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ କରେ।
युद्धकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः — धूम्राक्षवधश्रवणं, वज्रदंष्ट्रप्रेषणं, अङ्गद-राक्षसयुद्धम् (Ravana Dispatches Vajradamshtra; Portents and Angada’s Assault)
ଧୂମ୍ରାକ୍ଷର ବଧ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ରାବଣ କ୍ରୋଧରେ ଦହିଉଠିଲା। ସେ ସର୍ପ ପରି ଫୁସଫୁସ କରି, ଦୀର୍ଘ ଓ ଉଷ୍ଣ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲା; ତାପରେ ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର ନାମକ ରାକ୍ଷସବୀରକୁ ଡାକି—ରାମ, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ସମସ୍ତ ବାନରସେନାକୁ ସଂହାର କର—ବୋଲି କଠୋର ଆଜ୍ଞା ଦେଲା। ପରେ ଯୁଦ୍ଧସଜ୍ଜାର ଦୃଶ୍ୟ ଆସେ। ରାକ୍ଷସ ନାୟକମାନେ ଅଳଙ୍କାର-ବସ୍ତ୍ରରେ ସୁଶୋଭିତ ହୋଇ, ହାତୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାହନରେ ଆରୋହଣ କରି, ସନ୍ନଦ୍ଧ ଦଳ ସହ ଅଙ୍ଗଦ ଥିବା ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାର ଦେଇ ବାହାରିଲେ। ପ୍ରସ୍ଥାନ ସହିତ ଅପଶକୁନ ଦେଖାଦେଲା—ଉଲ୍କାପାତ, ଶୃଗାଳର ରୁଦନ, କ୍ରୂର ପଶୁମାନଙ୍କ ଅଶାନ୍ତ ଚଳନ—ରାକ୍ଷସବିନାଶର ସୂଚନା; ତଥାପି ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି ରଣକ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା। ବାନରମାନେ ଦଶଦିଗ ଗୁଞ୍ଜାଇ ଜୟଘୋଷ କଲେ, ଯୁଦ୍ଧ ନିକଟ ସଂଘର୍ଷରେ ପରିଣତ ହେଲା—ଗଛ, ପଥର, ମୁଷ୍ଟି ଓ ଘୁଁଡି ହିଁ ଅସ୍ତ୍ର ହେଲା। ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରର ବାଣବର୍ଷ ବାନର ଶ୍ରେଣୀକୁ ଭୟଭୀତ କଲା; ସେତେବେଳେ କ୍ରୋଧିତ ଅଙ୍ଗଦ ଗୋଟିଏ ବୃକ୍ଷ ଉଖାଡ଼ି ରାକ୍ଷସ ବ୍ୟୂହକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲା। ରଣଭୂମି ଶବ, ଛିଟିଯାଇଥିବା ଅଳଙ୍କାର ଓ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଆକୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଏବଂ ରାକ୍ଷସସେନା ପବନେ ଆଘାତିତ ମେଘପୁଞ୍ଜ ପରି ଡଗମଗ କରିଉଠିଲା।
वज्रदंष्ट्रवधः — The Slaying of Vajradaṃṣṭra (Angada’s Duel)
ସର୍ଗ ୫୪ରେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର ବଧର ବୀରତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ବାନର ସେନାର ଆକ୍ରମଣରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର ବାଣ ବର୍ଷା କରି ରଣଭୂମିକୁ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ଶରୀରରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ। ଭୟଭୀତ ବାନରମାନେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ବାଳିପୁତ୍ର ଅଙ୍ଗଦ ସାହସର ସହ ରାକ୍ଷସର ମୁକାବିଲା କଲେ। ଉଭୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଦା, ବୃକ୍ଷ ଏବଂ ଶିଳା ଦ୍ୱାରା ଘମାଘୋଟ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ଶେଷରେ, ଅଙ୍ଗଦ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଖଡ୍ଗରେ ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରର ମସ୍ତକ ଛେଦନ କଲେ। ନିଜ ସେନାପତିଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟରେ ଲଙ୍କା ଆଡକୁ ପଳାୟନ କଲେ ଏବଂ ବାନରମାନେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଜୟଗାନ କଲେ।
अकम्पन-प्रेषणम् तथा कपि-राक्षस-रणवर्णनम् (Akampana Dispatched; The Vanara–Rakshasa Battle and Omens)
ବାଲିପୁତ୍ର ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ହାତରେ ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର ନିହତ ହୋଇଛି—ଏହି ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ରାବଣ ସେନାଧ୍ୟକ୍ଷଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଅକମ୍ପନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧକୁ ପଠାଇବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ସେ ଅକମ୍ପନଙ୍କୁ ଶିଷ୍ଟବଦ୍ଧ ସେନାନାୟକ, ରକ୍ଷକ, ରଣପ୍ରିୟ ନୀତିଜ୍ଞ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରରେ ନିପୁଣ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଆଜ୍ଞା ପାଇ ରାକ୍ଷସସେନା ଧାଉଁଥାଏ; ଅକମ୍ପନ ସୁବର୍ଣ୍ଣାଲଙ୍କୃତ ରଥରେ ମେଘଗର୍ଜନ-ବଜ୍ରଧ୍ୱନି ସଦୃଶ ଗମ୍ଭୀର ଶବ୍ଦ ସହ ରଣଭୂମିକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରସ୍ଥାନବେଳେ ଆବହାଓଆ ଶୁଭ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦିନ ହଠାତ୍ ମେଘାଚ୍ଛନ୍ନ ହୋଇଯାଏ, କଠୋର ପବନ ବହେ, ପକ୍ଷୀ ଓ ପଶୁ ଭୟଙ୍କର ସ୍ୱରରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରେ—ଅଶୁଭ ଉତ୍ପାତ ଦେଖାଦିଏ। କିନ୍ତୁ ଅକମ୍ପନ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅବହେଳା କରି ସମରାଙ୍ଗଣରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ତାପରେ ବାନର-ରାକ୍ଷସଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘୋର ସଂଘର୍ଷ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଧୂଳି ଉଠି ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଆକାଶକୁ ଢାକିଦିଏ; ପତାକା, ଅସ୍ତ୍ର, ଘୋଡ଼ା ଓ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ଆକୃତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ସେହି ଗୋଲମାଳରେ ମିତ୍ର-ଶତ୍ରୁ ଭେଦ ନ ରହି ପରସ୍ପର ପ୍ରହାର ହୁଏ। ରକ୍ତରେ ଧୂଳି ବସିଯାଏ ଓ ଭୂମି ଶବ ଏବଂ ଛିନ୍ନ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଗଛ, ପାଥର, ଗଦା, ଶକ୍ତି ଓ ବାହୁଦଣ୍ଡରେ ନିକଟଯୁଦ୍ଧ ଚାଲେ; ଅକମ୍ପନ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି ସାରି ଗଢ଼ନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ବାନରନାୟକ କୁମୁଦ, ନଳ ଓ ମୈନ୍ଦ ପ୍ରତ୍ୟାକ୍ରମଣ କରି ଶତ୍ରୁସେନାକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି।
अकम्पनवधः — The Slaying of Akampana (Hanuman’s rout of the Rakshasa host)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଅକମ୍ପନ ବଧ ଏବଂ ହନୁମାନଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ବାନରମାନଙ୍କ ବିଜୟ ଦେଖି କ୍ରୋଧିତ ଅକମ୍ପନ ନିଜ ସାରଥୀଙ୍କୁ ରଥ ଆଗକୁ ନେବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ ଏବଂ ବାଣ ବର୍ଷା କରି ବାନର ସେନାକୁ ଛତ୍ରଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ। ବାନରମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଳାୟନ କରୁଥିବାର ଦେଖି ହନୁମାନ ସେମାନଙ୍କ ରକ୍ଷକ ସାଜି ଆଗକୁ ଆସିଲେ। ହନୁମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ପାଇ ବାନରମାନେ ପୁନର୍ବାର ସାହସ ସଞ୍ଚୟ କଲେ। ଏହା ପରେ ହନୁମାନ ଓ ଅକମ୍ପନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୀଷଣ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ଅକମ୍ପନ ବାଣ ପ୍ରହାର କରୁଥିବା ବେଳେ ହନୁମାନ ଏକ ପର୍ବତ ଶିଖର ଉପାଡ଼ି ଫିଙ୍ଗିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅକମ୍ପନ ତାହାକୁ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ କରିଦେଲେ। ଶେଷରେ, ହନୁମାନ ଏକ ବିଶାଳ ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ବୃକ୍ଷ ଉପାଡ଼ି ଅକମ୍ପନର ମସ୍ତକରେ ପ୍ରହାର କରି ତାକୁ ବଧ କଲେ। ସେନାପତିର ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି ରାକ୍ଷସ ସେନା ଲଙ୍କାକୁ ପଳାୟନ କଲେ ଏବଂ ଶ୍ରୀରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁଗ୍ରୀବ ହନୁମାନଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
प्रहस्तनिर्याणम् — Prahasta’s Departure and the Muster of the Rakshasa Host
ଅକମ୍ପନଙ୍କ ବଧରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଶମିତ ହେଲାପରେ ରାବଣ କ୍ରୋଧେ ଦଗ୍ଧ, ତଥାପି ମୁଖ ପାଣ୍ଡୁର ହୋଇ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି ଲଙ୍କାର ରକ୍ଷାସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରେ। ନଗର ହଠାତ୍ ପୀଡିତ ଦେଖି ସେ ଯୁଦ୍ଧବିଶାରଦ ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କୁ ଡାକି କହେ—ଏହି ସଙ୍କଟର ଉପଶମ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଯୁଦ୍ଧ-ନେତୃତ୍ୱରେ ମାତ୍ର; ଭାର ବହିବାକୁ ସେ ନିଜେ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଓ ନିକୁମ୍ଭ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ତଥାପି ତୁରନ୍ତ ସେନା ସମାବେଶର ଆଜ୍ଞା ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କୁ ଦିଏ। ପ୍ରହସ୍ତ ପୂର୍ବ ଆଲୋଚନା ସ୍ମରଣ କରାଇ ହିତବଚନ କହେ—ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେବା ହିଁ ଶ୍ରେୟସ୍କର, ନଚେତ୍ ଯୁଦ୍ଧ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ; ତଥାପି ସେ ସ୍ୱାମୀଭକ୍ତି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, ପ୍ରାପ୍ତ ମାନ-ସମ୍ମାନ ସ୍ୱୀକାର କରି, ରଣରେ ପ୍ରାଣ ଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ। ପ୍ରହସ୍ତ ସେନାପତିମାନଙ୍କୁ ମହା ରାକ୍ଷସ ସେନା ସମାବେଶ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଏ। ଶୀଘ୍ର ଲଙ୍କା ଭାରୀ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରରେ ସଜ୍ଜ, ଗଜସଦୃଶ ବୀରମାନଙ୍କରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ; ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ-ସତ୍କାର, ଅଭିଷିକ୍ତ ମାଳ୍ୟାଦି ମଙ୍ଗଳକର୍ମ ଚାଲିଥାଏ। ସର୍ପଧ୍ୱଜ, ସୁବର୍ଣ୍ଣଜାଳବିଭୂଷିତ, ଗର୍ଜନସମ ନାଦବାହୀ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ପ୍ରହସ୍ତ ସହାୟମାନଙ୍କ ସହ ବାହାରେ; ଭେରୀ-ଶଙ୍ଖନାଦ ଓ ଭୟଙ୍କର ଘୋଷରେ ଦିଗନ୍ତ ଗୁଞ୍ଜିଉଠେ। ତାପରେ ଘୋର ଅପଶକୁନ ଦେଖାଯାଏ—ବାମାବର୍ତ୍ତରେ ଘୁରୁଥିବା ମାଂସଭକ୍ଷୀ ପକ୍ଷୀ, ଉଲ୍କାପାତ, ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପବନ, ଶୃଗାଳର ହୁଙ୍କାର, ରକ୍ତବୃଷ୍ଟି, ଧ୍ୱଜ ଉପରେ ଗୃଧ୍ର ବସିବା, ଏବଂ ସାରଥିଙ୍କ ଚାବୁକ ଖସିଯିବା—ବାହ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବିନାଶର ସୂଚନା। ଭାନର ସେନା ଗଛ ଓ ପଥର ଧରି ସଜ୍ଜ ହୁଏ; ଉଭୟ ପକ୍ଷର ଆହ୍ୱାନ-ଗର୍ଜନ ବଢ଼ିଯାଏ। ପ୍ରହସ୍ତ ପତଙ୍ଗ ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେପରି ବିଜୟଲୋଭରେ ଭାନରବଳ ମଧ୍ୟକୁ ଝାପି ପଡ଼େ—ଅହଂକାର, ଅପଶକୁନଯୁକ୍ତ ଆକ୍ରମଣ ଓ ଯୁଦ୍ଧର ଶୋକମୟ ଗତିର ଶିକ୍ଷା ପ୍ରକାଶ କରି।
प्रहस्तवधः (The Slaying of Prahasta)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଶ୍ରୀରାମ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ବିଶାଳ ସେନା ସହ ଆଗେଇ ଆସୁଥିବା ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ସେନାପତି ପ୍ରହସ୍ତକୁ ଦେଖି, ଧୀର-ସ୍ଥିର ଭାବେ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—“ଏ କିଏ?” ବିଭୀଷଣ କହନ୍ତି, ଏହା ରାବଣଙ୍କ ସେନାପତି ପ୍ରହସ୍ତ; ପରାକ୍ରମ ଓ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର କୌଶଳରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଲଙ୍କା ସେନାର ବଡ଼ ଅଂଶକୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଉଥିବା ଯୋଧା। ତାପରେ ଉଭୟ ପକ୍ଷରେ ଘୋର ସଂଗ୍ରାମ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ପଥର ଓ ବାଣର ବର୍ଷା ହୁଏ, ତଳୱାର, ବର୍ଛା, ତୋମର, ମୁଦ୍ଗର, ଲୋହଦଣ୍ଡ ଆଦି ଶସ୍ତ୍ରରେ ରଣଭୂମି ଭରିଯାଏ ଏବଂ ଭାରି କ୍ଷୟକ୍ଷତି ଘଟେ। ରକ୍ତ, ପତିତ ଦେହ ଓ ଭଙ୍ଗ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗରେ ଭରିଥିବା ରଣଭୂମିକୁ ‘ରକ୍ତନଦୀ’ ସଦୃଶ ଉପମାରେ ଯୁଦ୍ଧର କଠୋର ମୂଲ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରହସ୍ତ ସ୍ୱୟଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବେଶ କରି ବାଣଝଡ଼ରେ ବାନର ସେନାକୁ ଭୟଭୀତ କରେ। ତେବେ ନୀଳ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରନ୍ତି; ବାଣବିଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଉପଡ଼ା ଗଛ ନେଇ ପ୍ରହାର କରି ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କ ଧନୁଷ ଭାଙ୍ଗିଦିଅନ୍ତି, ଫଳରେ ପ୍ରହସ୍ତକୁ ଭାରୀ ମୁଦ୍ଗର ନେଇ ସମୀପ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପଡ଼େ। ଶେଷରେ ନୀଳ ଏକ ମହାଶିଳା ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କ ମସ୍ତକରେ ପକାଇ ତାହାକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରି ତାଙ୍କୁ ବଧ କରନ୍ତି। ସେନାପତି ପତନରେ ରାକ୍ଷସ ସେନା ଶୋକରେ ନିର୍ବାକ ହୋଇ ଲଙ୍କା ଦିଗକୁ ପଛୁଆଯାଏ; ଶ୍ରୀରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନୀଳଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ବାନରମାନେ ବିଜୟରେ ହର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି।
युद्धकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः — Rāvaṇa’s Assault on Nīla and Lakṣmaṇa; Hanumān Bears Rāma
ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ରାବଣ ନିଜେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ବାନର ସେନା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ନୀଳ ରାବଣଙ୍କ ରଥ ଉପରକୁ ଡେଇଁ ତାଙ୍କୁ ବିଭ୍ରାନ୍ତ କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାବଣ ଆଗ୍ନେୟାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନୀଳଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କଲେ। ଏହା ପରେ ରାବଣ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୀଷଣ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ରାବଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦତ୍ତ 'ଶକ୍ତି' ଅସ୍ତ୍ରରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛାତିରେ ଆଘାତ କଲେ, ଯାହା ଫଳରେ ସେ ମୂର୍ଚ୍ଛିତ ହୋଇଗଲେ। ହନୁମାନ ରାବଣଙ୍କୁ ମୁଷ୍ଟି ପ୍ରହାର କରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ। ଶେଷରେ, ଶ୍ରୀରାମ ହନୁମାନଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ବସି ରାବଣର ରଥ ଓ ମୁକୁଟ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ। ରାବଣଙ୍କୁ କ୍ଳାନ୍ତ ଓ ନିରସ୍ତ୍ର ଦେଖି ରାମ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା ନକରି କହିଲେ, 'ତୁମେ କ୍ଳାନ୍ତ ଅଛ, ଲଙ୍କା ଫେରିଯାଇ ବିଶ୍ରାମ ନେଇ ଆସ।' ଏହା ରାମଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ନୀତି ଓ ମହାନତାର ପରିଚୟ ଦିଏ।
कुम्भकर्णविबोधनम् (The Awakening of Kumbhakarna)
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାମଙ୍କ ବାଣାଘାତରେ ଅପମାନିତ ରାବଣ ଲଙ୍କାକୁ ଫେରି ଆସି ନିଜ ସଙ୍କଟକୁ ପୂର୍ବ ଶାପ ଓ ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ ସ୍ମରଣ କରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ବେଦବତୀଙ୍କ ଅପମାନଜନିତ ପାପ, ଉମା, ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର, ରମ୍ଭା, ବରୁଣଙ୍କ କନ୍ୟା ଆଦିଙ୍କ ଶାପ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଚେତାବନୀ—ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଠାରୁ ହିଁ ବିପଦ ଉଠିବ—ଏସବୁ ମନେ ପକାଇ ସେ ଦ୍ୱାରରେ ପ୍ରହରା କଠୋର କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଏ। ଶେଷ ଉପାୟ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମଶାପରେ ଦୀର୍ଘନିଦ୍ରାରେ ଥିବା ମହାବଳୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣକୁ ତୁରନ୍ତ ଜାଗ୍ରତ କରିବାକୁ କହେ। ବହୁ ରାକ୍ଷସ କ୍ରମେ ଅଧିକ ତୀବ୍ର ଉପାୟରେ ତାଙ୍କୁ ଜାଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି—ଭୋଜନପାନ ଓ ସୁଗନ୍ଧ, ଶଙ୍ଖ-ଭେରୀ-ମୃଦଙ୍ଗର ଘୋଷ, ଗଦା ଓ ଗଛଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାର, ପାଣି ଢାଳିବା, ବାନ୍ଧି ମାରିବା, ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହାତୀକୁ ତାଙ୍କ ଦେହ ଉପରେ ଚଳାଇବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଶେଷରେ ଭୋକ ଓ ଆଘାତରେ ତାଙ୍କ ତନ୍ଦ୍ରା ଭାଙ୍ଗେ। ସେ ପ୍ରଳୟସଦୃଶ ରୂପରେ ଜାଗେ—ମୁଖ ପାତାଳ ପରି, ଚକ୍ଷୁ ଜ୍ୱଲନ୍ତ ଗ୍ରହ ପରି—ଅପାର ମାଂସ, ରକ୍ତ, ଚର୍ବି ଓ ମଦ୍ୟ ପାନ କରି ଆପତ୍କାଳର କାରଣ ପଚାରେ। ମନ୍ତ୍ରୀ ଯୂପାକ୍ଷ ଜଣାଏ—ଏହା ଦେବମାନଙ୍କ ଭୟ ନୁହେଁ; ମନୁଷ୍ୟ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବାନରସେନା ଲଙ୍କାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରୁଛନ୍ତି; ପୂର୍ବ ନଷ୍ଟ ଓ ରାବଣଙ୍କ କଷ୍ଟକର ପଳାୟନକୁ ସେ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବିଜୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ବାହାରୁଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଗତିରେ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଉଠେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବାନରନେତାମାନେ ଭୟାକୁଳ ହୁଅନ୍ତି—କେହି ପଳାନ୍ତି, କେହି ରାମଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି—ଏହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯୁଦ୍ଧପର୍ବ ପୂର୍ବରୁ ଏକ ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ମୋଡ଼ ସୂଚିତ କରେ।
कुम्भकर्णदर्शनम् — The Appearance of Kumbhakarna and the Account of His Might
ତେବେ ଶ୍ରୀରାମ ଧନୁଷ ଧରି ମୁକୁଟଧାରୀ, ପର୍ବତସଦୃଶ ମହାକାୟ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କର ଅତିବିଶାଳ ରୂପ ଦେଖି ବାନରସେନା ଭୟାକୁଳ ହେଲା। ରାମ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—ଏହି ଅପୂର୍ବ ପୁରୁଷ କିଏ? ବିଭୀଷଣ କହିଲେ—ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ବିଶ୍ରବାଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ; ପୂର୍ବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଓ ଯମଙ୍କ ସେନାକୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ବରଦାନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସାଧିପତିମାନଙ୍କଠାରୁ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ବଳ ଅଧିକ। ତାପରେ ପୂର୍ବବୃତ୍ତାନ୍ତ କୁହାଯାଏ—ଜନ୍ମରୁ ହିଁ ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଭୁଖ; ସେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଆତଙ୍କିତ କରୁଥିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ବଜ୍ରଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାର କଲେ, କିନ୍ତୁ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଐରାବତର ଦାନ୍ତରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ। ଦେବତା ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଇ—ଭକ୍ଷଣ, ଦେବମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ, ଆଶ୍ରମଧ୍ୱଂସ, ପରସ୍ତ୍ରୀ ଅପହରଣ ଇତ୍ୟାଦି ଅତ୍ୟାଚାର ନିବେଦନ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ମୃତବତ୍ ନିଦ୍ରାର ଶାପ ଦେଲେ; ବଂଶମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ନ୍ୟାୟ ଦେଖାଇ ରାବଣ ପ୍ରତିବାଦ କଲେ, ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ—ଛଅ ମାସ ନିଦ୍ରା, ଗୋଟିଏ ଦିନ ଜାଗରଣ; କିନ୍ତୁ ସେଇ ଗୋଟିଏ ଦିନର ଭୁଖ ମଧ୍ୟ ଜଗତ ପାଇଁ ଭୟାବହ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଫେରି ବିଭୀଷଣ ବାନରମାନଙ୍କ ମନୋବଳ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ କହିଲେ। ଶ୍ରୀରାମ ନୀଳଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଇ ଲଙ୍କାର ଦ୍ୱାର, ପଥ ଓ ଘାଟ/ପାରାପାର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ସେନାକୁ ବ୍ୟୂହବଦ୍ଧ କଲେ; ବାନରମାନେ ଗଛ, ପଥର ଓ ପର୍ବତଶିଖର ଧରି ସଜ୍ଜ ହୋଇ, ମେଘସମୂହ ପରି ଘନ ଯୁଦ୍ଧବ୍ୟୂହ ଗଢ଼ି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।
कुम्भकर्णस्य प्रबोधनम् — The Awakening and Commissioning of Kumbhakarna
ଏହି ସର୍ଗରେ ଲଙ୍କାର ଭିତରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରି ଯୁଦ୍ଧକାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜନ କରାଯିବା ଘଟଣା ଏକ ରାଜନୈତିକ-ମାନସିକ ପର୍ବ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ନିଦ୍ରାଲସ ଓ ମଦମତ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ‘ରାକ୍ଷସ-ବ୍ୟାଘ୍ର’ ସମ ଭୟଙ୍କର ବଳବାନ। ହଜାର ହଜାର ପରିଚାରକଙ୍କ ସହ, ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟିରେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ସେ ଭବ୍ୟ ରାଜପଥ ଦେଇ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ଜାଳିରେ ଶୋଭିତ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ସମ ଦୀପ୍ତ ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ଭବନରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଏମିତି ବିଶାଳ ପଦକ୍ଷେପ ନିଅନ୍ତି ଯେ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହେଉଥିବା ପରି ଲାଗେ। ପୁଷ୍ପକରେ ଆସୀନ ରାବଣ ମନେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭାଇକୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦରେ ଉଠି ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି ଓ ସମ୍ମାନ ସହ ଆସନ ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତନେତ୍ର ହୋଇ ପଚାରନ୍ତି—“ମୋତେ କାହିଁକି ଜାଗାଇଲ? ତୁମେ କାହାକୁ ଭୟ କରୁଛ?” ରାବଣ ରାମଭୟ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି—ରାମ ଓ ସୁଗ୍ରୀବ ସେନା ସହ ସମୁଦ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରି ଆସିଛନ୍ତି; ଲଙ୍କାର ଉପବନ ଧ୍ୱଂସ, ଅନେକ ରାକ୍ଷସ ନିହତ, ଯେତେବେଳେ ବାନରମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ପରି ଦିଶୁଛନ୍ତି। ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ମାତ୍ର ଅଧିକ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିବା କ୍ଲାନ୍ତ ନଗରୀକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ସେ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି; ଦେବ-ଅସୁରଙ୍କ ଉପରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୂର୍ବବିଜୟକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ପବନ ଯେପରି ବର୍ଷାମେଘକୁ ଛିଟାଇ ଦିଏ ସେପରି ଶତ୍ରୁସେନାକୁ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ କରିବାକୁ ତାଙ୍କୁ ନିୟୋଜନ କରନ୍ତି।
कुम्भकर्णोपदेशः — Kumbhakarna’s Counsel and War-Boast to Ravana
ଲଙ୍କାରେ ରାବଣଙ୍କ ଶୋକବିଲାପ ଶୁଣି କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଥମେ ଉପହାସରେ ହସିଥାଏ, ପରେ ଗମ୍ଭୀର ନୀତି-ଉପଦେଶ ଦିଏ। ସେ କହେ—ରାଜା ନୀତିବିକଳ୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେୟସ୍କର କଥାକୁ ବିଚାରି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ, କାଳ-ପରିସ୍ଥିତି ଓ ପରିଣାମକୁ ଜାଣି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ସାନ୍ତ୍ୱ, ଦାନ, ଭେଦ ଓ ବିକ୍ରମ (ପରାକ୍ରମ-ବଳ)—ଏହି ଉପାୟଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାକାଳ ଏକାକୀ କିମ୍ବା ସଂଯୁକ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଦରକାର; ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମର କ୍ରମବଦ୍ଧ ସମତୁଳନ ହିଁ ରାଜଧର୍ମ। ସେ ଅଶିକ୍ଷିତ ଓ ଧୃଷ୍ଟ ପରାମର୍ଶଦାତାମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ଶତ୍ରୁସହ ମିଳିଭଗତ କରୁଥିବା ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଏଡ଼ାଇବାକୁ ସତର୍କ କରେ; ମନ୍ତ୍ରଣା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଆଚରଣର ସୂକ୍ଷ୍ମ ପରୀକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କହେ। ଏହି ଉପାଳମ୍ଭରେ ରାବଣ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ଅତୀତଚିନ୍ତାକୁ ନାକାରି, ତୁରନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ପରାମର୍ଶ ଚାହେ। ତେବେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱର ମୃଦୁ କରି “ମୁଁ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିବି” ବୋଲି ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ନିଜକୁ ଯୁଦ୍ଧର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ସାଧନ ଭାବେ ଆଗେଇ ଆଣେ। ସେ ଅତିଶୟ ବୀରପ୍ରତିଜ୍ଞା କରେ—ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ହନୁମାନଙ୍କୁ ନାଶ କରିବି, ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରଣରେ ଆହ୍ୱାନ କରିବି। ଏଭଳି ଏହି ସର୍ଗ ଗମ୍ଭୀର ରାଜନୀତି ଓ ପ୍ରଦର୍ଶନାତ୍ମକ ଯୁଦ୍ଧଗର୍ଜନକୁ ସାଙ୍ଗେସାଙ୍ଗେ ରଖି, ଯୁଦ୍ଧପୂର୍ବ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଉପଦେଶ କିପରି ପ୍ରେରଣାମୟ ସମରବାଣୀରେ ପରିଣତ ହୁଏ ତାହା ଦେଖାଏ।
महोदर-वाक्यं कुम्भकर्ण-प्रतिषेधः (Mahodara’s Counsel and the Critique of Kumbhakarna’s Solo Assault)
ଲଙ୍କାର ରାଜସଭାରେ ଏହି ସର୍ଗଟି ମନ୍ତ୍ରଣା-ବିତର୍କର ରୂପ ନେଇ ଚାଲିଥାଏ। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଏକାକୀ ଯୁଦ୍ଧାଭିଗମନର ମତ ଶୁଣି ମହୋଦର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଭର୍ତ୍ସନା କରି କହନ୍ତି—ଏହି ଏକା ଯୁଦ୍ଧର ଯୁକ୍ତି ଅବିବେକୀ ଓ ନୀତିବିରୁଦ୍ଧ। ସେ ଜନସ୍ଥାନରେ ପୂର୍ବେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସ-ସଂହାରର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ ରାମଙ୍କ ସିଦ୍ଧ ପରାକ୍ରମ ଓ ତାହାରୁ ଜନିତ ଭୟ ଏବେ ମଧ୍ୟ କିପରି ବ୍ୟାପି ରହିଛି ତାହା ଦେଖାନ୍ତି। ରାମ କ୍ରୁଦ୍ଧ ସିଂହ ସଦୃଶ, ଏବଂ ଜାଗାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ଏମିତି ନିଦ୍ରିତ ସର୍ପ ସଦୃଶ—ଏହିପରି ଉପମାରେ ସେ ସିଧାସଳଖ ପ୍ରଚୋଦନାକୁ ରଣନୀତିଗତ ଭାବେ ଅଯୁକ୍ତ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି। ତାପରେ ମହୋଦର ଆଲୋଚନାରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ନୈତିକ ଭାବେ ସନ୍ଦିଗ୍ଧ, ଯୋଜନା ଦେଖାନ୍ତି। ମହୋଦର, ଦ୍ୱିଜିହ୍ୱ, ସମ୍ହ୍ରାଦି, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଓ ବିତର୍ଦନ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଯୋଦ୍ଧା ଏକାଠି ବାହାରି ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିବେ; ଫଳ ଯାହାହେଉ, ନଗରରେ ‘ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଗିଳି ଦିଆଗଲା’ ବୋଲି ଗୁଜବ ପ୍ରସାର କରି ଲୋକମନରେ ଆଘାତ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ସେହି ଗୁଜବକୁ ଆଧାର କରି ରାବଣଙ୍କୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଆଯାଏ—ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ଏକାନ୍ତରେ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତୁ, ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଓ ରତ୍ନର ଲୋଭ ଦେଖାନ୍ତୁ, ଏବଂ ଭୟ, ଶୋକ ଓ ଏକାକୀପଣର ଚାପରେ ତାଙ୍କୁ ବଶ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ। ଏଭଳି ଭାବେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଝୁମ୍ପ-ସାଧନ-କାଳ ଭିତ୍ତିକ ନୀତିଚିନ୍ତନ ସହ କପଟ ସୂଚନା-କୌଶଳକୁ ଏକାସାଥି ଦେଖାଇ, ପ୍ରାଯୁକ୍ତିକ ଭାବେ ସୁକୌଶଳ ପରାମର୍ଶ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମଦୃଷ୍ଟିରେ କଳୁଷିତ ହୋଇପାରେ ବୋଲି ଉଦ୍ଘାଟନ କରେ।
कुम्भकर्णप्रस्थानम् — Kumbhakarna’s Departure for Battle
ଏହି ସର୍ଗରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କର ସଭା-ମନ୍ତ୍ରଣା କ୍ରମେ ବିଧିବଦ୍ଧ ଶସ୍ତ୍ରସଜ୍ଜା ଓ ଯୁଦ୍ଧପ୍ରସ୍ଥାନର ରାଜସିକ-ଆଚାରରୂପ ଘଟଣାରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ସେ ମହୋଦରଙ୍କ ନିରୁତ୍ସାହ ବଚନକୁ ତିରସ୍କାର କରି କ୍ଷାତ୍ରଧର୍ମ ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି—ଶୌର୍ୟର ପ୍ରମାଣ ଆତ୍ମଶ୍ଲାଘା ନୁହେଁ, କର୍ମ; ସମସ୍ତଙ୍କ ଯୁକ୍ତିଦୋଷର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବାକୁ ମୁଁ ରଣଭୂମିକୁ ଯିବି ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ରାବଣ ମହୋଦରଙ୍କ ଭୟର କାରଣ ‘ରାମଭୟ’ ବୋଲି କହି କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଅତୁଳ ବଳ ଓ ସଦ୍ଭାବକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ବାନରସେନା ଓ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତି। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ରାମଙ୍କୁ ବଧ କରି ରାବଣଙ୍କ ଭୟ ଦୂର କରିବି ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, ଏକାକୀ ଅଗ୍ରସର ହେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ରାବଣ ଏକାକୀ ଦର୍ପର ଆପଦା ସ୍ମରଣ କରାଇ ରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଅଗ୍ରଗମନର ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ଅଲଙ୍କାର-ସମାରୋହ: ମାଳା, ବାହୁବନ୍ଧ, ଅଙ୍ଗୁଠି, ଭୂଷଣ, ମୁକୁଟ, କୁଣ୍ଡଳ, ମେଖଳା ଓ କବଚ ତାଙ୍କୁ ପରିଧାନ କରାଯାଏ; ଅଗ୍ନି, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ନାରାୟଣ/ତ୍ରିବିକ୍ରମ ସଦୃଶ ଉପମାରେ ତାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ହୁଏ। ଦୁନ୍ଦୁଭି-ଶଙ୍ଖନାଦ, ରଥ-ଗଜ-ଅଶ୍ୱ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବାହନ ସହ ସେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି; ସେତେବେଳେ କଳା ମେଘ-ବିଦ୍ୟୁତ, ଶୃଗାଳର ରବ, ଚକ୍ରାକାରେ ଉଡୁଥିବା ପକ୍ଷୀ, ତାଙ୍କ ଆୟୁଧ ଉପରେ ଗୃଧ୍ର ବସିବା, ଉଲ୍କାପାତ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ମ୍ଲାନତା ଓ ବାୟୁର ସ୍ତବ୍ଧତା—ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ଦେଖାଯାଏ। ତଥାପି ଦୈବବଶେ ସେ ଆଗେଇ ଯାଇ ପ୍ରାକାର ଅତିକ୍ରମ କରି ବାନରପଙ୍କ୍ତିରେ ଭୟ ସଞ୍ଚାର କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଗର୍ଜନରେ ସେମାନେ ଛିଟିଯାଇ ପଡ଼ନ୍ତି—ରାଜସିକ ଆଡମ୍ବର ଓ ବାକ୍ୟର ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ପାଖରେ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତର ଛାୟା ଏହି ସର୍ଗର ମୁଖ୍ୟ ସନ୍ଧିବିନ୍ଦୁ ହୁଏ।
कुम्भकर्णप्रस्थानम् तथा अङ्गदप्रेरणा (Kumbhakarna’s sortie and Angada’s rallying of the Vanaras)
ଏହି ୬୬ତମ ସର୍ଗରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ବାନରସେନାର ମନୋବଳ-ସଙ୍କଟ ଏବଂ ପରେ ତାହାର ସମାଧାନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପର୍ବତଶିଖର ସଦୃଶ ବିଶାଳ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଶୀଘ୍ର ଲଙ୍କାର ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରି ଏମିତି ଗର୍ଜନ କରେ ଯେ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ହୁଏ। ତାଙ୍କୁ ‘ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅଜେୟ’ ଭାବି ବାନରମାନେ ଭୟରେ ଛିଟିଯାଆନ୍ତି—କେହି ପଛକୁ ନ ଚାହିଁ ପଳାନ୍ତି, କେହି ସମୁଦ୍ରରେ ପଡ଼ନ୍ତି, କେହି ଗୁହା-ପର୍ବତ-ବୃକ୍ଷରେ ଆଶ୍ରୟ ନେନ୍ତି, ଆଉ କେହି ମୃତପ୍ରାୟ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ନ୍ତି। ତେବେ ବାଳିପୁତ୍ର ଅଙ୍ଗଦ ଯୁଦ୍ଧନେତା ଭାବେ ଆଗକୁ ଆସି ସେମାନଙ୍କୁ ଫେରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି—ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ପଳାଇବା ଲୋକଲଜ୍ଜାର କାରଣ; ଧର୍ମଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେୟସ୍କର—ଜୟ ହେଲେ କୀର୍ତ୍ତି, ହତ ହେଲେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକପ୍ରାପ୍ତି। ପୂର୍ବରୁ କରାଯାଇଥିବା ନିଜ ଶୌର୍ଯ୍ୟ-ପ୍ରଶଂସାକୁ ଏହି ଆତଙ୍କ ଖଣ୍ଡନ କରୁଛି ବୋଲି ସେ ତୀବ୍ର ଭାବେ ଉପାଳମ୍ଭ କରନ୍ତି। ବାନରମାନେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ କରିଥିବା ଭୟଙ୍କର ସଂହାର ଓ ପ୍ରାଣପ୍ରିୟତା କଥା କହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଦୃଢ଼ ବାଣୀ ଏବଂ ହନୁମାନଙ୍କ ସହାୟକ ଉପଦେଶରେ ସେମାନେ ପୁନଃ ସଂଗଠିତ ହୁଅନ୍ତି। ଋଷଭ, ଶରଭ, ମୈନ୍ଦ, ଧୂମ୍ର, ନୀଳ, କୁମୁଦ, ସୁଷେଣ, ଗବାକ୍ଷ, ରମ୍ଭା, ତାରା, ଦ୍ୱିବିଦ, ପନସ ଓ ହନୁମାନ ଆଦି ନେତାମାନେ ଶୀଘ୍ର ରଣକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଉପରେ ଶିଳା ଓ ପୁଷ୍ପିତ ବୃକ୍ଷ ନିକ୍ଷେପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗରେ ଲାଗି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ—ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଦୃଢତା ପ୍ରକାଶ ପାଏ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ହୁଏ।
कुम्भकर्णवधः — The Slaying of Kumbhakarna
ଏହି ସର୍ଗରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣର ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଏବଂ ବାନର ସେନାର ଭୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ପ୍ରୋତ୍ସାହନରେ ବାନରମାନେ ପୁନର୍ବାର ସାହସ ସଞ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ହନୁମାନ ଓ ଅନ୍ୟ ବୀରମାନେ ଗଛ ଓ ପଥର ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିହତ କରି ବାନରମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରିବାକୁ ଲାଗେ। ତେବେ ଶ୍ରୀରାମ ସ୍ୱୟଂ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ନିଜର ଦିବ୍ୟ ବାଣ ଦ୍ୱାରା କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣର ହାତ ଓ ଗୋଡ଼ କାଟି ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ, ଶ୍ରୀରାମ ଐନ୍ଦ୍ରାସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରି କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣର ମସ୍ତକ ଛେଦନ କରନ୍ତି। ରାକ୍ଷସର ମୃତ୍ୟୁରେ ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ବାନର ସେନା ପୁନର୍ବାର ଉତ୍ସାହିତ ହୁଏ।
कुम्भकर्णवधश्रवणेन रावणविलापः (Ravana’s Lament on Hearing of Kumbhakarna’s Slaying)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିର ଫଳାଫଳରୁ କଥା ରାକ୍ଷସସଭାର ମାନସିକ ପରିଣାମ ଦିଗକୁ ମୁହଁ ଫେରାଏ। ଦୂତମାନେ ରାବଣଙ୍କୁ ଜଣାନ୍ତି ଯେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ବାନରମାନଙ୍କୁ ଛିଟାଇ ଅନେକଙ୍କୁ ଗିଳି ଭୟଙ୍କର ସଂହାର କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶେଷରେ ମହିମାମୟ ରାଘବ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ହାତରେ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଶବର ଭୀଷଣ, ବିଶାଳ ଚିତ୍ରଣ ହୁଏ—ପର୍ବତସଦୃଶ ଦେହ ରାମବାଣରେ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇ ବିକୃତ ଧଡ଼ ହୋଇଯାଇଛି, ପ୍ରଚୁର ରକ୍ତସ୍ରାବ ସହ ଲଙ୍କାର ଗୋଟିଏ ଦ୍ୱାରକୁ ଅଟକାଇ ପଡ଼ିଛି; ଏହିପରି ହାର ନଗର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅପଶକୁନ ହୋଇଉଠେ। ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ରାବଣ ପ୍ରଥମେ ମୂର୍ଛିତ ହୁଅନ୍ତି, ପରେ ସଚେତନ ହୋଇ ଦୀର୍ଘ ବିଲାପ କରନ୍ତି। ସେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ନିଜ “ଦକ୍ଷିଣ ବାହୁ” ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରି, ଦେବ-ଦାନବଙ୍କ ଗର୍ବ ଭଞ୍ଜନକାରୀ ବୀର ରାମଙ୍କ ହାତରେ କିପରି ପତିତ ହେଲେ ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ଏହାକୁ ସେ କାଳ/ଦୈବର ପ୍ରାବଳ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି; ଆକାଶରେ ଦେବ ଓ ଋଷିମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେବେ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ଏବଂ ବାନରମାନେ ଏବେ ଅଧିକ ସାହସୀ ହୋଇ ଲଙ୍କାର ପ୍ରାଚୀର ଆରୋହଣ କରିବେ ବୋଲି ସଙ୍କଟ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ବିଲାପ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୋଇ ଆତ୍ମଦୋଷାରୋପରେ ପରିଣତ ହୁଏ—ଏହା ପୂର୍ବ ଅଧର୍ମର ବିପାକ, ବିଶେଷକରି ଧର୍ମାତ୍ମା ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ନିର୍ବାସିତ କରି ତାଙ୍କ ହିତବଚନ ଅବହେଳା କରିବାର ଫଳ ବୋଲି ରାବଣ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି—ରାଘବଙ୍କୁ ବଧ ନ କରିଲେ ଜୀବନ ନିରର୍ଥକ; ଏବଂ ଶୋକରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ନ୍ତି, କଥାକୁ ବୀର ପ୍ରତିରୋଧରୁ ଦୈବଛାୟିତ ନିରାଶ ଦୃଢ଼ସଙ୍କଳ୍ପ ଦିଗକୁ ନେଇଯାଏ।
त्रिशिरा-प्रबोधनम् तथा नरान्तक-वधः (Trisira’s Counsel and the Slaying of Naranthaka)
ଏହି ସର୍ଗରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ-ବଧ ପରେ ରାବଣଙ୍କ ଶୋକବିଲାପ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ କଥା ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଯୁଦ୍ଧର ତୀବ୍ରତାକୁ ମୁହାଁ ନେଇଥାଏ। ତ୍ରିଶିରା ରାବଣଙ୍କୁ ତିରସ୍କାର କରି ରାଜଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କରାଏ—ରାଜାଙ୍କୁ ସଂଯମ ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିବା ଉଚିତ; ନିଜ ବରଦାନ ଓ ଦିବ୍ୟ ଆୟୁଧ ସ୍ମରି ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି ଉତ୍ସାହ ଧାରଣ କରିବା ଦରକାର। ଏହି ପରାମର୍ଶରେ ରାବଣ ପୁନଃ ସ୍ଥିରଚିତ୍ତ ହୋଇ ତ୍ରିଶିରା, ଅତିକାୟ, ଦେବାନ୍ତକ, ନରାନ୍ତକ, ମହୋଦର ଓ ମହାପାର୍ଶ୍ୱ—ଏହି ଛଅ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାକ୍ଷସ ନାୟକଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରି, ଗଜ-ରଥ-ଅଶ୍ୱ ସହ ଭାରୀ ଶସ୍ତ୍ରରେ ସୁସଜ୍ଜିତ କରି ଯୁଦ୍ଧକୁ ପଠାନ୍ତି। ରଣଭୂମିରେ ସେମାନଙ୍କ ଅଗ୍ରଗତି ଘନ ମେଘଗର୍ଜନ ପରି ଲାଗେ; ଅନ୍ୟପଟେ ବାନର-ବୀରମାନେ ଗର୍ଜନ କରି ବୃକ୍ଷ ଉପାଡ଼ି ଓ ପର୍ବତ ଉଠାଇ ପ୍ରତିରୋଧ କରନ୍ତି। ଘୋର ସଂଘର୍ଷରେ ନରାନ୍ତକ ଦୀପ୍ତ ଶକ୍ତି (ଭାଲ) ନେଇ ବାନର ସେନାର ପଙ୍କ୍ତି ଭେଦି ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହା ଦେଖି ସୁଗ୍ରୀବ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି—ଅଶ୍ୱାରୂଢ ଆକ୍ରମଣକାରୀକୁ ନିବାରଣ କର। ଅଙ୍ଗଦ ନିରାୟୁଧ ହୋଇ ନଖ-ଦନ୍ତକୁ ନିଜ ସ୍ୱାଭାବିକ ଆୟୁଧ ବୋଲି କହି ନରାନ୍ତକକୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି—ବଜ୍ରସମ ଶକ୍ତି ଛାଡ଼। ସେ ପ୍ରହାର ସହନ କରି, ପରେ କରତଳାଘାତରେ ନରାନ୍ତକର ଘୋଡ଼ାକୁ ପତିତ କରନ୍ତି। ନରାନ୍ତକର ମୁଷ୍ଟିଘାତକୁ ମଧ୍ୟ ଝେଲି ଅଙ୍ଗଦ ପ୍ରତିଘାତରେ ଭୟଙ୍କର ଘୁସାରେ ତାହାର ବକ୍ଷ ଭେଦି ନରାନ୍ତକକୁ ବଧ କରନ୍ତି। ଦେବତା ଓ ବାନରମାନେ ଜୟଧ୍ୱନିରେ ଆକାଶ ପୂରଣ କରନ୍ତି; ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଏହି ଦୁଷ୍କର ବିଜୟ ସେନାର ମନୋବଳ ବଢ଼ାଇଥିବା ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କୀର୍ତ୍ତି ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ।
त्रिशिरा–देवान्तक–महोदर–मत्त (महापार्श्व) वधः | Slaying of Trisira, Devantaka, Mahodara, and Matta (Mahaparsva)
ଏହି ସର୍ଗରେ ତ୍ରିଶିରା, ଦେବାନ୍ତକ, ମହୋଦର ଏବଂ ମହାପାର୍ଶ୍ୱଙ୍କ ବଧ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭରେ ମହୋଦର, ଦେବାନ୍ତକ ଏବଂ ତ୍ରିଶିରା ମିଳିତ ଭାବେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଅଙ୍ଗଦ ମହୋଦରଙ୍କ ହାତୀକୁ ମାରି ତାର ଦାନ୍ତରେ ଦେବାନ୍ତକଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ। ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ହନୁମାନ ଏବଂ ନୀଳ ଆସିଲେ। ହନୁମାନ ନିଜର ବଜ୍ର ସମାନ ମୁଷ୍ଟି ପ୍ରହାରରେ ଦେବାନ୍ତକଙ୍କୁ ବଧ କଲେ ଏବଂ ନୀଳ ଏକ ବିଶାଳ ପଥର ଦ୍ୱାରା ମହୋଦରଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ। ଏହା ପରେ ହନୁମାନ ଏବଂ ତ୍ରିଶିରାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୀଷଣ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ହନୁମାନ ତ୍ରିଶିରାଙ୍କ ଖଡ୍ଗ ଛଡ଼ାଇ ନେଇ ତାଙ୍କର ତିନୋଟି ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ। ଶେଷରେ, ମହାପାର୍ଶ୍ୱ ଗଦା ଧରି ବାନରମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବାନର ବୀର ଋଷଭ ତାଙ୍କ ଗଦା ଛଡ଼ାଇ ନେଇ ସେଥିରେ ହିଁ ତାଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ନିଜ ସେନାପତିମାନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି ରାକ୍ଷସ ସେନା ପଳାୟନ କଲେ।
अतिकायवधः (The Slaying of Atikāya)
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାବଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅତିକାୟ—ପର୍ବତସମ ମହାକାୟ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବରରେ ସୁରକ୍ଷିତ କବଚଧାରୀ—ରାକ୍ଷସସେନା ଓ ନିଜ ସ୍ୱଜନମାନଙ୍କୁ ଆହତ ଓ ନିହତ ଦେଖି କ୍ରୋଧରେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଦୂରରୁ ରଥାରୂଢ ସେଇ ମହାବୀରକୁ ଦେଖି ଶ୍ରୀରାମ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି; ବିଭୀଷଣ କହନ୍ତି ଯେ ସେ ଧାନ୍ୟମାଲିନୀଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଏବଂ ବରପ୍ରାପ୍ତ କବଚ ଯୋଗୁଁ ସାଧାରଣ ଶସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରାୟ ଅବଧ୍ୟ। ଅତିକାୟ ବାନରବ୍ୟୂହକୁ ଭୟଭୀତ କରି ଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀକୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଗେଇ ଆସି ଗର୍ବୋକ୍ତି ଓ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ବଚନବିନିମୟରେ ‘ଶୌର୍ୟ କଥାରେ ନୁହେଁ, କର୍ମରେ’ ବୋଲି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ପରେ ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ, ଯମ, ତ୍ୱଷ୍ଟୃ/ଇଷୀକ ଆଦି ଅସ୍ତ୍ରର କ୍ରମାଗତ ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ; ଆକାଶରେ ଶରମାନେ ମୁହାଁମୁହିଁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅତିକାୟଙ୍କ ଅଭେଦ୍ୟ କବଚ ଭାଙ୍ଗେ ନାହିଁ। ସର୍ପସଦୃଶ ଏକ ଶରରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ସ୍ତବ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ସମ୍ଭଳି ଅତିକାୟଙ୍କ ରଥର ଅଶ୍ୱ, ସାରଥି ଓ ଧୁରା ଆଦିକୁ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି। ତେବେ ବାୟୁଦେବ ଗୁପ୍ତ ନିୟମ କହନ୍ତି—ବରରକ୍ଷିତ କବଚକୁ ଭେଦିପାରିବ କେବଳ ବ୍ରାହ୍ମ (ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ) ଅସ୍ତ୍ର। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବ୍ରାହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଆହ୍ୱାନ କରିବା ସହିତ ଜଗତ କମ୍ପିତ ହୁଏ; ସେଇ ଦିବ୍ୟ ଶର ସମସ୍ତ ପ୍ରତିରୋଧ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅତିକାୟଙ୍କ ମୁକୁଟଧାରୀ ଶିରକୁ ଛେଦି ପତିତ କରେ। ଅବଶିଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟରେ ଲଙ୍କାଦିଗକୁ ପଳାନ୍ତି; ବାନରସେନା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଜୟଧ୍ୱନିରେ ସ୍ତୁତି କରେ, ଏବଂ ସେ ଶୀଘ୍ର ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସମୀପକୁ ଫେରିଆସନ୍ତି।
अतिकायवधश्रवणं रावणस्य लङ्कारक्षाविधानम् (Ravana’s Reaction to Atikaya’s Death and the Fortification Orders for Lanka)
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାବଣ ଶୁଣେ ଯେ ମହାପରାକ୍ରମୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅତିକାୟଙ୍କୁ ବଧ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ସେ ଶୋକ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ରାମ ଓ ବାନରସେନା ହାତରେ ଲଙ୍କାର ପୂର୍ବତନ ସେନାପତି ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ପରପରା ନିହତ ହୋଇଥିବା କଥା ସ୍ମରଣ କରି, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଅଜେୟତାର ଗର୍ବ କ୍ଷୟ ହେଉଥିବା ଦେଖେ। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରରେ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଥିବା ଘଟଣା ମନେ ପକାଇ, ଦେବ-ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛେଦ୍ୟ ବୋଲି ଭାବିଥିବା ସେହି ବନ୍ଧନ କିପରି ମୁକ୍ତ ହେଲା ଭାବି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରେ; ପ୍ରତିପକ୍ଷର ପ୍ରଭାବ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିର ଅଗୋଚର ବୋଲି ମାନେ। ତାପରେ ବିଲାପ ଛାଡ଼ି ରାବଣ ପ୍ରଶାସନିକ ଆଦେଶ ଦିଏ—ନଗର ସାରା କଠୋର ପହରା ରଖାଯାଉ। ଦ୍ୱାର, ପ୍ରବେଶ-ନିର୍ଗମ ପଥ ଓ ସେନା-ଚୌକିଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଯାଞ୍ଚ କରାଯାଉ; ବିଶେଷକରି ସୀତା ଯେଉଁଠାରେ ରକ୍ଷିତ, ସେହି ଅଶୋକବନରେ ସୁରକ୍ଷା ଅଧିକ ଦୃଢ଼ କରାଯାଉ। ସନ୍ଧ୍ୟା, ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ଓ ପ୍ରଭାତ—ସମସ୍ତ ସମୟରେ ବାନରମାନଙ୍କ ଗତିବିଧି ଉପରେ ନଜର ରଖିବାକୁ ରାତ୍ରିଚରମାନଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଏ, ଏବଂ ସେନା ଥମ୍କିଥାଉ କି ଆଗେଇଯାଉ—ସଦା ସଜାଗ ରହିବାକୁ କହେ। ଆଦେଶ ପାଇ ରାକ୍ଷସବଳ ଉଠି ପ୍ରତିରକ୍ଷା-ବ୍ୟବସ୍ଥା କାର୍ଯ୍ୟକର କରେ। ରାବଣ ତଥାପି ପୁତ୍ରବଧର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବିପତ୍ତିରେ ମନେମନେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, କ୍ରୋଧର ଶଲ୍ୟ ନେଇ, ପୁନଃପୁନଃ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ନିଜ ଭବନକୁ ଫେରିଯାଏ।
इन्द्रजितः ब्रह्मास्त्र-यागः तथा वानरसेनाविध्वंसः (Indrajit’s Brahmastra Rite and the Crushing of the Vanara Host)
ସର୍ଗ ୭୩ରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ରାବଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଦେବାନ୍ତକ, ତ୍ରିଶିରା ଓ ଅତିକାୟ ପ୍ରମୁଖ ମହାବୀରମାନଙ୍କ ନିଧନ ସମ୍ବାଦ ଜଣାନ୍ତି। ଏହା ଶୁଣି ରାବଣ ଶୋକ ଓ ଯୁଦ୍ଧଚିନ୍ତାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପତନ କରାଇବାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରେ। ଶଙ୍ଖ-ଭେରୀ, ନଗାଡ଼ା, ଛତ୍ର-ଚାମର ଆଦି ରାଜସେନାର ଠାଠବାଠ ସହ ସେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ। ରଣଭୂମିରେ ପହଞ୍ଚି ସେ ରକ୍ଷାବ୍ୟୂହ ସ୍ଥାପନ କରି ଅଗ୍ନିହୋମ କରେ; ସେଠାରେ ଶସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞଦ୍ରବ୍ୟରୂପେ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ଧୂମରହିତ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ବିଜୟର ଶୁଭଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକାଶ ପାଏ; ଅଗ୍ନିଦେବ ଆହୁତି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଆହ୍ୱାନ କରି ରଥ ଓ ଧନୁକୁ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କରେ, ଯାହାରେ ଗ୍ରହ-ନକ୍ଷତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କମ୍ପନ ହୁଏ। ମାୟାରେ ଗୁପ୍ତ ରହି ସେ ବାଣଜାଳ ଓ ଶସ୍ତ୍ରବର୍ଷା ବର୍ଷାଇ ବାନରସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ; ହନୁମାନ, ସୁଗ୍ରୀବ, ଅଙ୍ଗଦ, ଜାମ୍ବବାନ, ନଳ ଆଦି ପ୍ରମୁଖ ଯୋଦ୍ଧା ଆହତ ହୁଅନ୍ତି। ରାମ ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ବୋଲି ଚିହ୍ନି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ସହିବାକୁ କହନ୍ତି। ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଘାତପ୍ରାପ୍ତ ଓ ସେନା ନିରୁତ୍ସାହ ଦେଖି ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ବିଜୟଗର୍ଜନ କରି ଲଙ୍କାକୁ ଫେରି ପିତା ରାବଣଙ୍କୁ ସଫଳତାର ସମ୍ବାଦ ଜଣାଏ।
औषधिपर्वताहरणम् / The Retrieval of the Herb-Bearing Mountain
ଏହି ସର୍ଗରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର-ଜାଲ ପ୍ରହାରରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୂର୍ଛିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ବାନରସେନାରେ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାଣହାନି ଘଟେ। ନେତୃତ୍ୱକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅସ୍ଥିରତା ଛାଇଯାଏ; ସେତେବେଳେ ପ୍ରାଜ୍ଞଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଭୀଷଣ କହନ୍ତି—ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା-ପ୍ରଦତ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ସମ୍ମାନ କରିବାର ପରିଣାମରୂପେ ଏହି ବିପତ୍ତି ଅନିବାର୍ୟ—ଏହି ବାଣୀରେ ସେ ସେନାପତିମାନଙ୍କୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି। ସେ ହନୁମାନଙ୍କ ସହ ଆହତ ଓ ପତିତମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ବାଣବିଦ୍ଧ ବୃଦ୍ଧ ଜାମ୍ବବାନଙ୍କୁ ଖୋଜି ପାଆନ୍ତି; ଜାମ୍ବବାନ ଦୃଷ୍ଟିହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱରରେ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରାଣରକ୍ଷାର ଆଶା ହନୁମାନଙ୍କ ଜୀବନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିର୍ଭର ବୋଲି ଦୃଢ଼ କହନ୍ତି। ହନୁମାନ ବିନୟପୂର୍ବକ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଜାମ୍ବବାନଙ୍କ ମନୋବଳ ପୁନରୁଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ତାପରେ ଜାମ୍ବବାନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ସମୁଦ୍ର ଲଂଘି ହିମବତକୁ ଯାଇ, ଋଷଭ ଓ କୈଲାସ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଔଷଧି-ପର୍ବତକୁ ଖୋଜି ଚାରି ଔଷଧି—ମୃତସଞ୍ଜୀବନୀ, ବିଶଲ୍ୟକରଣୀ, ସୁବର୍ଣ୍ଣକରଣୀ ଓ ସନ୍ଧାନକରଣୀ—ଆଣିବାକୁ। ହନୁମାନଙ୍କ ଉଡାଣରେ ପୃଥିବୀ ଓ ସମୁଦ୍ର କମ୍ପିଉଠେ, ପର୍ବତ ଚାପି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ; ହିମାଳୟରେ ଔଷଧିମାନେ ଲୁଚିଗଲେ ହନୁମାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିଖରକୁ ଉପାଡ଼ି ଫେରିଆସନ୍ତି। ଔଷଧିର ସୁଗନ୍ଧରେ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବାନରଯୋଦ୍ଧାମାନେ ତୁରନ୍ତ ଚେତନ ହୁଅନ୍ତି, ଘାଉ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ସେନା ପୁନଃ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷମ ହୋଇ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ।
लङ्कादाह-प्रचोदनं तथा वानर-राक्षस-समरारम्भः (The Burning of Lanka and the Outbreak of Battle)
ଏହି ସର୍ଗରେ ସୁଗ୍ରୀବ ହନୁମାନ ଓ ବାନରବୀରମାନଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧିର ଉପାୟ କହନ୍ତି—କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣବଧ ଓ କୁମାରମାନଙ୍କ ନାଶ ପରେ ରାବଣଙ୍କ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଏବେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ବାନରମାନେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ମଶାଳ ନେଇ ଲଙ୍କା ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ଗୋପୁର, ପ୍ରତୋଳୀ ଓ ପ୍ରାସାଦମାନଙ୍କୁ ଅଗ୍ନି ଲଗାନ୍ତି। ଅଗୁରୁ-ହରିଚନ୍ଦନ, କ୍ଷୌମ-କୌଶେୟ ବସ୍ତ୍ର, ମୁକ୍ତା-ମଣି-ବଜ୍ର-ପ୍ରବାଳ, ଅଶ୍ୱ-ଗଜ-ରଥ ସାମଗ୍ରୀ, ଚର୍ମକବଚ ଓ ଶସ୍ତ୍ରସମୂହ—ସବୁ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଯାଏ। ଭବନଗୁଡ଼ିକ ବଜ୍ରାଘାତ ପାଇଥିବା ପର୍ବତଶିଖର ପରି ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼େ; ତୋରଣଗୁଡ଼ିକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ; ରାତିରେ ଲଙ୍କା କିଂଶୁକ ପୁଷ୍ପରେ ଫୁଲିଥିବା ପରି ଦିଶେ। ନାରୀମାନଙ୍କ ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଧୂଆଁ ସହ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଣାଯାଏ, ଛୁଟିଯାଇଥିବା ହାତୀ-ଘୋଡ଼ାରେ ନଗର କ୍ଷୁବ୍ଧ ସାଗର ପରି ହୋଇଯାଏ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶଲ୍ୟରହିତ ହୋଇ ଧନୁଷ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ରାମଙ୍କ ଜ୍ୟାଶବ୍ଦ ବାନର-ରାକ୍ଷସ ନାଦକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶରରେ ଲଙ୍କାଦ୍ୱାରର ଗୋପୁର ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼େ। ରାକ୍ଷସନାୟକମାନେ ସନ୍ନାହ କରନ୍ତି; କ୍ରୋଧିତ ରାବଣ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣପୁତ୍ର କୁମ୍ଭ-ନିକୁମ୍ଭ ଓ ଯୂପାକ୍ଷ, ଶୋଣିତାକ୍ଷ, ପ୍ରଜଙ୍ଘ, କମ୍ପନ ଆଦିଙ୍କୁ ପଠାନ୍ତି। ଉଭୟ ସେନାର ଭୂଷଣଦୀପ୍ତିରେ ଆକାଶ ଚନ୍ଦ୍ର-ତାରା ପରି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ପରେ ବୃକ୍ଷ-ଶୈଳ-ମୁଷ୍ଟି ଓ ଅସି-ଶୂଳ-ଗଦା-ପ୍ରାସ-ତୋମର ସହ ଭୟଙ୍କର ବାନର-ରାକ୍ଷସ ସମର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏବଂ ଉଭୟ ପକ୍ଷର ହାନି-ଲାଭ ‘ଦଶ-ସପ୍ତ’ ଅନୁପାତରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
युद्धे अङ्गद-मैन्द-द्विविद-राक्षसयुद्धम्; कुम्भस्य प्रादुर्भावः तथा सुग्रीवेण पराभवः (Sarga 76: Angada and the Vanara chiefs battle Kampana, Prajaṅgha, Yūpākṣa, Śoṇitākṣa; Kumbha enters and is checked by Sugrīva)
ଏହି ସର୍ଗରେ ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧର ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଅଙ୍ଗଦ ନିଜର ପରାକ୍ରମ ଦେଖାଇ କମ୍ପନ ନାମକ ରାକ୍ଷସକୁ ପର୍ବତ ଶିଖର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାର କରି ବଧ କଲେ। ଏହା ପରେ ଶୋଣିତାକ୍ଷ, ପ୍ରଜଙ୍ଘ ଓ ଯୂପାକ୍ଷ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ମୈନ୍ଦ ଓ ଦ୍ୱିବିଦ ତାଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆସିଲେ। ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଙ୍ଗଦ ପ୍ରଜଙ୍ଘକୁ, ଦ୍ୱିବିଦ ଶୋଣିତାକ୍ଷକୁ ଏବଂ ମୈନ୍ଦ ଯୂପାକ୍ଷକୁ ମାରିଦେଲେ। ଏହି ବୀରମାନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣର ପୁତ୍ର କୁମ୍ଭ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିକୁ ଆସି ବାନର ସେନା ଉପରେ ଶର ବର୍ଷା କଲେ। ତାଙ୍କ ବାଣରେ ଅଙ୍ଗଦ ଆଦି ମଧ୍ୟ ଆହତ ହେଲେ। ଶେଷରେ ସୁଗ୍ରୀବ କୁମ୍ଭର ସାମନା କଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କ ଧନୁ ଭାଙ୍ଗିଲେ ଏବଂ ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ। ପରିଶେଷରେ ସୁଗ୍ରୀବ ଏକ ଭୀଷଣ ମୁଷ୍ଟି ପ୍ରହାରରେ କୁମ୍ଭକୁ ବଧ କଲେ, ଯାହା ଫଳରେ ରାକ୍ଷସ ସେନାରେ ଭୟ ଖେଳିଗଲା।
निकुम्भवधः — The Slaying of Nikumbha (Hanuman’s Duel)
ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ୭୭ତମ ସର୍ଗରେ ସୁଗ୍ରୀବ ନିଜ ଭାଇକୁ ବଧ କରିଥିବା ଦେଖି ନିକୁମ୍ଭ କ୍ରୋଧେ ଉନ୍ମତ୍ତ ହୋଇ ବାନର-ନେତୃତ୍ୱ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଏ। ସେ ମହେନ୍ଦ୍ରଶିଖର ସଦୃଶ ମଙ୍ଗଳମୟ ପରିଘ (ଲୋହା ଗଦା) ଧାରଣ କରି ଗର୍ଜନ କରି କରି ଏତେ ବେଗରେ ଘୁରାଏ ଯେ ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ଘୁରୁଛି ବୋଲି ଉପମା ଦିଆଯାଏ—ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ମାନସିକ ଯୁଦ୍ଧ। ଏହି ଭୟାନକ ଦୃଶ୍ୟରେ ଉଭୟ ସେନା କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ଭୟରେ ସ୍ତବ୍ଧ ହୋଇଯାଏ; ଯୁଦ୍ଧରେ ମନୋବଳର ଗୁରୁତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ସେତେବେଳେ କେବଳ ହନୁମାନ ଅଚଳ ରହି ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଆଗେଇ ଦେଇ ଦଢ଼ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ାନ୍ତି। ନିକୁମ୍ଭର ପରିଘପ୍ରହାର ପଡ଼ିବାମାତ୍ରେ ଗଦା ଚୁର୍ଣ୍ଣବିଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ; ହନୁମାନଙ୍କ ଅତିମାନବୀୟ ସ୍ଥିରତା ଓ କେବଳ ବଳପ୍ରୟୋଗର ନିଷ୍ଫଳତା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ହନୁମାନ ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ମୁଷ୍ଟିପ୍ରହାର କରନ୍ତି; ନିକୁମ୍ଭ ଧରି ଉଠାଇ ନେଲେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧିତ ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ପୁଣି ପ୍ରହାର କରନ୍ତି। ପରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ହନୁମାନ ନିକୁମ୍ଭକୁ ଭୂମିରେ ପତିତ କରି, ତାହାର ବକ୍ଷ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ବଳପୂର୍ବକ ଗଳା ମୋଡ଼ି ଭାଙ୍ଗି ତାକୁ ବଧ କରନ୍ତି। ବାନରମାନେ ହର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି, ରାକ୍ଷସ ସେନାରେ ଭୟ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ; ତାପରେ କଥା ରାମ ଓ ରାକ୍ଷସବୀର (ମକର) ସହିତ ଅଧିକ ତୀବ୍ର ସଂଘର୍ଷ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।
मकराक्षस्य निर्गमनम् — The Deployment of Makaraksha and Ravana’s Fury
ନିକୁମ୍ଭ ଓ କୁମ୍ଭଙ୍କ ବଧସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ରାବଣ ଶୋକ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲା। ସେ ଖରପୁତ୍ର, ବିଶାଳନୟନ ମକରାକ୍ଷକୁ ଡାକି ସ୍ପଷ୍ଟ ଆଜ୍ଞା ଦେଲା—ଶ୍ରୀରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବାନରସେନାକୁ ସଂହାର କର। ମକରାକ୍ଷ ଯୁଦ୍ଧବିଶ୍ୱାସରେ ଆଜ୍ଞା ଗ୍ରହଣ କରି ରାବଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ ଓ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲା। ସେ ରଥ ଓ ସେନା ସଜାଇ ରଥାରୂଢ ହୋଇ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ନିଜ ପୂର୍ବରୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲା। ତାପରେ ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତନକାରୀ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସଦଳ ଗଜସମୂହ ପରି ଭାରୀ ହୋଇ ନାୟକକୁ ଘେରି ପୃଥିବୀ କମ୍ପାଇ ଅଗ୍ରସର ହେଲା; ଭେରୀ-ଶଙ୍ଖନାଦ ଓ କରତାଳଧ୍ୱନିରେ ରଣକୋଳାହଳ ଛାଇଗଲା। ପ୍ରସ୍ଥାନବେଳେ ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ଦେଖାଦେଲା—ସାରଥିର ଚାବୁକ ଖସିପଡ଼ିଲା, ଧ୍ୱଜ ପଡ଼ିଗଲା, ଘୋଡ଼ାମାନେ ଶକ୍ତି ହରାଇ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ, ଧୂଳିଭରା କଠୋର ପବନ ବହିଲା; ତଥାପି ସେମାନେ ସଙ୍କେତ ଅବହେଳା କରି ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦିଗକୁ ଆଗେଇଗଲେ।
मकराक्षवधः (The Slaying of Makarākṣa)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଲଙ୍କାଯୁଦ୍ଧର ମଧ୍ୟରେ ଖରଙ୍କ ପୁତ୍ର ମକରାକ୍ଷ ରଣଭୂମିରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ବାନର ନେତାମାନେ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ସଜ୍ଜ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଗଛ, ପାହାଡ଼ଶିଳା ଓ ଶସ୍ତ୍ରବର୍ଷାରେ ବାନର–ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ସଂଗ୍ରାମ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ମକରାକ୍ଷ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର ପୁରୁଣା ବୈର ସ୍ମରଣ କରାଇ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଆହ୍ୱାନ କରେ ଓ ଯମଲୋକକୁ ପଠାଇବାର ଧମକ ଦିଏ; ଶ୍ରୀରାମ କଥାରେ ନୁହେଁ, କର୍ମରେ ପ୍ରମାଣ ଦେବାକୁ କହି ଖରସେନା ବିନାଶର କଥା ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି। ତାପରେ ଉଭୟ ପକ୍ଷରୁ ତୀବ୍ର ଶରବୃଷ୍ଟି ହୁଏ; ରଣନାଦରେ ଦିଗଦିଗନ୍ତ ଗୁଞ୍ଜିଉଠେ ଓ ଦେବଗଣ ମଧ୍ୟ ଆକାଶରୁ ଏହା ଦେଖନ୍ତି। ଶ୍ରୀରାମ ମକରାକ୍ଷର ରଥ ଭଙ୍ଗ କରି ତାକୁ ପଦଯୁଦ୍ଧକୁ ବାଧ୍ୟ କରନ୍ତି। ତେବେ ରାକ୍ଷସ ରୁଦ୍ରଦତ୍ତ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଶୂଳ—ଜଗତ୍ସଂହାର ସଦୃଶ—ଉଠାଇ ନିକ୍ଷେପ କରେ; ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୀତ ହୁଅନ୍ତି। ଶ୍ରୀରାମ ତିନିଟି ବାଣରେ ଆକାଶରେ ହିଁ ସେଇ ଶୂଳକୁ ଛେଦ କରି, ପରେ ପାବକାସ୍ତ୍ର ସନ୍ଧାନ କରି ମକରାକ୍ଷଙ୍କୁ ବଧ କରନ୍ତି; ହୃଦୟ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସେ ପତିତ ହୁଏ। ନାୟକଙ୍କ ପତନ ଦେଖି ରାକ୍ଷସମାନେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ବାଣଭୟରେ ଲଙ୍କା ଦିଗକୁ ପଳାୟନ କରନ୍ତି।
इन्द्रजितो यज्ञानुष्ठानं अन्तर्धानं च (Indrajit’s Rite and the Invisible Assault)
ମକରାକ୍ଷର ବଧ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ରାବଣ କ୍ରୋଧେ ଦନ୍ତ କଟକଟାଇ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରତିକାର ଚିନ୍ତା କଲା ଏବଂ ପୁତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ (ରାବଣି)କୁ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲା। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ପ୍ରଥମେ ରାକ୍ଷସ-ବିଧି ଅନୁସାରେ ଅଗ୍ନିହୋମ କଲା—ଶସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଯଜ୍ଞୋପକରଣ ଭାବେ ସଜାଗଲା, ଲାଲ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଗଲା, ଲୋହାର ସ୍ରୁବ ଆଦି ବ୍ୟବହୃତ ହେଲା, ଆହୁତି ପାଇଁ କଳା ଛାଗ ଧରାଗଲା। ଧୂମରହିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣକାନ୍ତି ଅଗ୍ନି ଆହୁତି ଗ୍ରହଣ କରିବା ସହ ବିଜୟର ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଦେଲା; ଦେବ-ଦାନବ-ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରି ସେ ଅଲଙ୍କୃତ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲା। ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ସେ ଆକାଶରୁ ବାଣବର୍ଷା କଲା ଏବଂ ଧୂଆଁ-କୁହୁଡ଼ିର ଅନ୍ଧକାର ସୃଷ୍ଟି କରି ଦିଗମାନଙ୍କୁ ମିଛାଇଦେଲା; ଶବ୍ଦ ଓ ରୂପ ଲୁଚିଗଲା। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରତିରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ମାୟାବୀକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ବାନରମାନେ ଶତଶଃ ପତିତ ହେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମ ଧର୍ମନିୟମ ଦେଖାଇ ରୋକିଲେ—ଏକଜଣ ପାଇଁ ଅନେକଙ୍କୁ ନାଶ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଲୁଚିଥିବା, ଶରଣାଗତ, ପଳାଉଥିବା, ଯୁଦ୍ଧ ନକରୁଥିବା କିମ୍ବା ଅସାବଧାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଅଧର୍ମ। ତାପରେ ରାମ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍କୁ ନିଶାନା କରି ସଠିକ୍ ଅସ୍ତ୍ରପ୍ରୟୋଗ କରିବା ନିଶ୍ଚୟ କଲେ ଏବଂ ତାହାର ଶୀଘ୍ର ବଧ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କଲେ; ବାନରସେନା ମଧ୍ୟ ସଜାଗ ରହିଲା।
इन्द्रजितो मायासीतावधः — Indrajit’s Illusory Sita Episode and Hanuman’s Rebuke
ଏହି ସର୍ଗରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ରାଘବଙ୍କ ଅଭିପ୍ରାୟ ବୁଝି ଲଙ୍କାଭିତରକୁ ପଛୁଆଯାଇ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନିଧନ ସ୍ମରଣ କରି କ୍ରୋଧରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ହୁଏ। ସେ ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ବାହାରି ଯୁଦ୍ଧସଜ୍ଜ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ମାୟା ପ୍ରୟୋଗ କରେ—ରାକ୍ଷସ ରକ୍ଷାମଧ୍ୟରେ ରଥରେ ଏକ ମାୟାସୀତାକୁ ବସାଇ ବାନରସେନାକୁ ଭ୍ରମିତ କରିବାକୁ ଆଗେଇ ଆସେ। ବାନରମାନେ ଧାଇଯାଆନ୍ତି; ହନୁମାନ ଅଗ୍ରଣୀ ହୋଇ ପର୍ବତଶିଖରକୁ ଅସ୍ତ୍ରଭଳି ବହି ରଥ ସମୀପକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ଏକବେଣୀ, ଧୂଳିଧୂସର ଅଙ୍ଗ, ତପସ୍ୱିନୀସଦୃଶ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସେ ନାରୀକୁ ଦେଖି ସେ ମୈଥିଲୀ ବୋଲି ଭାବି ବିହ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ନାଟକୀୟ ଭାବେ ତାଙ୍କ କେଶ ଧରି ଆଘାତ କରି, ଶତ୍ରୁକୁ ପୀଡା ଦେବା ପାଇଁ ସ୍ତ୍ରୀହିଂସା ମଧ୍ୟ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ବୋଲି ଯୁକ୍ତି ଦିଏ। ହନୁମାନ ଏହାକୁ ନୀଚ ଓ ଅଧର୍ମ ବୋଲି ନିନ୍ଦା କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ର ଶୀଘ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ଓ ମୃତ୍ୟୁପରେ ଅପକୀର୍ତ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି କହନ୍ତି। ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ସମସ୍ତଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଖଡ୍ଗରେ ସେଇ ମାୟାସୀତାକୁ ‘ବଧ’ କରି ବାନରମାନଙ୍କ ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରେ। କ୍ଷଣକାଳ ବାନରସେନା ଶୋକରେ ଭାଙ୍ଗି ପଳାଇଯାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଗର୍ଜନ କରି ଆନନ୍ଦ କରେ—ଏହି ମାୟା ଯୁଦ୍ଧ ଆବଶ୍ୟକତା ନୁହେଁ, ମନୋବଳ ଭଙ୍ଗ କରିବାର ଅସ୍ତ୍ର।
इन्द्रजित्-हनूमद्-युद्धं तथा निकुम्भिलायां होमः (Indrajit vs Hanuman; Indrajit’s Nikumbhila rite)
ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ୮୨ତମ ସର୍ଗରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ (ମେଘନାଦ)ଙ୍କ ଗର୍ଜନାସଦୃଶ ନାଦ ଶୁଣି ବାନରପ୍ରଧାନମାନେ ଭୟରେ ଛିଟିଯାଇ ପଳାଇବାକୁ ଲାଗନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ମାରୁତାତ୍ମଜ ହନୁମାନ ସେମାନଙ୍କ ପଳାୟନ ରୋକି, ଯୁଦ୍ଧୋତ୍ସାହ ହାରାଇଥିବାରେ ତିରସ୍କାର କରି, ପୁନଃ ପଙ୍କ୍ତି ସଜାଇ ସମ୍ମୁଖ ମୋର୍ଚ୍ଚାକୁ ଫେରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଉତ୍ସାହିତ ବାନରମାନେ ଗଛ ଓ ପର୍ବତଶିଖର ଉଠାଇ ଗର୍ଜନା କରି ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି; ହନୁମାନ ଅଗ୍ନି ପରି ଶତ୍ରୁସେନାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଅନେକ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ସଂହାର କରନ୍ତି। ହନୁମାନ ଏକ ବିଶାଳ ଶିଳା ରାବଣିପୁତ୍ରଙ୍କ ରଥ ଉପରେ ନିକ୍ଷେପ କରନ୍ତି; ସାରଥି ରଥକୁ ଏଡ଼ାଇ ଦେବାରୁ ଶିଳା ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କୁ ନ ଲାଗି, ଭୂମିକୁ ଚିରି ପଡ଼ିଥିବା ସ୍ଥାନରେ ସେନାକୁ ଚକ୍ନାଚୁର କରେ। ବାନରମାନଙ୍କ ଗଛ-ଶିଳାବର୍ଷା ପ୍ରତି ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଓ ତାଙ୍କ ଅନୁଚରମାନେ ବାଣବର୍ଷା ଏବଂ ତ୍ରିଶୂଳ, ଖଡ୍ଗ, ଶକ୍ତି, ଗଦା ଆଦି ଅସ୍ତ୍ରରେ ସମୀପଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି। ଶତ୍ରୁପଙ୍କ୍ତି ରୋକି ହନୁମାନ ଯୁକ୍ତିକୌଶଳରେ ବାନରସେନାକୁ ପଛକୁ ହଟିବାକୁ କହନ୍ତି—ରାମକାର୍ଯ୍ୟ ହିଁ ପରମ; ‘ସୀତା ହତା’ ବୋଲି ଗୁରୁତର ଦାବି ରାମଙ୍କୁ ଜଣାଇ ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ନିଷ୍ପତ୍ତି ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ହନୁମାନ ରାମଙ୍କ ଦିଗକୁ ଯାଉଛନ୍ତି ଦେଖି ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ନିକୁମ୍ଭିଲାକୁ ଯାଇ ରକ୍ତହୋମ ଆରମ୍ଭ କରେ; ସେଠାରେ ବିଧିଜ୍ଞ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସାକ୍ଷୀରେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ଦୀପ୍ତିରେ ଜ୍ୱଳିଉଠେ—ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନଶକ୍ତିର ସନ୍ଧିସ୍ଥଳରେ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
त्र्यशीतितमः सर्गः (Sarga 83) — Hanumān Reports Sītā’s ‘Slaying’; Rāma Collapses; Lakṣmaṇa’s Counter-Discourse on Dharma and Artha
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାକ୍ଷସ ଓ ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ସଙ୍ଗ୍ରାମ-ନିର୍ଘୋଷ ଶୁଣି ଶ୍ରୀରାମ ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାରରେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ସହାୟତା ପଠାଇବାକୁ ଋକ୍ଷରାଜ ଜାମ୍ବବାନଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଯୁଦ୍ଧକ୍ଲାନ୍ତ ବାନରମାନଙ୍କ ସହ ହନୁମାନ ଆସି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖଦ ସମ୍ବାଦ ଜଣାନ୍ତି—ରାବଣପୁତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ତାଙ୍କ ଆଖି ସାମ୍ନାରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କରି ପତିତ କରିଦେଲା। ଏହା ଶୁଣି ଶୋକାକୁଳ ରାମ ଛିନ୍ନମୂଳ ବୃକ୍ଷ ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଆନ୍ତି। ବାନରନାୟକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ପଦ୍ମ-ଉତ୍ପଳ ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳ ଛିଟାଇ, ଅନିର୍ବାପ୍ୟ ଅଗ୍ନିଜ୍ୱାଳାକୁ ଶାନ୍ତ କରୁଥିବା ପରି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଃଖିତ ରାମଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଯୁକ୍ତିରେ ଧର୍ମ-ସଙ୍କଟ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି—ଧର୍ମାତ୍ମା, ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ପୁରୁଷ ଯଦି ଦୁଃଖ ଭୋଗେ ଏବଂ ଅଧର୍ମୀ ସମୃଦ୍ଧ ହୁଏ, ତେବେ ଧର୍ମ ନିଷ୍ଫଳ ପରି ଲାଗେ। ଧର୍ମଫଳ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କି ନୁହେଁ, ନିୟତି ହିଁ କାରଣ କି, ଏବଂ ରାଜଧର୍ମରେ ‘ସତ୍ୟବଚନ’ ସର୍ବଦା କିପରି ସଙ୍ଗତ—ଏମିତି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇ ସେ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରସଦୃଶ ବାସ୍ତବତା କହନ୍ତି—ସମୃଦ୍ଧି ଥିଲେ ହିଁ ସମ୍ବନ୍ଧ, କର୍ମ ଓ ଗୁଣ ଧାରଣ ହୁଏ; ଅର୍ଥତ୍ୟାଗ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବାଧା ଦେଇ ପ୍ରମାଦ ବଢ଼ାଏ। ଶେଷରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍-ଜନିତ ଶୋକକୁ ପରାକ୍ରମରେ ନିବାରିବାର ସଙ୍କଳ୍ପ କରି, ରାମଙ୍କ ମହାତ୍ମ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଇ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ହେବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତି।
निकुम्भिला-यज्ञविघ्नोपदेशः (Counsel to Disrupt the Nikumbhilā Rite)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଉଦ୍ଭବିତ ମନୋସଙ୍କଟ ଓ ସୁବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶରେ ତାହାର ନିବାରଣ ଦେଖାଯାଏ। ସେନାବ୍ୟୁହ ବିନ୍ୟାସ କରି ବିଭୀଷଣ ଫେରି ଆସି ଦେଖନ୍ତି—ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କୋଳରେ ଶୋକମୋହରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି; ହନୁମାନଙ୍କ ସମ୍ବାଦକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ସୀତାବଧ କଲା ବୋଲି ଭୁଲ ବୁଝି ରାମ ଭ୍ରମଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ କାରଣ କହିଲେ, ବିଭୀଷଣ ଉତ୍ତେଜନା ରୋକି କହନ୍ତି—ଏହା ଅସମ୍ଭବ; ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବ ନାହିଁ; ଏହା ବାନରସେନାକୁ ବିଚଳିତ କରିବା ପାଇଁ ରଚିତ ମାୟା-ଛଳ। ତାପରେ ସେ ମୂଳ ରଣନୀତି ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ନିକୁମ୍ଭିଲାକୁ ଯାଇ ହୋମଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଯାଉଛି; ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେଲେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଜୟ ହେବ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯେନ ଅଦୃଶ୍ୟ। ତେଣୁ ବିଳମ୍ବ ନ କରି ସେନାକୁ ତୁରନ୍ତ ଆଗେଇ ନେବା, ମିଥ୍ୟା ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କରିବା, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପଠାଇ ଯଜ୍ଞଭଙ୍ଗ କରି ଇନ୍ଦ୍ରଜିତକୁ ବଧ୍ୟ କରିବାକୁ ସେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଏଭଳି ବିବେକ ଓ ସମୟସଂବେଦନଶୀଳ ନୀତି ଶୋକରୁ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ କର୍ମକୁ ନେଇଯାଏ।
निकुम्भिला-यज्ञविघ्नः — Vibhishana’s Counsel and Lakshmana’s March to Nikumbhila
ଏହି ୮୫ତମ ସର୍ଗରେ ଶୋକାକୁଳ ଶ୍ରୀରାମ କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ବିଭୀଷଣଙ୍କ କଥା ସମ୍ୟକ୍ ବୁଝି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ପରେ ମନକୁ ସମ୍ଭାଳି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପୁନଃ କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ବିଭୀଷଣ ଜଣାନ୍ତି—ବାନରସେନାକୁ ଯଥାବିଧି ବିଭାଜନ କରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ନିୟୋଜିତ କରାଯାଇଛି। ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଉତ୍ସାହ ବଢ଼ାଇଦେଉଥିବା ଦୁର୍ବଳକାରୀ ଚିନ୍ତା ତ୍ୟାଗ କରି, ସୀତା-ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ରାକ୍ଷସ-ବିନାଶ ପାଇଁ ପୁନର୍ବାର ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସ କରିବାକୁ ସେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତତ୍କାଳ ଗୁପ୍ତ ସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି—ରାବଣି ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ନିକୁମ୍ଭିଳାକୁ ଯାଇ ଯଜ୍ଞକର୍ମ କରୁଛି। ସେ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେଲେ ବରପ୍ରଭାବରୁ ରାମପକ୍ଷ ଭୟଙ୍କର ବିପଦରେ ପଡ଼ିବ; ଯଜ୍ଞକୁ ବିଘ୍ନ ନ କରିଲେ ରାମଙ୍କ ବଧ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ହେବ—ଏପରି ଦୁର୍ବଳତା ସେହି ବର ସହିତ ଜଡିତ। ତେଣୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ହୁଏ—ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ପଠାଯାଉ; ହନୁମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମଗ୍ର ବାନରସେନା ସହଯାତ୍ରୀ ହେଉ, ଜାମ୍ବବାନ୍ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ମାୟାବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ବିଭୀଷଣ ସହାୟତା ପାଇଁ ପଛରୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତୁ। ଶ୍ରୀରାମ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର-ଶକ୍ତି ଓ ମାୟାକୌଶଳ ସ୍ମରଣ କରି ଏହି ଅଭିଯାନର ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି, ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ନିକୁମ୍ଭିଳା ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି; ସେ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ-ବ୍ୟୂହରେ ଅନ୍ଧକାରର ପରଦା ପରି ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
इन्द्रजितः कर्माननुष्ठानात् उत्थाय हनूमन्तं प्रति प्रस्थानम् / Indrajit Abandons the Unfinished Rite and Moves Against Hanuman
ତେବେ ବିଭୀଷଣ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟୋପଯୋଗୀ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—ମେଘଶ୍ୟାମ ରାକ୍ଷସସେନାକୁ ଶୀଘ୍ର ଭାଙ୍ଗିଦିଅ, ଯେପରି ରାବଣପୁତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଦୃଶ୍ୟ ହେବ ଏବଂ ତାହାର ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ତାକୁ ଆଘାତ କରାଯାଇପାରିବ। ତାପରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ବାଣ, ଗଛ ଓ ପର୍ବତଶିଖର ଛାଡ଼ାଯାଉଥିବାରୁ ଆକାଶ ଯେନେ ଢାକିଯାଇଥିଲା। ବାନର ଓ ଭଲ୍ଲୁକମାନେ ନିଜ ସ୍ୱାଭାବିକ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ନିଜ ସେନାର ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଶୁଣି ଦୁର୍ଜୟ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କର୍ମ ଛାଡ଼ି ଉଠିଲା। ସେ ଅରଣ୍ୟର ଅନ୍ଧକାରରୁ ବାହାରି ପ୍ରସ୍ତୁତ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ମେଘପ୍ରଭା, ରକ୍ତନେତ୍ର ଓ ମୃତ୍ୟୁସମ ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ରାକ୍ଷସମାନେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଘେରିଥିବା ଦେଖି ହନୁମାନ ମହାବୃକ୍ଷ ଉଠାଇ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ପରି ଶତ୍ରୁପଙ୍କ୍ତିକୁ ଦହନ କଲେ। ହଜାର ହଜାର ରାକ୍ଷସ ତ୍ରିଶୂଳ, ଖଡ୍ଗ, ଶକ୍ତି, ଲୋହଦଣ୍ଡ, ପରଶୁ, ଘନ, ଭିନ୍ଦିପାଳ ଆଦି ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ନେଇ ହନୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଲେ। ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ସାରଥିକୁ ବାନରଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ଦିଗକୁ ରଥ ନେବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲା ଏବଂ ରଥରୁ ଶରବୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିଲା। ହନୁମାନ ଆଘାତ ସହି ସାକ୍ଷାତ୍ ଆହ୍ୱାନ କଲେ। ବିଭୀଷଣ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସତର୍କ କଲେ—ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଆସୁଛି, ତୁରନ୍ତ ସଂହାର କର; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରଥସ୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍କୁ ଚିହ୍ନି ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ ବାଣବର୍ଷା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
न्यग्रोध-प्रवेश-निवारणम् (Preventing Indrajit’s Banyan-Tree Rite) / Indrajit Confronts Vibhishana
ବିଭୀଷଣ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଉପଦେଶ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଏକ ବନପ୍ରଦେଶକୁ ନେଲେ ଏବଂ ମେଘଶ୍ୟାମ ବର୍ଣ୍ଣର ଭୟଙ୍କର ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ (ବଟବୃକ୍ଷ) ଦେଖାଇଲେ। ସେ କହିଲେ—ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ସେଠାରେ ହୋମ-ଆହୁତି ଦେଇ ମନ୍ତ୍ରବଳରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରାଣଘାତକ ସୁବିଧା ପାଏ; ତେଣୁ ସେ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ବାଣରେ ତାଙ୍କର ରଥ, ଅଶ୍ୱ ଓ ସାରଥିକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ଉଚିତ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧନୁ ଟାଣି, ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚାର ଟଙ୍କାର କରି, ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ଅପେକ୍ଷା କଲେ। ତାହାପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ରଥରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସାକ୍ଷାତ୍ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆହ୍ୱାନ କଲା। ପରେ କଠୋର ବାକ୍ୟବିନିମୟ ହେଲା—ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ସ୍ୱଜନ ତ୍ୟାଗ କରି ‘ପର’ଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି ବୋଲି ନିନ୍ଦା କରି, ଦୋଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପକ୍ଷକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ବୋଲି କହିଲା। ବିଭୀଷଣ ଧର୍ମକୁ ଆଧାର କରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ—ରାକ୍ଷସକୁଳରେ ଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କ୍ରୂର କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିଛି; ଅଧର୍ମସଙ୍ଗ ବିଷଧର ସର୍ପକୁ ଝାଡ଼ିଦେବା କିମ୍ବା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଘର ଛାଡ଼ି ପଳାଇବା ପରି। ସେ ରାବଣଙ୍କ ଦୋଷ—ଚୋରି, ପରସ୍ତ୍ରୀହରଣ, ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅବିଶ୍ୱାସ, ଋଷିହିଂସା, ଦେବଦ୍ୱେଷ, ଅହଂକାର, କ୍ରୋଧ ଓ ବୈର—ଗଣି କହିଲେ ଯେ ଏହି ଦୋଷମାନେ ମେଘ ଯେପରି ପର୍ବତଶିଖରକୁ ଢାକେ, ସେପରି ତାଙ୍କର ଶ୍ରେୟକୁ ଢାକିଦେଇଛି ଏବଂ ଲଙ୍କାର ବିନାଶ ସନ୍ନିକଟ। ଶେଷରେ ସେ ସତର୍କ କଲେ—ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ମୃତ୍ୟୁପାଶରେ ବଦ୍ଧ; ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବାଣ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ ସେ ଜୀବନ୍ତ ଫେରିବ ନାହିଁ।
इन्द्रजित्–लक्ष्मण संवादः तथा युद्धप्रवृत्तिः (Indrajit and Lakshmana: War-Boasts, Rebuke, and the Clash)
ସର୍ଗ ୮୮ ରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାକଯୁଦ୍ଧ ଶୀଘ୍ର ତୀର ଚାଳନା ଯୁଦ୍ଧରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ବିଭୀଷଣଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ଶୁଣି କ୍ରୋଧିତ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ କଳା ଘୋଡା ଯୁକ୍ତ ରଥରେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଯମପୁରକୁ ପଠାଇବେ ବୋଲି ଧମକ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ କୁହନ୍ତି ଯେ ଶାଗୁଣାମାନେ ତାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଖାଇବେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିର୍ଭୟରେ କ୍ଷାତ୍ର-ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି ଯେ ବିଜୟ କେବଳ କଥାରେ ନୁହେଁ, କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ। ସେ କୁହନ୍ତି ଯେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଚୋରର କାମ, ବୀରର ନୁହେଁ। ଏହା ପରେ ଉଭୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ସାପ ପରି ବିଷାକ୍ତ ତୀର ମାରନ୍ତି, ତଥାପି ଲକ୍ଷ୍ମଣ 'ଧୂମହୀନ ଅଗ୍ନି' ପରି ତେଜସ୍ୱୀ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ଙ୍କ ଛାତିରେ ପାଞ୍ଚଟି ତୀର ମାରନ୍ତି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ତିନୋଟି ତୀର ସହ ପାଲଟା ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ଦୁଇ ମହାବୀରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ପରି ମନେହୁଏ।
इन्द्रजित्–लक्ष्मणयोर् घोरः शरयुद्धः (Indrajit and Lakshmana’s Fierce Exchange of Arrows)
ଏହି ୮୯ତମ ସର୍ଗରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ–ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଵାକ୍-ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଶର-ଯୁଦ୍ଧର ପାଳାବଦଳ ସହ ଅଧିକ ଘୋର ହୋଇଉଠେ। କ୍ରୋଧକୁ ସଂଯମ କରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଖୁତ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ବାଣ ଛାଡ଼ନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଧନୁଷର ଟଙ୍କାର ରାକ୍ଷସ-ନାୟକଙ୍କ ମନକୁ କମ୍ପିତ କରେ। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ମୁହଁର ଫିକାପଣକୁ ବିଭୀଷଣ ମାନସିକ ଭଙ୍ଗର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ବୁଝନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ପୂର୍ବ ଯୁଦ୍ଧରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇଥିବା କଥା ଉଠାଇ ଉପହାସରେ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ, ସ୍ମୃତିକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରେ ଏବଂ ‘ଯମସଦନ’କୁ ଆସିବାକୁ ଧିକ୍କାର ଦେଉଛି। ପରେ ଉଭୟ ପକ୍ଷରୁ ବାଣବୃଷ୍ଟି—ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବାଣ ବର୍ଷାନ୍ତି; ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ହନୁମାନ ଓ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ଧ କରେ; ଢାଳ, କବଚ ଓ ଧ୍ୱଜ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼େ। କଥନରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ—କେହି ପଛୁଆ ହୁଏନି, କ୍ଳାନ୍ତି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏନି। ଆକାଶ ବାଣଜାଲରେ ଭରିଯାଇ ପ୍ରଳୟକାଳୀନ ମେଘ ପରି ଲାଗେ। ରକ୍ତଧାରା ଝରଣା ପରି ବହେ, ଦେହ ପୁଷ୍ପିତ ବୃକ୍ଷ ପରି ଦୀପ୍ତ—ଏହା ଯୁଦ୍ଧସ୍ଥିରତାର ପାଠ: ସଂଯମ, ନିଶାନାର ସଠିକତା, ଏବଂ ମାନସିକ ଆଧିକ୍ୟ ଛାଡ଼ିନ ଦେବା। ଶେଷରେ ବିଭୀଷଣ ଅଜେୟପ୍ରାୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବାକୁ ଆଗେଇ ଆସନ୍ତି, ମିତ୍ରଧର୍ମ ଓ ରଣସେବାକୁ ସୂଚିତ କରି।
इन्द्रजित्-लक्ष्मणयुद्धम् तथा वानरप्रोत्साहनम् (Indrajit–Lakshmana Battle and the Rallying of the Vanaras)
ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ୯୦ତମ ସର୍ଗରେ ଲଙ୍କାଯୁଦ୍ଧର ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଦୁଇଟି ଅନ୍ତର୍ଗଠିତ ଗତିରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ—(୧) ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବାନର ନେତୃତ୍ୱକୁ ଯୁକ୍ତିମୟ ଉତ୍ସାହଦାନ, ଏବଂ (୨) ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ (ରାବଣି) ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଯୁଦ୍ଧର ତୀବ୍ରତା। ଉଭୟେ ବିଜୟଲାଲସାରେ ଯୁଦ୍ଧଗଜ ପରି ମୁହାଁମୁହିଁ ହୁଅନ୍ତି; ବିଭୀଷଣ ଅଗ୍ରମୋର୍ଚ୍ଚାରେ ରହି ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ବିଭୀଷଣ ପୂର୍ବରୁ ନିହତ ପ୍ରମୁଖ ରାକ୍ଷସ ସେନାପତିମାନଙ୍କୁ ଗଣନା କରି ଅବଶିଷ୍ଟ ସଂଗ୍ରାମକୁ ଏକ ସଂକୁଚିତ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରନ୍ତି—ରାକ୍ଷସ ପ୍ରତିରୋଧର ମୁଖ୍ୟ ସ୍ତମ୍ଭ ଏବେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ହିଁ (ରାବଣ ଶେଷ ଅପବାଦ)। ରାମକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଭାଇଙ୍କ ପୁଅ ଉପରେ ପ୍ରହାର କରିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିବା ଧର୍ମସଙ୍କଟ ଓ ସ୍ୱଜନବଧର ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟକୁ ସେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଏହା ଶୁଣି ବାନରଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଅଧିକ ରଣୋତ୍ସାହରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ତାପରେ ଯୁଦ୍ଧଚିତ୍ର ଅଧିକ ଭୟାନକ ହୁଏ—ଜାମ୍ବବାନ୍ ବାନରସେନା ସହ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହ ମୁକାବିଲା କରନ୍ତି; ହନୁମାନ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ରଥରୁ ଅବତରଣ କରାଇ, ଉପଡ଼ା ଶାଳବୃକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସ ପଙ୍କ୍ତିକୁ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ–ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ଙ୍କ ଶରବର୍ଷା ଏତେ ଦ୍ରୁତ ଯେ ଧନୁର୍ହସ୍ତର ଗତି ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ପରି; ଆକାଶ ବାଣଜାଳରେ ଢାକିଯାଏ, ଅନ୍ଧକାର ଓ ଅପଶକୁନ ବଢ଼େ, ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧଧ୍ୱନି ଦେବାସୁର ସଂଗ୍ରାମ ପରି ଲାଗେ। ପରେ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ମୋଡ଼—ସୌମିତ୍ରି ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ଙ୍କ ଚାରି ଘୋଡ଼ାକୁ ବିଦ୍ଧ କରନ୍ତି; ଭଲ୍ଲବାଣରେ ସାରଥିର ଶିରଚ୍ଛେଦ ହୁଏ; ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ କ୍ଷଣକାଳ ପାଇଁ ନିଜେ ସାରଥିକାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ବାନର ନେତାମାନେ ଝାପ ଦେଇ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଦେବାରୁ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍କୁ ପଦଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପଡ଼େ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଘନ ଶରବର୍ଷାରେ ତାକୁ ଅଟକାନ୍ତି; ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ର ବିଷାଦ ଦେଖି ବାନରମାନଙ୍କ ମନୋବଳ ବଢ଼େ। ସର୍ଗାନ୍ତରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ପଦେ ଆଗେଇ ଆସେ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାହାର ପୁନଃ ଶରବର୍ଷାକୁ ନିରୋଧ କରି ତାହାର ପତନଦିଗରେ ଗତିକୁ ଦୃଢ଼ କରନ୍ତି।
इन्द्रजित्-वधः (The Slaying of Indrajit)
ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ୯୧ତମ ସର୍ଗରେ ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ରାବଣି ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ଘଟେ। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣଭୂଷିତ ରଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ପୁନର୍ବାର ରଣଭୂମିକୁ ଆସି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ବାଣବର୍ଷା କରେ; ବାନର-ନାୟକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଲାଘବ-ପ୍ରଦର୍ଶନର ଶରବୃଷ୍ଟିରେ ପୀଡ଼ିତ କରେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାହାର ଧନୁଷଗୁଡ଼ିକୁ ଛେଦ କରି, ପୁନଃପୁନଃ ଆହତ କରନ୍ତି ଏବଂ ସାରଥିକୁ ବଧ କରି ରଥର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି; ନିୟନ୍ତ୍ରକ ବିହୀନ ଅଶ୍ୱମାନେ ଦିଗଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗନ୍ତି। ବିଭୀଷଣ ମଧ୍ୟ ସାକ୍ଷାତ୍ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି। କ୍ରୋଧ ଓ ଦୈବପ୍ରେରଣାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ପ୍ରଥମେ ଅଗ୍ନ୍ୟସ୍ତ୍ର, ପରେ ଶସ୍ତ୍ରବୃଷ୍ଟିରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଉଥିବା ଅସୁରାସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୌର୍ୟ ଓ ମାହେଶ୍ୱର ପ୍ରତିକାରାସ୍ତ୍ରରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତିହତ କରନ୍ତି; ଦେବଗଣ ସାକ୍ଷୀ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଜେୟ ଐନ୍ଦ୍ରାସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ସତ୍ୟବଚନରେ ତାହାର ଶକ୍ତିକୁ ସଂସ୍କୃତ କରି ପ୍ରକ୍ଷେପ କରନ୍ତି; ତାହାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ଶିର ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଲୋକଭୟ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ। ଦେବଦୁନ୍ଦୁଭି ନାଦ ହୁଏ, ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ପଡ଼େ ଏବଂ ରାକ୍ଷସସେନା ଭାଙ୍ଗି ପଳାଇଯାଏ।
युद्धकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः — Indrajit’s Fall, Rama’s Embrace, and Sushena’s Battlefield Healing
ଏହି ସର୍ଗରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ବଧ ପରବର୍ତ୍ତୀ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପରିଣାମ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ରକ୍ତରେ ଲେପିତ ଓ ଶରବିଦ୍ଧ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ବଧବାର୍ତ୍ତା ଜଣାନ୍ତି; ବିଭୀଷଣ ମଧ୍ୟ ରାକ୍ଷସକୁମାରଙ୍କ ଶିରଚ୍ଛେଦ ଘଟିଥିବାକୁ ସାକ୍ଷ୍ୟ ଦେଇ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି। ତେବେ ଶ୍ରୀରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ାଇ ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ଏବଂ ଭ୍ରାତୃସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କୁ କୋଳେ ନେଇ, ଶରପୀଡ଼ିତ ଦେହକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଦେଖି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତି। ଶ୍ରୀରାମ ଏହାକୁ ରାବଣଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧଶକ୍ତିର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ କ୍ଷୟ ଭାବେ ମନେ କରି, ଶୋକାକୁଳ ରାବଣ ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ବାହାରିବ ବୋଲି କହି, ତାହାକୁ ସମାପ୍ତ କରିବାକୁ ନିଜ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ପରେ ରଣଭୂମିର ଚିକିତ୍ସା ଓ ମିତ୍ରସେନାର କଲ୍ୟାଣ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ—ଶ୍ରୀରାମ ସୁଷେଣଙ୍କୁ ଡାକି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବିଭୀଷଣ ଏବଂ ଆହତ ଋକ୍ଷ-ବାନର ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କର ଶର ଉତ୍ତୋଳନ ଓ ଚିକିତ୍ସା କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସୁଷେଣ ନାସାପଥରେ ଶ୍ୱାସଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣୀୟ ପରମ ଔଷଧ ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି; ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଶଲ୍ୟ, ବେଦନାରହିତ ଓ ସୁସ୍ଥ ହୋଇଯାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ମିତ୍ରନାୟକ ହର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରାୟ ଅସମ୍ଭବ ସଦୃଶ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଶଂସାରେ ସେନାର ଉତ୍ସାହ ଅତ୍ୟଧିକ ବଢ଼ିଯାଏ।
Sarga 93: Rāvaṇa’s Grief and Fury after Indrajit’s Fall; Move to Slay Vaidehī and Ministerial Restraint
ଏହି ସର୍ଗରେ ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ରାବଣଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ବିଭୀଷଣଙ୍କ ସହାୟତାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମେଘନାଦ/ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିବା ଦୁଃଖଦ ସମ୍ବାଦ ଜଣାନ୍ତି। ଏହା ଶୁଣି ରାବଣ ପ୍ରଥମେ ମୂର୍ଛ୍ଛିତ ହୁଏ, ପରେ ପୁତ୍ରଶୋକରେ ବିଳାପ କରେ, ଏବଂ ଶେଷରେ ତାହାର କ୍ରୋଧ ପ୍ରଳୟସମ ଭାବେ ଉଦ୍ଧତ ହୁଏ। ତାହାର ଭୃକୁଟି ପ୍ରଳୟ-ସମୁଦ୍ର ପରି, ମୁଖରୁ ଅଗ୍ନି-ଧୂମ ଫୁଟିବା ପରି, ଅଶ୍ରୁ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଦୀପରୁ ଝରୁଥିବା ତେଲ ପରି—ଏମିତି ଉପମାରେ ତାହାର ମନୋବିକାର ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛି। ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ଅଭେଦ୍ୟ କବଚ ଓ ଭୟଙ୍କର ଧନୁଷକୁ ସ୍ମରଣ କରି ସେ ନିଜ ବରବଳ ଓ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରର ସୁରକ୍ଷା ଘୋଷଣା କରେ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧୋତ୍ସାହ ପୁନଃ ଜାଗ୍ରତ କରେ ଏବଂ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉପରେ ପୁନରାକ୍ରମଣ କରିବାକୁ କହେ। କିନ୍ତୁ ଶୋକ ପ୍ରତିଶୋଧକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ—ସେ ବୈଦେହୀ ସୀତାଙ୍କୁ ନାଶ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି ଖଡ୍ଗ ଧରି ଅଶୋକବନକୁ ଧାଉଥାଏ; ରାକ୍ଷସମାନେ ତାକୁ ଅଜେୟ ଭାବି ହର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି। ତାପରେ ସୀତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଆସେ—ଭୟାକୁଳ ହୋଇ ସେ ହନୁମାନଙ୍କ ପୂର୍ବ ଉଦ୍ଧାର ପ୍ରସ୍ତାବ ଗ୍ରହଣ ନ କରିଥିବାରେ ନିଜକୁ ଦୋଷ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ରାମ ଓ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ନେଇ ଚିନ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ରୀ ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ରାବଣକୁ ରୋକନ୍ତି—ନାରୀବଧ ଅଧର୍ମ; କ୍ରୋଧ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିୟୋଜିତ ହେବା ଉଚିତ, ସୀତାଙ୍କ ଉପରେ ନୁହେଁ। ଏହି ଉପଦେଶ ମାନି ରାବଣ ଫେରିଯାଏ ଏବଂ ପୁନଃ ସଭାଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ—ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରତିହିଂସାରୁ ସରି ସାର୍ବଜନୀନ ଯୁଦ୍ଧଧର୍ମକୁ ଅସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ପୁନଃ ସମନ୍ୱୟ ହୁଏ।
रावणस्य सभाप्रवेशः — रामस्य शरवृष्ट्या राक्षससेनाविनाशः (Ravana Enters Council; Rama’s Arrow-Storm Destroys the Rakshasa Host)
ସର୍ଗ ୯୪ରେ ରାବଣ ଶୋକ ଓ କ୍ରୋଧରେ ବିକଳ ହୋଇ ସଭାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ ଏବଂ ସେନାନାୟକମାନଙ୍କୁ କରଯୋଡ଼ି କହେ—ଆକ୍ରମଣକୁ ଏକମାତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ରାମଙ୍କ ଉପରେ, କେନ୍ଦ୍ରିତ କର। ସେ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ପଦାତି ସେନାର ସଂଯୁକ୍ତ ମୋତାୟେନର ଆଦେଶ ଦିଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସହିତ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବାଣ, ଗଦା, ଖଡ଼୍ଗ, ପରଶୁ, ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ଖଣ୍ଡ ପରସ୍ପର ଉପରେ ପଡ଼େ; ରଣଭୂମି ଧୂଳି ଓ ରକ୍ତରେ ଆବୃତ—ରକ୍ତନଦୀ ବହୁଥିବା ପରି, ଶବଗୁଡ଼ିକ ଭାସୁଥିବା କାଠ ପରି, ଯୁଦ୍ଧଯନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ କୂଳ ଓ ବୃକ୍ଷ ପରି ଦିଶେ। ଆହତ ବାନରମାନେ ରାମଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି। ତେବେ ରାମ ରାକ୍ଷସସେନା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଅପାର ଶରବୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପରମାସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ବେଗରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଭ୍ରମ ହୁଏ—ଅନେକ ରାମ ଦିଶନ୍ତି, ରାମଙ୍କୁ ସିଧା ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ମୋହକ୍ରୋଧରେ ପରସ୍ପରକୁ ହିଁ ଆଘାତ କରନ୍ତି। ଅତି ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ରାକ୍ଷସବଳର ଭୟାବହ ସଂହାର ହୁଏ; ଅବଶିଷ୍ଟମାନେ ଲଙ୍କାକୁ ପଳାୟନ କରନ୍ତି। ଦେବଗଣ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ରାମ ସୁଗ୍ରୀବ, ବିଭୀଷଣ, ହନୁମାନ, ଜାମ୍ବବାନ, ମୈନ୍ଦ ଓ ଦ୍ୱିବିଦଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଏପରି ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରଶକ୍ତି କେବଳ ତାଙ୍କର ଓ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ (ଶିବ)ଙ୍କର ଅଧିକାର।
युद्धकाण्डे पञ्चनवतितमः सर्गः (Sarga 95: Lamentation in Laṅkā and the Causal Chain of Enmity)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଯୁଦ୍ଧବିଧ୍ୱଂସର ହିସାବ ଓ ତାହାର କାରଣ-ଶୃଙ୍ଖଳାର ଚିନ୍ତନ ଦେଖାଯାଏ। ରାବଣ ପଠାଇଥିବା ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣ ଅଶ୍ୱଯୁକ୍ତ ସେନା, ପତାକାଶୋଭିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣାଳଙ୍କୃତ ରଥ, ଲୋହଦଣ୍ଡଧାରୀ ଯୋଦ୍ଧା ଓ ମାୟାବୀ ରାକ୍ଷସ—ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଦୀପ୍ତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣାଳଙ୍କୃତ ଶରରେ ନିହତ ହୁଅନ୍ତି; ରାମଙ୍କ ‘ଅକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମ’ (ଅକ୍ଳାନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟସାଧନ) ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ତାପରେ ରାକ୍ଷସୀ ନାରୀମାନେ ଓ ଅବଶିଷ୍ଟ ଲୋକେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ପତି, ପୁତ୍ର, ବାନ୍ଧବଙ୍କ ପାଇଁ ବିଳାପ କରନ୍ତି ଏବଂ ପଚାରନ୍ତି—ଏହି ବୈରର ଶୃଙ୍ଖଳା କେଉଁଠୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲା? ଶୂର୍ପଣଖାର ରାମପ୍ରତି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟଜନକ ଆକାଙ୍କ୍ଷା, ତାହାର ନିନ୍ଦିତ ଆକ୍ରମଣ, ତାହାର ଫଳରେ ଖର-ଦୂଷଣଙ୍କ ବିନାଶ, ଏବଂ ଶେଷରେ ସୀତାହରଣ। ରାମପରାକ୍ରମର “ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପ୍ରମାଣ” ଭାବେ ବିରାଧବଧ, ଜନସ୍ଥାନ ଅଭିଯାନ, ଖର-ଦୂଷଣ-ତ୍ରିଶିରା-କବନ୍ଧ-ବାଲିବଧ ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପୁନଃସ୍ଥାପନ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଧର୍ମୋପଦେଶକୁ ରାବଣ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଥିବା କଥା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ସାମୂହିକ ଭୟ ତୀବ୍ର ହୁଏ—ଲଙ୍କା ଶ୍ମଶାନସଦୃଶ ଲାଗେ, ଅପଶକୁନ ଦେଖାଦିଏ, ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ଅନ୍ତକ (ମୃତ୍ୟୁ) ସହ ତୁଳନା କରାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବରଦାନ ସ୍ମରଣ କରି କୁହାଯାଏ—ଦେବ-ଦାନବ-ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ନେଇ ରାବଣ ନିର୍ଭୟ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ନେଇ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟାବତାର ରାମ ତାଙ୍କ ପତନର ଉପାୟ ହେଲେ। ଶେଷରେ ନାରୀମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଦୀନ କ୍ରନ୍ଦନ କରନ୍ତି—ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କେବଳ ସେନାପରାଜୟ ନୁହେଁ, ଧର୍ମସମ୍ମୁଖରେ ନୈତିକ ହିସାବ ମଧ୍ୟ।
युद्धाय रावणस्य निर्याणं तथा उत्पातदर्शनम् (Ravana’s Mobilization for War and the ظهور of Fatal Portents)
ଲଙ୍କାର ସର୍ବତ୍ର ବିଲାପଧ୍ୱନି ଶୁଣି ରାବଣ ନଗରର ବ୍ୟାକୁଳତା ଓ ଯୁଦ୍ଧର ଗୃହଜୀବନ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ଭାର ଅନୁଭବ କରି କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ଥମ୍କିଗଲା। ପରେ କ୍ରୋଧରେ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରି ମହୋଦର, ମହାପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ବିରୂପାକ୍ଷଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଆଦେଶ ଦେଲା—ଅବଶିଷ୍ଟ ନିଶାଚରମାନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ସମାବେଶ କର। ଦର୍ପଭରା ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ସେ କହିଲା—ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଯମଧାମକୁ ପଠାଇଦେବି; ଖର, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ପ୍ରହସ୍ତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ବଧର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବି; ମେଘସଦୃଶ ଶରବର୍ଷାରେ ବାନରସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବି। ରାକ୍ଷସମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ରଥରେ ଚଢ଼ି ଗର୍ଜନ କରି ବାହାରିଲେ। ରାବଣ ଧନୁ ଉଠାଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଆଗେଇଯିବା ସହିତ ଘୋର ଅପଶକୁନ ଦେଖାଦେଲା—ସୂର୍ଯ୍ୟ ମ୍ଲାନ ହେଲା, ଦିଗମାନେ ଅନ୍ଧାର ହେଲେ, ଉଲ୍କାପାତ ଓ ରକ୍ତବୃଷ୍ଟି ହେଲା, ପଶୁପକ୍ଷୀ ଅଶୁଭ ଧ୍ୱନି କଲେ, ଏବଂ ତାହାର ବାମ ଚକ୍ଷୁ ଓ ବାମ ଭୁଜା ଫଡ଼ିଲା। ତଥାପି ସେ ରୁକିଲା ନାହିଁ; ଭୟଙ୍କର ସଂଗ୍ରାମ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଓ ତାହାର ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁଙ୍ଖ ବାଣ ବାନରପଙ୍କ୍ତିରେ ଗୁରୁତର ଆଘାତ କଲା।
सप्तनवतितमः सर्गः (Yuddha Kāṇḍa 97): Sugrīva’s Onslaught and the Fall of Virūpākṣa
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାବଣଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ବାଣବର୍ଷା ପରେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିର ଭାରୀ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପ୍ରତିଆକ୍ରମଣ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛି। ଜ୍ୱଳନ୍ତ ବାଣର ଆଘାତ ସହିନ ପାରି ବାନରମାନେ ଛିଟିଯାଇଲେ, ଭୂମି ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ଦେହରେ ଆବୃତ ହେଲା। ଅନେକଙ୍କୁ ନିହତ କରି ରାବଣ ଯୁଦ୍ଧର ଧାରା ଫେରାଇ ରାଘବ (ଶ୍ରୀରାମ)ଙ୍କ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ଏହା ଦେଖି ସେନାପତି ସୁଗ୍ରୀବ ଛିଟିଯାଇଥିବା ବାନରସେନାକୁ ସ୍ଥିର କରିବା ପାଇଁ ସୁଷେଣଙ୍କୁ ବ୍ୟୂହ-ରକ୍ଷାରେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ ଏବଂ ନିଜେ ଗଛକୁ ଅସ୍ତ୍ର କରି ଆଗେଇଲେ; ଅନ୍ୟ ଯୂଥପତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଶିଳା ଓ ଗଛ ନେଇ ସହଯାତ୍ରୀ ହେଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ ମେଘର ଶିଳାବୃଷ୍ଟି ପରି ପଥର ବର୍ଷା କରି ରାକ୍ଷସ ପଙ୍କ୍ତିକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ। ତେବେ ବିରୂପାକ୍ଷ ନାମକ ରାକ୍ଷସବୀର ନିଜ ନାମ ଘୋଷଣା କରି ମଦମତ୍ତ ହାତୀରେ ଚଢ଼ି, ବାଣରେ ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବାନର ଅଗ୍ରଭାଗକୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମନୋବଳ ବଢ଼ାଇଲା। ଗଛପ୍ରହାର, ଶିଳାନିକ୍ଷେପ, ଖଡ୍ଗଛେଦ, ମୁଷ୍ଟି ଓ କରତଳ ଆଘାତରେ ଦୁହିଁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘୋର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ହେଲା। ଶେଷରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ବଜ୍ରସମ କରତଳାଘାତରେ ବିରୂପାକ୍ଷ ପତିତ ହେଲା; ରକ୍ତ ଝରଣା ପରି ବହିଲା। ବାନରମାନେ ହର୍ଷିତ ହେଲେ ଓ ରାକ୍ଷସସେନା ସ୍ତବ୍ଧ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇପଡ଼ିଲା।
महोदरवधः (The Slaying of Mahodara)
ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ୯୮ତମ ସର୍ଗରେ ମହୋଦରବଧ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ସେନା ଭଙ୍ଗ ଓ ବିରୂପାକ୍ଷର ପତନ ଦେଖି କ୍ରୋଧିତ ରାବଣ ମହୋଦରକୁ ‘ବିଜୟାଶା’ ଭାବେ ଧରି, ରାଜାନୁଗ୍ରହର ଋଣ ଅଦ୍ଭୁତ ପରାକ୍ରମରେ ଶୋଧ କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ମହୋଦର ପତଙ୍ଗ ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼େ ସେପରି ବାନରସେନା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଭୟଙ୍କର ସଂହାର କରେ ଓ ଦଳଗୁଡ଼ିକୁ ଛିଟିକାଇ ଦେଇଥାଏ। ବାନରମାନେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିବାରେ ସୁଗ୍ରୀବ ସେମାନଙ୍କୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦେଇ ସ୍ୱୟଂ ମହୋଦର ସହ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ପଥର ପ୍ରହାର, ଶାଳବୃକ୍ଷକୁ ଗଦା ପରି ଚାଳନା, ପରିଘ (ଲୋହା ଦଣ୍ଡ) ପ୍ରୟୋଗ, ଗଦାଯୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଶେଷରେ ଖଡ୍ଗ-ଢାଳ ଯୁଦ୍ଧ—ଏଭଳି ଅସ୍ତ୍ରବିନିମୟ କ୍ରମେ ତୀବ୍ର ହୁଏ। ମଧ୍ୟଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଶୁଖିଯାଇଥିବା ସରୋବର ପରି ସେନା କ୍ଷୀଣ ହେବା ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସହ ମେଘ ପରି ଦୁଇ ଯୋଦ୍ଧା ଗର୍ଜିବା—ଏହି ଉପମାରେ ଯୁଦ୍ଧର ଉଗ୍ରତା ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଶେଷରେ ଦେହରେ ଅଟକିଥିବା ଖଡ୍ଗକୁ ବାହାର କରିବାରେ ମହୋଦର ବ୍ୟସ୍ତ ଥିବାବେଳେ ସୁଗ୍ରୀବ ତାହାର ଶିର ଛେଦ କରନ୍ତି। ଏଥିରୁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆତଙ୍କ ଛଡ଼ି ସେମାନେ ପଳାୟନ କରନ୍ତି; ବାନରମାନେ ଜୟଧ୍ୱନି କରନ୍ତି; ରାବଣଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଆହୁରି ଗଭୀର ହୁଏ—ଏହା ଯୁଦ୍ଧର ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ମୋଡ଼ ଓ ସଙ୍କଟରେ ନେତୃତ୍ୱଧର୍ମର ନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ହିସାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
Mahāpārśva-vadhaḥ — The Slaying of Mahāpārśva (Angada’s Counterstrike)
ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ହାତରେ ମହୋଦର ନିହତ ହେବା ଦେଖି ମହାପାର୍ଶ୍ୱର କ୍ରୋଧ ଅତ୍ୟଧିକ ବଢ଼ିଗଲା। ସେ ଭୟଙ୍କର ଶରବର୍ଷା କରି ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ବାନରସେନାକୁ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ କଲା—କେଉଁଠି ଅଙ୍ଗଛେଦ, କେଉଁଠି ଗଭୀର ଆଘାତ—ଏବଂ ଅଗ୍ରପଙ୍କ୍ତି କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ନିରୁତ୍ସାହ ହେଲା। ଏହି ମନୋଭଙ୍ଗ ଦେଖି ଅଙ୍ଗଦ ଆଗକୁ ଧାଇ ଲୋହାର ପରିଘ ଛାଡ଼ି ମହାପାର୍ଶ୍ୱକୁ ରଥରୁ ଫେଲାଇଦେଲା; ସେହି ସମୟରେ ଜାମ୍ବବାନ ବିଶାଳ ଶିଳା ଛାଡ଼ି ରାକ୍ଷସ ରଥପଙ୍କ୍ତିକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ଆଘାତ କରି ରଥକୁ ଧ୍ୱଂସ କଲେ। ଚେତନା ଫେରିଲେ ମହାପାର୍ଶ୍ୱ ପୁନର୍ବାର ଆକ୍ରମଣ ନବୀକରଣ କଲା—ଅଙ୍ଗଦକୁ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ କଲା, ଜାମ୍ବବାନ ଓ ଗବାକ୍ଷକୁ ମଧ୍ୟ ଭେଦିଲା। ତେବେ ଅଙ୍ଗଦ ଭୟଙ୍କର ପରିଘ ଧରି ଘୁରାଇ ମହାପାର୍ଶ୍ୱକୁ ପ୍ରହାର କଲା, ପରେ ନିକଟକୁ ଯାଇ କରତଳାଘାତ ମଧ୍ୟ ଦେଲା। ମହାପାର୍ଶ୍ୱ ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ ଯୁଦ୍ଧକୁହାଡ଼ି ଛାଡ଼ିଲା, କିନ୍ତୁ ଅଙ୍ଗଦ ତାହାକୁ ଏଡ଼ାଇଦେଲା। ଶେଷରେ ଅଙ୍ଗଦ ବକ୍ଷ–ହୃଦୟପ୍ରଦେଶକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ମୁଷ୍ଟିପ୍ରହାର କଲା; ମହାପାର୍ଶ୍ୱର ହୃଦୟ ଭଙ୍ଗିଗଲା ଏବଂ ସେ ରାକ୍ଷସ ମୃତ ହୋଇ ପଡ଼ିଲା। ବାନରମାନେ ବିଜୟନାଦ କଲେ, ଲଙ୍କାର ପ୍ରାସାଦମାନେ କମ୍ପିଉଠିଲା; ସେଇ କୋଲାହଳ ଶୁଣି ରାବଣ ପୁନର୍ବାର ଯୁଦ୍ଧଦିଗକୁ ମନ ଦେଲା—ରଣନୀତି ଓ ମନୋବଳରେ ତୀବ୍ର ଉତ୍ତେଜନା ବଢ଼ିଲା।
रावण–रामयुद्धप्रारम्भः (The Intensification of the Rama–Ravana Duel)
ମହୋଦର, ମହାପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ମହାବଳୀ ବିରୂପାକ୍ଷ ନିହତ ହେବା ପରେ ରାବଣ ପରମ କ୍ରୋଧରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ସାରଥିକୁ ଶୀଘ୍ର ଆଗେଇ ନେବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଏ। ତାହାର ରଥଗତିରେ ଯେନ ଦିଗଦିଗନ୍ତ କମ୍ପିତ ହୁଏ। ପରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ତାମସାସ୍ତ୍ର ସନ୍ଧାନ କରି ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରସାର କରେ; ବାନରସେନା ଦଗ୍ଧ ଓ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଛିଟିକି ପଳାଏ, ଭୂମି ଉପରେ ଧୂଳିର ଘୋର ମେଘ ଉଠେ। ଛିଟିକିଥିବା ବାନରମାନଙ୍କୁ ଓ ନିକଟାଗତ ରାବଣକୁ ଦେଖି ଶ୍ରୀରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୁଅନ୍ତି—ଦୁହେଁ ବିଷ୍ଣୁ-ଇନ୍ଦ୍ର ସମ ତେଜସ୍ୱୀ, ରାମଙ୍କ ଧନୁଷ ଯେନ ଆକାଶକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଛି। ତାପରେ ଉଭୟ ପକ୍ଷରୁ ଅବିରତ ଶରବର୍ଷା ଚାଲେ—ମଧ୍ୟାକାଶରେ ଶରଛେଦନ, ହସ୍ତଲାଘବର ପ୍ରଦର୍ଶନ, ରଥମାନଙ୍କର ବୃତ୍ତାକାର ଚଳନ; ଦୃଶ୍ୟ ଯେନ ରାହୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ନିକଟେ ଆସିଛି ଓ ଆକାଶ ବିଦ୍ୟୁତ୍ରେଖାଯୁକ୍ତ ମେଘରେ ଆବୃତ। ରାବଣ ନାରାଚବୃଷ୍ଟିରେ ରାମଙ୍କ ଲଲାଟକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ; ରାମ ଅବିକଳ ରହି ସହନ କରି ରୌଦ୍ରାସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ରାବଣର କବଚ ଆଘାତକୁ ଶୋଷି ନେଇଥାଏ। ପରେ ରାବଣ ରାକ୍ଷସାଧିଷ୍ଠିତ ମାୟାମୟ ଶସ୍ତ୍ରଜାଳ ଛାଡ଼େ—ପଶୁମୁଖ ଓ ପଞ୍ଚଶିର ସର୍ପାକାର ଶର; ଶ୍ରୀରାମ ଅଗ୍ନ୍ୟଧିଷ୍ଠିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର-କେତୁ-ଗ୍ରହ-ବିଦ୍ୟୁତ୍ସଦୃଶ ଅସ୍ତ୍ରରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭଙ୍ଗ କରି ସହସ୍ର ଖଣ୍ଡ କରନ୍ତି। ଶତ୍ରୁ ଅସ୍ତ୍ର ନିବାରିତ ହେବା ଦେଖି ବାନରନାୟକମାନେ ହର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବ ଦାଶରଥିଙ୍କ ଅକ୍ଷୟ ଯୁଦ୍ଧସାମର୍ଥ୍ୟକୁ ଜୟଧ୍ୱନି ସହ ପ୍ରଶଂସା କରେ।
शक्तिप्रहारः (Ravana’s Shakti Javelin and Lakshmana’s Wounding)
ସର୍ଗ ୧୦୧ରେ ରାମ ଓ ରାବଣଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ନିଏ। ରାମ ରାବଣର ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ବିଫଳ କରନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାବଣର ରଥ ପତାକା ଓ ସାରଥୀଙ୍କୁ ବିନାଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ବିଭୀଷଣ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ମାରିଦିଅନ୍ତି। କ୍ରୋଧିତ ରାବଣ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଉପରକୁ ଏକ ଶକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଟକାଇ ଦିଅନ୍ତି। ତା’ପରେ ରାବଣ ମୟଦାନବ ନିର୍ମିତ ଆଠଟି ଘଣ୍ଟି ଥିବା ଏକ ମହାଶକ୍ତି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉପରକୁ ନିକ୍ଷେପ କରନ୍ତି, ଯାହା ତାଙ୍କ ଛାତିରେ ବାଜେ ଓ ସେ ମୂର୍ଚ୍ଛିତ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ରାମ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସେହି ଶକ୍ତିକୁ ବାହାର କରି ଭାଙ୍ଗି ଦିଅନ୍ତି। ସେ ହନୁମାନ ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି ଯେ ଆଜି ପୃଥିବୀ ରାବଣ-ହୀନ କିମ୍ବା ରାମ-ହୀନ ହେବ।
लक्ष्मण-प्राणरक्षा: (Lakshmana’s Revival by the Herb-Mountain)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିର ଗୁରୁତର ଚିକିତ୍ସା-ସଙ୍କଟ ଓ ତାହାର ଧର୍ମନୈତିକ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ରାବଣଙ୍କ ଶକ୍ତି (ବାଣ/ଭାଲା) ଆଘାତରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରକ୍ତସିକ୍ତ ହୋଇ ପଡ଼ନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ; ଭାଇ ବିନା ବିଜୟ, ଜୀବନ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନିରର୍ଥକ ବୋଲି ଶୋକରେ ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ତେବେ ବୈଦ୍ୟ ସୁଷେଣ ନିଦାନଯୁକ୍ତ ଯୁକ୍ତିରେ ରାମଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମୁଖରେ ଏଯାଁ ତେଜ ଅଛି, ହୃଦୟ ଓ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗରେ ଜୀବନ-ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଉଛି; ତେଣୁ ନିରାଶା ଛାଡ଼ିବାକୁ କହନ୍ତି। ପରେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଔଷଧି-ପର୍ବତକୁ ପଠାଇ ଚାରି ମହୌଷଧି ଆଣିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ସବର୍ଣ୍ଣକରଣୀ, ସାବର୍ଣ୍ୟକରଣୀ, ସଞ୍ଜୀବକରଣୀ ଓ ସନ୍ଧାନୀ। ହନୁମାନ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନି ପାରିନଥିବାରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଶିଖର ସହିତ ସମଗ୍ର ପର୍ବତକୁ ଉପାଡ଼ି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିକୁ ଆଣନ୍ତି। ସୁଷେଣ ଔଷଧି ବାହାର କରି ପିଷି ନାସିକା ମାର୍ଗରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତି; ଶକ୍ତିର ଆଘାତ ଓ ବେଦନାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଉଠି ଦାଁଡ଼ାନ୍ତି। ବାନର ନେତାମାନେ ହର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି; ଶ୍ରୀରାମ ଅଶ୍ରୁଭରା ନୟନରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି—ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରି ରାବଣବଧ ସମାପ୍ତ କରନ୍ତୁ; ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଶୋକକୁ ଧର୍ମ, ବଚନପାଳନ ଓ ଲୋକନ୍ୟାୟର ଅଧୀନରେ ରଖନ୍ତୁ।
ऐन्द्ररथप्रदानम् — Indra’s Chariot Offered to Rāma; The Duel Intensifies
ଏହି ସର୍ଗରେ ଯୁଦ୍ଧର ସମତା ନେଇ ଆଲୋଚନା ଉଠେ—ଶ୍ରୀରାମ ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ରାବଣ ରଥସ୍ଥ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛି; ତେଣୁ ଦେବତା ଓ ଦିବ୍ୟଜନ କହନ୍ତି ଯେ ଏହା ସମାନ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ନୁହେଁ। ସେମାନଙ୍କ ଅମୃତସଦୃଶ ବଚନ ଶୁଣି ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ସାରଥି ମାତଲିଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି—ଦିବ୍ୟ ରଥକୁ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିକୁ ନେଇ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ତାହାରେ ଆରୋହଣ କରାଅ। ମାତଲି ସୁବର୍ଣ୍ଣାଳଙ୍କୃତ, ହରିତ ଅଶ୍ୱଯୁକ୍ତ ଦିବ୍ୟ ରଥ ସହ ଆସି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧୋପକରଣ ନିବେଦନ କରନ୍ତି—ମହାଧନୁ, ଅଗ୍ନିଦୀପ୍ତ କବଚ, ସୂର୍ଯ୍ୟସଦୃଶ ବାଣ, ଏବଂ ଶୁଭ ନିର୍ମଳ ଶକ୍ତି। ସେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ବିଜୟାର୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦାନ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ଓ ନିଜେ ସାରଥି ହେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଶ୍ରୀରାମ ଆଦରରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରି ରଥାରୋହଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି। ତାପରେ ଯୁଦ୍ଧ ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର ହୁଏ। ରାବଣ ରାକ୍ଷସାସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରେ; ତାଙ୍କ ବାଣ ବିଷଧର ସର୍ପ ପରି ଦିଗଦିଗନ୍ତକୁ ଭରିଦିଏ। ଶ୍ରୀରାମ ଗରୁଡାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରତିହତ କରି ସର୍ପବାଣକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସୁପର୍ଣ୍ଣରୂପରେ ପରିଣତ କରି ନାଶ କରନ୍ତି। ପୁନଃ ରାବଣ ଘନ ଶରବର୍ଷାରେ ମାତଲିଙ୍କୁ ଆଘାତ କରେ, ରଥଧ୍ୱଜ କାଟେ, ଇନ୍ଦ୍ରାଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ଆହତ କରେ; ଦେବ, ଋଷି ଓ ବାନରନାୟକମାନେ ଆଶଙ୍କିତ ହୁଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ଗ୍ରହଯୋଗ, ମ୍ଲାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉତ୍ତାଳ ସମୁଦ୍ରର ଚିତ୍ରଣ ରାମ–ରାବଣ ସଂଘର୍ଷର ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରେ।
रावणशूलप्रक्षेपः — Ravana Hurls the Trident; Rama Counters with Indra’s Javelin
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାମ ଓ ରାବଣଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ କ୍ରୋଧିତ ମୁଖମଣ୍ଡଳ ଦେଖି ପର୍ବତମାଳା କମ୍ପିତ ହୁଏ, ସମୁଦ୍ର ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଉଠେ ଏବଂ ଆକାଶରେ ଅଶୁଭ ମେଘ ଘୂରି ବୁଲେ। ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଋଷିଗଣ ପ୍ରଳୟକାଳ ସଦୃଶ ଏହି ଯୁଦ୍ଧକୁ ଦେଖନ୍ତି। ରାବଣ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ନେତ୍ରରେ ବଜ୍ର ପରି କଠିନ ଓ ଘଣ୍ଟାଧ୍ୱନି ଯୁକ୍ତ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶୂଳ ଉତ୍ତୋଳନ କରେ ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ପାଇଁ ନିକ୍ଷେପ କରେ। ଶ୍ରୀରାମ ବାଣ ବର୍ଷା କରି ସେହି ଶୂଳକୁ ଅଟକାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶୂଳଟି ପତଙ୍ଗ ପରି ସେହି ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଭସ୍ମ କରିଦିଏ। ତେବେ କ୍ରୋଧିତ ରାମ ମାତଳି ଆଣିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ 'ଶକ୍ତି' ଅସ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଯାହା ପ୍ରଳୟକାଳର ଉଲ୍କା ପରି ଦେଦୀପ୍ୟମାନ ଥିଲା। ରାମ ସେହି ଶକ୍ତି ନିକ୍ଷେପ କରି ରାବଣର ଶୂଳକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦିଅନ୍ତି। ଏହା ପରେ ରାମ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ରାବଣର ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ବଧ କରନ୍ତି ଏବଂ ରାବଣର ଛାତି ଓ କପାଳକୁ ବିଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ରକ୍ତ ଜୁଡୁବୁଡୁ ରାବଣ ପୁଷ୍ପିତ ଅଶୋକ ବୃକ୍ଷ ପରି ପ୍ରତୀୟମାନ ହୁଏ।
रावणक्रोधः—रामस्य परुषवाक्यम् (Ravana’s Fury and Rama’s Harsh Admonition)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଯୁଦ୍ଧର ଏକ ମାନସିକ ମୋଡ଼ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ଶରରେ ପୀଡ଼ିତ ରଣଗର୍ବୀ ରାବଣ ମହାକ୍ରୋଧରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ଘନ ଶରବର୍ଷା କରି କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ରଣଭୂମିକୁ ଅନ୍ଧକାର କରିଦିଏ। କିନ୍ତୁ ରାମ ଅଚଳ ପର୍ବତ ପରି ଅବିଚଳ; ଶରଜାଳକୁ ଛେଦି ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ପରି ସେହି ବର୍ଷାକୁ ସହନ କରନ୍ତି। ରାମଙ୍କ ଦେହରେ ରକ୍ତଚିହ୍ନ ଦେଖାଗଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ପରାଜୟର ଲକ୍ଷଣ ନୁହେଁ—ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ କିଂଶୁକବୃକ୍ଷ ପରି ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ସହନଶୀଳତାର ପ୍ରତୀକ ହୁଏ। ତାପରେ ରାମଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଧର୍ମନିନ୍ଦାର ରୂପ ନେଇ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ଅସହାୟ ସୀତାଙ୍କୁ ଚୋର ପରି ଅପହରଣ କରିଥିବାରୁ ରାବଣକୁ ‘ସତ୍ୟ ବୀର୍ଯ୍ୟବାନ’ ବୋଲି ରାମ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହା ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ସ୍ୱୀକୃତ ଚାରିତ୍ର୍ୟର ବିରୋଧୀ। ରାମବାକ୍ୟ ଆଗକୁ ଯାଇ ଯୁଦ୍ଧ-ଭବିଷ୍ୟଦ୍ରୂପ ଧାରଣ କରେ—ଛିନ୍ନ ଶିର, ଗୃଧ୍ର, ଫାଟିଥିବା ଆନ୍ତ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ଚିତ୍ରଣ—ଏହା ମନୋଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ, ଅଧର୍ମ ଉପରେ ନ୍ୟାୟ ମଧ୍ୟ। ରାମଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ଦ୍ୱିଗୁଣ ହେବା ପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ଶୁଭନିମିତ୍ତରୁ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଥିବା ପରି, ସେ ଆକ୍ରମଣ ଅଧିକ ତୀବ୍ର କରନ୍ତି। ରାମଙ୍କ ଶରବର୍ଷା ଓ ବାନରମାନଙ୍କ ଶିଳାବର୍ଷାର ସଂଯୁକ୍ତ ଚାପରେ ରାବଣ ମାନସିକ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି ଯଥାଯଥ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଇପାରେ ନାହିଁ; ତେବେ ତାଙ୍କ ସାରଥି ତାଙ୍କୁ ରଣଭୂମିରୁ ପଛକୁ ନେଇଯାଏ—ମନୋବଳ ଓ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱର ଅସ୍ଥାୟୀ ପତନ ସୂଚିତ ହୁଏ।
रावण-सारथि-संवादः (Ravana and the Charioteer: Counsel, Omens, and Battlefield Conduct)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ କ୍ଷଣିକ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ସମୟରେ ରାବଣ ଓ ତାହାର ସାରଥି ମଧ୍ୟରେ ଗୁରୁତର ସଂଳାପ ଦେଖାଯାଏ। କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତିମ ନୟନ, ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ଓ ଦୈବବଶ ରାବଣ ଶତ୍ରୁ ସମ୍ମୁଖରେ ରଥ ଫେରାଇବାକୁ ନେଇ ସାରଥିକୁ ଭର୍ତ୍ସନା କରେ—ତାକୁ ଭୀରୁ, ଅକୁଶଳ, ଏପରିକି ଶତ୍ରୁପକ୍ଷ ସହ ମିଳିଥିବା ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଅଭିଯୋଗ କରେ। ସାରଥି ତଥାପି ସଂୟତ ଓ ନୀତିସମ୍ମତ ବାଣୀରେ ଉତ୍ତର ଦେଇ କହେ—ମୋର ଭୟ ନାହିଁ, ଦ୍ରୋହ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହା କରିଛି। ସାରଥିଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି କାଳ-ଦେଶ, ଚିହ୍ନ-ଅପଶକୁନ, ଯୋଦ୍ଧାର ଅବସ୍ଥା, ସେନାର ବଳାବଳ ଓ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ଶ୍ରମ ବିଚାର କରି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା; ଘୋଡ଼ାମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ ଥିଲେ ଓ ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ଦେଖାଦେଇଥିଲା, ତେଣୁ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଭାବେ ସ୍ଥାନ ବଦଳାଇ ପଛକୁ ହଟିବା ଧର୍ମ୍ୟ ଓ ରଣନୀତିସମ୍ମତ ବୋଲି ସେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ରାବଣ ତାହାର କଥାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସାରଥିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ, ଶୁଭ ହସ୍ତାଭରଣ ଦାନ କରେ ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ରାଘବଙ୍କ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଉଛି। ରଥ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଯାଇ ରାମଙ୍କ ରଥ ସମ୍ମୁଖରେ ପହଞ୍ଚି ପୁନଃ ସାକ୍ଷାତ୍ ସମ୍ମୁଖୀନତା ସ୍ଥାପନ କରେ, ଏବଂ କ୍ରୋଧପ୍ରେରିତ ଆଦେଶ ଓ ପ୍ରାଜ୍ଞ ପରାମର୍ଶ ମଧ୍ୟର ତଣାପୋଡ଼କୁ ଉଦ୍ଘାଟିତ କରେ।
आदित्यहृदयम् (Aditya Hridayam Upadeśa — Agastya’s Instruction to Rāma)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ରାମ କ୍ଷଣମାତ୍ର ଯୁଦ୍ଧର ତୀବ୍ରତାରେ ମନେ ଭାର ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସମ୍ମୁଖରେ ରାବଣ ସମରପାଇଁ ସଜ୍ଜ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ସେତେବେଳେ ଦେବଗଣ ସହ ଋଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଆସି ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ସଂଗ୍ରାମର ସାକ୍ଷୀ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ “ଗୁହ୍ୟଂ ସନାତନମ୍” ବୋଲି ଆଦିତ୍ୟହୃଦୟ ସ୍ତୋତ୍ରର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ/ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ଜଗତ୍-ନିୟନ୍ତା, ଦେବ-ଜୀବ ଓ ଯଜ୍ଞଧର୍ମକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ତତ୍ତ୍ୱ, ସୃଷ୍ଟି-ସଂହାରକ, ଅନ୍ଧକାର ଓ ଶୀତ ନିବାରକ, ଜ୍ୟୋତିମାନଙ୍କ ଅଧିପତି, ଏବଂ ବୈଦିକ କର୍ମର ମୂଳ ଓ ଫଳସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଏକାଗ୍ର ଉପାସନା ଓ ତ୍ରିକାଳ ପାଠ ଦ୍ୱାରା ଶୋକକ୍ଷୟ, ଚିନ୍ତାନିବୃତ୍ତି ଏବଂ ବିଜୟସିଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି ସେ ବିଧାନ କରନ୍ତି। ରାମ ଆଚମନ କରି ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି ଓ ସ୍ତୋତ୍ର ଜପ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଆନନ୍ଦ ଜାଗେ। ପରେ ଧନୁ ଧରି ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ରାବଣବଧ ପାଇଁ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ଅନୁମୋଦନସହ ତ୍ୱରିତ ପ୍ରେରଣା ଯୁଦ୍ଧର ନିକଟ ସଫଳତାକୁ ସୂଚିତ କରେ।
रावणरथवैभव–निमित्तदर्शन–राममातलिसंवादः (Ravana’s Chariot, Portents, and Rama–Matali Instructions)
ଏହି ସର୍ଗର ଆରମ୍ଭରେ ରାବଣର ରଥବୈଭବର ଅତିଶୟ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ—ଗନ୍ଧର୍ବନଗର ସଦୃଶ ବିଚିତ୍ର ଆକୃତି, ଧ୍ୱଜ-ପତାକାରେ ଭରିଥିବା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଅଳଙ୍କୃତ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ, ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଭୟ ସଞ୍ଚାର କରୁଥିବା। ଯୁଦ୍ଧ ତୀବ୍ର ହେବା ସମୟରେ ଶ୍ରୀରାମ ରାବଣରଥର ଆକ୍ରମକ ଆଗମନ ଦେଖି ମାତଳିଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ତାହାର ଉଲ୍ଟା, ଉନ୍ମତ୍ତ ଓ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଗତି ଆତ୍ମବିନାଶର ଲକ୍ଷଣ। ପରେ ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ସାବଧାନ ରୁହ, ଶତ୍ରୁ ଦିଗକୁ ସିଧା ରଥ ନେ, ମନକୁ ଭ୍ରମିତ ହେବାକୁ ଦିଅନି, ସ୍ଥିର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଲଗାମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର। ମାତଳି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କୌଶଳରେ ରଥ ଚଳାଇ ଚକ୍ରଉଠା ଧୂଳି ଦ୍ୱାରା ରାବଣକୁ ଅସ୍ଥିର କରନ୍ତି। ରାବଣ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ବାଣରେ ପ୍ରହାର କରେ; ଶ୍ରୀରାମ ଇନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ପ୍ରବଳ ଧନୁଷ ଧାରଣ କରି ପ୍ରତିଉତ୍ତର ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ହୁଅନ୍ତି। ଉଭୟେ ସିଂହମାନଙ୍କ ପରି ପରସ୍ପର ବଧସଙ୍କଳ୍ପରେ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଅନ୍ତି; ଦେବଗଣ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦେଖିବାକୁ ସମାଗମ କରନ୍ତି। ତାପରେ ରାବଣଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଘୋର ଅପଶକୁନ ଦେଖାଯାଏ—ରକ୍ତବୃଷ୍ଟି, ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ପବନ, ଗୃଧ୍ର ଓ ଶୃଗାଳ, ଧୂଳିରେ ମଲିନ ଦିଗ, ଉଲ୍କାପାତ, ମେଘବିନା ବଜ୍ରଧ୍ୱନି/ବଜ୍ରପାତ ଇତ୍ୟାଦି; ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପାଇଁ ତୁ ବିଜୟସୂଚକ ଶୁଭଲକ୍ଷଣ ଉଦିତ ହୁଏ। ଏହି ନିମିତ୍ତ ଅବଗତ କରି ଶ୍ରୀରାମ ବିଜୟନିଶ୍ଚୟରେ ପ୍ରବଳ ହୋଇ ଅଧିକ ପରାକ୍ରମ ସହ ଶତ୍ରୁର ଅନ୍ତ ପାଇଁ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି।
राघव-रावणयोः घोर-द्वैरथ-युद्धम् (The Fierce Chariot-Duel of Rama and Ravana)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଶ୍ରୀରାମ ଓ ରାବଣଙ୍କ ଘୋର ଦ୍ୱୈରଥ-ଯୁଦ୍ଧ ଆହୁରି ତୀବ୍ର ହୁଏ; ତାହାର ଭୟାନକତା ଜଗତକୁ ମଧ୍ୟ ଭୀତ କରେ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଉଭୟ ସେନା କ୍ଷଣକାଳ ପାଇଁ ନିଜ-ନିଜ ଯୁଦ୍ଧ ବିରତ କରି, ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ ସ୍ତବ୍ଧ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ି ରହି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଏହି ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ଦେଖନ୍ତି। କ୍ରୋଧାବିଷ୍ଟ ରାବଣ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ରଥଧ୍ୱଜକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଶର ଛାଡ଼େ; କିନ୍ତୁ ଧ୍ୱଜ ଛିନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ—ଶରଗୁଡ଼ିକ ରଥକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ପଡ଼ିଯାଏ। ତେବେ ଶ୍ରୀରାମ ସଂଯତ କ୍ରୋଧରେ ରାବଣଙ୍କ ଧ୍ୱଜଦଣ୍ଡ/କେତୁକୁ ଶରଦ୍ୱାରା କାଟି ଭୂମିରେ ପତିତ କରନ୍ତି; ଦଣ୍ଡ ପଡ଼ିବା ସହିତ ରାବଣଙ୍କ ଦାହକ ରୋଷ ଆହୁରି ବଢ଼େ। ପ୍ରତିଶୋଧରେ ରାବଣ ଶରବର୍ଷା କରେ ଏବଂ ମାୟାବଳରେ ବିଶାଳ ‘ଶସ୍ତ୍ରବର୍ଷ’ ସୃଷ୍ଟି କରେ—ଗଦା, ଲୋହଦଣ୍ଡ, ଚକ୍ର, ମୁଦ୍ଗର, ପର୍ବତଶିଖର, ବୃକ୍ଷ, ତ୍ରିଶୂଳ, ପରଶୁ ଆଦି। ଉଭୟ ପକ୍ଷର ଶରଜାଳରେ ଆକାଶ ଘନ ଭାବେ ଢାକିଯାଇ ଦ୍ୱିତୀୟ ଆକାଶ ପରି ଦିଶେ; କୌଣସି ଅସ୍ତ୍ର ବ୍ୟର୍ଥ ଯାଏ ନାହିଁ—ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଭେଦେ କିମ୍ବା ମଧ୍ୟାକାଶରେ ଧକ୍କା ଖାଇ ପଡ଼ିଯାଏ। ଏଭଳି ପ୍ରହାର–ପ୍ରତିପ୍ରହାର ଚାଲିଥାଏ ଏବଂ ପରସ୍ପରଙ୍କ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଆଘାତ ପଡ଼େ। ଧ୍ୱଜଭଙ୍ଗର ଅପମାନରେ ରାବଣଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଚରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ଏହି ଦ୍ୱୈରଥ-ଯୁଦ୍ଧ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରୋମାଞ୍ଚକ, ଉଗ୍ର ଓ କଲ୍ଲୋଳମୟ ହୋଇଉଠେ।
रामरावणयोर्युद्धवैषम्यं तथा रावणशिरश्छेदनम् (Rama–Ravana Duel Intensifies; Ravana’s Heads Severed and Reappear)
ଏହି ୧୧୦ତମ ସର୍ଗରେ ଶ୍ରୀରାମ ଓ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟରୂପେ ବିକାଶ ପାଏ। ଦେବଗଣ, ସିଦ୍ଧ-ଚାରଣ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ବିସ୍ମୟ ଓ ଆତଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖନ୍ତି। ରଥଦ୍ୱୟର ଦ୍ରୁତ ପରିକ୍ରମା, ଅଗ୍ରସରଣ ଓ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ମାଧ୍ୟମରେ ସାରଥିଙ୍କ କୌଶଳ ଏବଂ ପ୍ରତିଘାତର ସମତା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ରାବଣ ଗର୍ଜନାସଦୃଶ ବାଣରେ ରାମଙ୍କ ସାରଥି ମାତଲିଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ; କିନ୍ତୁ ମାତଲି ଅଚଳ ରହନ୍ତି। ତେବେ ଶ୍ରୀରାମ ନିଜ ବେଦନାରୁ ନୁହେଁ, ସହାୟକଙ୍କ ଅପମାନକୁ ନେଇ ଧର୍ମସମ୍ମତ କ୍ରୋଧରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି। ବାଣ ଓ ଗୁରୁ ଆୟୁଧ—ଗଦା, ମୁଦ୍ଗର, ଲୋହଦଣ୍ଡ ଆଦି—ର ଭୟଙ୍କର ଆଘାତରେ ଜଗତ ଉଥଳପାଥଳ ହୁଏ: ସମୁଦ୍ର ଖବଳିଉଠେ, ପାତାଳବାସୀ ବ୍ୟାକୁଳ ହୁଅନ୍ତି, ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହୁଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟତେଜ ମନ୍ଦ ପଡ଼େ, ଏବଂ ପବନ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଯାଏ। ଦେବ ଓ ଋଷିମାନେ ଗୋ-ବ୍ରାହ୍ମଣ ହିତାର୍ଥେ ମଙ୍ଗଳାଶୀର୍ବାଦ ପାଠ କରି ରାମବିଜୟକୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି—ଯୁଦ୍ଧର ଧର୍ମମୟ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଉଜାଗର କରି। ଶ୍ରୀରାମ ରାବଣଙ୍କ ଗୋଟିଏ ଶିର ଛେଦନ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେହିକ୍ଷଣେ ଅନ୍ୟ ଶିର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ପୁନଃପୁନଃ ଶିରଚ୍ଛେଦ ସତ୍ତ୍ୱେ ରାକ୍ଷସରାଜର ଅନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ସର୍ବାସ୍ତ୍ରନିପୁଣ ରାମ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି—ପୂର୍ବେ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଥିବା ବାଣ ଏବେ କାହିଁକି ନିଷ୍ଫଳ ପରି ଲାଗୁଛି? ସର୍ଗାନ୍ତରେ ଯୁଦ୍ଧ ଅବିରତ ଚାଲିଥାଏ ଏବଂ ମାତଲି କିଛି କହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି—ରାବଣଙ୍କ ପ୍ରାଣାଧାରର ରହସ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କ ବଧର ଯଥାର୍ଥ ଉପାୟ ଉଦ୍ଘାଟନ କରିବା ପରି।
रावणवधः — The Slaying of Ravana (Brahmāstra Discharge)
ଏହି ସର୍ଗରେ ମହାକାବ୍ୟର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ କ୍ଷଣ ଘନିଷ୍ଠ କ୍ରମରେ ଉପସ୍ଥାପିତ। ସାରଥି‑ପରାମର୍ଶଦାତା ମାତଲି ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି ଯେ ରାବଣବିନାଶର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ପିତାମହ‑ପ୍ରଦତ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରକୁ ଯଥାବିଧି ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ରାମ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରାପ୍ତ ମହାଶର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ଶରର ବିଶ୍ୱତାତ୍ତ୍ୱିକ ଗଠନ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପର୍ବତ ଓ ଆକାଶ ତାହାର ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ତତ୍ତ୍ୱ—ଏହା ଶସ୍ତ୍ରକୁ କେବଳ ହିଂସା ନୁହେଁ, ଧର୍ମ‑ଯଜ୍ଞମୟ ତେଜର ଉପାୟ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରେ। ବେଦୋକ୍ତ ବିଧିରେ ଶକ୍ତି ସଂଧାନ କରି ରାମ ଶର ସଜାନ୍ତି; ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହୁଏ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି। ସଂୟତ କ୍ରୋଧରେ ସେ ଶର ମୋଚନ କରନ୍ତି; ଇନ୍ଦ୍ରବଜ୍ର ସମ ତାହା ରାବଣର ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଭେଦି ପ୍ରାଣବାୟୁ ହରଣ କରେ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି ନିରବରେ ତୂଣୀରକୁ ଫେରିଯାଏ। ରାବଣ ପତିତ ହେଲେ ତାହାର ଧନୁଷ ଖସିପଡ଼େ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଛିଟିଯାଆନ୍ତି, ବାନରମାନେ ବିଜୟଘୋଷ କରନ୍ତି। ଆକାଶରେ ଦୁନ୍ଦୁଭି ବାଜେ, ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ସୁଗନ୍ଧିତ ପବନ ବହେ, ଦେବଗଣ “ସାଧୁ” ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ପରେ ଜଗତ ସମତୁଳିତ ହୁଏ—ଭୂମି ସ୍ଥିର, ଦିଗମାନେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସ୍ଥିର—ମିତ୍ରମାନେ ରାମଙ୍କୁ ସମୀପେ ଆସି ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି; ରାମ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମ ତେଜସ୍ବୀ ଦିଶନ୍ତି।
रावणवधोत्तरं विभीषणशोकः—क्षत्रधर्मोपदेशः (Vibhishana’s Lament after Ravana’s Fall; Instruction on Kshatriya-Dharma)
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାବଣବଧ ପରେ ସତ୍ୱର ଯୁଦ୍ଧଭୂମିର ପରିଣତି ଦେଖାଯାଏ। ଭାଇକୁ ନିହତ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି ବିଭୀଷଣ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ବିଲାପ କରନ୍ତି। ସେ ରାବଣଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ଉପମାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ରାଘବ-ତୁଫାନରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଥିବା “ରାକ୍ଷସରାଜ-ବୃକ୍ଷ” ପରି, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ-ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ପତିତ ମଦଗଜ ପରି, ଏବଂ ରାମ-ମେଘବର୍ଷାରେ ନିର୍ବାପିତ ରାକ୍ଷସ-ଅଗ୍ନି ପରି। ରାବଣ ସହ ଲଙ୍କାର ଶାସନ-ଶୃଙ୍ଖଳା, ତେଜ ଓ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ବୋଲି ସେ ଲୋକବିପର୍ୟୟ ଭଳି—ସୂର୍ଯ୍ୟ ପତିତ, ଚନ୍ଦ୍ର ଅନ୍ଧକାର, ଅଗ୍ନି ନିର୍ବାପିତ—ବୋଲି ଶୋକ କରନ୍ତି। ରାମ ଗମ୍ଭୀର ଧର୍ମୋପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପତିତ ବୀର ଶୋକନୀୟ ନୁହେଁ; ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ କେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିରପେକ୍ଷ ନୁହେଁ; ତିନି ଲୋକକୁ ଭୟ ଦେଇଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ କାଳାଧୀନ। ଏହା ଶୁଣି ବିଭୀଷଣ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି-ସଂସ୍କାର କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଚାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଯଜ୍ଞ-ଆଚାରଯୋଗ୍ୟତା ସ୍ମରଣ କରାଇ ମୃତ୍ୟୁ ସହ ବୈର ଶେଷ ହୁଏ ବୋଲି କହନ୍ତି। ରାମ ସମ୍ମତି ଦେଇ ଯୁଦ୍ଧରୁ ସଂସ୍କାରକର୍ମକୁ ଏବଂ ରାଜ-ଧର୍ମ ଓ ବିଧି-ସ୍ଥିରତାକୁ ନେଇ ଯିବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି।
रावणवधदर्शनम् — Lament of the Rākṣasa Women upon Seeing Rāvaṇa Slain
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାବଣବଧ ପରେ ସତ୍ୱର ଲଙ୍କାର ନାଗରିକ ଜୀବନ ଓ ଅନ୍ତଃପୁରର ଗୃହଜୀବନରେ ଯେ ଶୋକ ଛାଇଯାଏ, ତାହା ରଣଭୂମିରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଶୋକବିହ୍ୱଳ ରାକ୍ଷସୀ ନାରୀମାନେ ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ଧାଇ ଆସି ରକ୍ତ-କାଦରେ ମଲିନ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଛିନ୍ନ ଧଡ଼ ଓ ପତିତ ଦେହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱାମୀ ଓ ସ୍ୱଜନଙ୍କୁ ଖୋଜି ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ରାବଣଙ୍କ ବିଶାଳ ଶବକୁ—କଳା ପର୍ବତରାଶି ସଦୃଶ—ଦେଖି ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗରେ ଲୁଟି ପଡ଼ି ବିଳାପ କରନ୍ତି; କେହି ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ, କେହି ପାଦ ଓ ଗ୍ରୀବାକୁ ଧରି ରହେ, କେହି ଭୂମିରେ ଲୁଟେ, କେହି ମୂର୍ଛିତ ହୁଏ, ଆଉ କେହି ପଦ୍ମ ଉପରେ ଶିଶିରବିନ୍ଦୁ ପରି ଅଶ୍ରୁରେ ତାଙ୍କ ମୁଖକୁ ଭିଜାଏ। ସେମାନଙ୍କ ବିଳାପ ଚିନ୍ତନମୟ ଓ ଉପଦେଶମୟ ହୋଇଯାଏ। ଯେ ରାବଣ ପୂର୍ବେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷି ଓ ସୁରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ କରୁଥିଲେ, ସେଇ ଆଜି ଏକ ମର୍ତ୍ୟ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ହାତରେ ନିହତ ହୋଇ ନିର୍ବଳ ଭାବେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି—ଏହି ବିପରୀତତା ସେମାନେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। କାରଣ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି—ହିତବଚନ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରିବା, ବିଶେଷକରି ବିଭୀଷଣଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ନ ଶୁଣିବା, ସୀତାହରଣ ଓ ତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇ ରଖିବା; ଏହାର ଫଳରେ ସେମାନଙ୍କ ସମୁଦାୟର ‘ମୂଳହର’ ଘଟିଲା। ଶେଷରେ ଦୈବଗତିର ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରବାହକୁ ସେମାନେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି—ଧନ, ଇଚ୍ଛା, ପରାକ୍ରମ କିମ୍ବା ରାଜାଜ୍ଞା କିଛି ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଫେରାଇ ପାରେ ନାହିଁ; କ୍ରୌଞ୍ଚ/କୁରରୀ ପକ୍ଷୀ ପରି କରୁଣ ଆର୍ତ୍ତନାଦ ସହିତ ସେମାନଙ୍କ ଶୋକ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୋକଗାଥାର ଲୟ ରକ୍ଷା କରେ।
रावणस्य अन्त्येष्टिः — Ravana’s Funeral Rites and the Ethics of Post-War Conduct
ଏହି ସର୍ଗରେ ଯୁଦ୍ଧ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପରିଣତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ରାକ୍ଷସୀ ନାରୀମାନଙ୍କର ବିଲାପ ଉଠେ; ମନ୍ଦୋଦରୀ ଓ ପ୍ରଧାନ ରାଣୀ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ପୂର୍ବ ନିମିତ୍ତଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି—ହନୁମାନଙ୍କ ‘ଦୁର୍ଗମ’ ଲଙ୍କାପ୍ରବେଶ ଓ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ବାନର-ସେତୁ—ଏବଂ ଏହାକୁ ରାମ ସାଧାରଣ ମାନବ ନୁହେଁ ବୋଲି ଚିହ୍ନ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ରାବଣର ପତନ ଅଧର୍ମର ଫଳ, ବିଶେଷତଃ ସୀତାହରଣ ପାପର କର୍ମଫଳ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ। ତାପରେ ନୀତିଧର୍ମର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋଡ଼: ରାମ କହନ୍ତି ଯେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବୈର ରହେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ପତିତ ରାଜାଙ୍କର ଯଥାବିଧି ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି କରାଯାଉ। ବିଭୀଷଣ ଲଙ୍କାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ପୁରୋହିତ, ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି, ଚନ୍ଦନ ଓ ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରି, ସୁଶୋଭିତ ଶବବାହନ ସହ ଅନ୍ତ୍ୟଯାତ୍ରାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି। ରାକ୍ଷସମାନେ ବେଦସମ୍ମତ ପିତୃମେଧ କ୍ରମରେ ବେଦୀସ୍ଥାପନ, ଆହୁତି ଓ ଦାହକର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି; ପରେ ବିଭୀଷଣ ବିଧବାମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ବିନୟଭାବେ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରନ୍ତି। ଶେଷରେ ରାମ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ନିବୃତ୍ତ କରି କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ଓ ସୌମ୍ୟତାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି—ବିଜୟରେ ମଧ୍ୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦାଧର୍ମକୁ ଉଜାଗର କରି।
विभीषणाभिषेकः (Vibhīṣaṇa’s Consecration) and Hanumān’s Commission to Sītā
ରାବଣ ପତନ ପରେ ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଦାନବମାନେ ନିଜ-ନିଜ ବିମାନରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି। ବିଜୟର ମଙ୍ଗଳକଥା କହି କହି ସେମାନେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପରାକ୍ରମ, ବାନରସେନାର ଅଭିଯାନ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଉପଦେଶ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭକ୍ତି ଓ ବୀରତା, ସୀତାଙ୍କ ପତିବ୍ରତା ନିଷ୍ଠା ଏବଂ ହନୁମାନଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଶୌର୍ୟକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ତାପରେ ଶ୍ରୀରାମ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସାରଥି ମାତଲିଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିଦାୟ ଦେଇ ଦିବ୍ୟ ରଥ ସହ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପଠାନ୍ତି; ପଛେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଶିବିରକୁ ଫେରନ୍ତି। ଶ୍ରୀରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି—ଲଙ୍କାରେ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରି ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ; ତାଙ୍କର ଭକ୍ତି, ନିଷ୍ଠା ଓ ପୂର୍ବସେବାକୁ ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଳଶ ଆଣନ୍ତି; ଦ୍ରୁତ ବାନରନାୟକମାନେ ସମୁଦ୍ରଜଳ ଆଣିଦିଅନ୍ତି। ଉତ୍ତମ ସିଂହାସନରେ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ବସାଇ, ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାର ସହ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧିରେ, ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ “ରାମାଜ୍ଞାରେ” ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ଧର୍ମସମ୍ମତ ରାଜ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ରାକ୍ଷସ ଓ ବାନରମାନେ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି। ବିଭୀଷଣ ପ୍ରଜାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଦହି, ଅକ୍ଷତ, ମିଠା, ଲାଜ, ପୁଷ୍ପ ଆଦି ମଙ୍ଗଳଦ୍ରବ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ଶ୍ରୀରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ଶ୍ରୀରାମ ତାଙ୍କ ସ୍ନେହକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଶ୍ରୀରାମ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଲଙ୍କାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ବୈଦେହୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଶୁଭ ସମ୍ବାଦ ଜଣାଇ, ତାଙ୍କର ସନ୍ଦେଶ ନେଇ ଶୀଘ୍ର ଫେରିଆସିବାକୁ।
सीतासान्त्वनम् / Hanuman Consoles Sita with the News of Victory
ଯୁଦ୍ଧୋତ୍ତର କାଳରେ ନୂତନ ଶାସନବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଲଙ୍କାରେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ହନୁମାନ ଯଥୋଚିତ ଶିଷ୍ଟାଚାର ସହ ନଗରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଅଶୋକ-ବାଟିକାକୁ ସୀତାଙ୍କୁ ଭେଟିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସେଠାରେ ସୀତାଙ୍କୁ କ୍ଷୀଣଦେହା, ଶୋକାକୁଳ ଓ ରାକ୍ଷସୀ ପହରାରେ ଘେରା ଦେଖି, ହନୁମାନ ରାମଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ଜଣାନ୍ତି—ରାବଣ ନିହତ, ଲଙ୍କା ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଅଧୀନରେ ସୁରକ୍ଷିତ, ଏବେ ଭୟର କାରଣ ନାହିଁ; ବନ୍ଦୀତ୍ୱର ପରିସ୍ଥିତି ନିବୃତ୍ତ ହୋଇଛି। ଏହା ଶୁଣି ସୀତା ଆନନ୍ଦାତିଶୟରେ ବାକ୍ହୀନ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ପରେ କୃତଜ୍ଞତାରେ ଦୂତଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ଉପହାର ଦେବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି—ଶୁଭବାର୍ତ୍ତା ସମାନ କୌଣସି ଧନ ନାହିଁ। ସୀତାଙ୍କୁ ଧମକ ଦେଇଥିବା ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରତିଶୋଧମୂଳକ ହିଂସା କରିବାକୁ ହନୁମାନ ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖିଲେ, ସୀତା ପ୍ରତିଶୋଧ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି—ନିଜ ଦୁଃଖକୁ ଦୈବ ଓ ପୂର୍ବପରିସ୍ଥିତିର ଫଳ ଭାବେ ମାନନ୍ତି ଏବଂ ଆଜ୍ଞାଧୀନ ହୋଇ ଅପରାଧ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସଂଯମ ଓ କରୁଣା ଧର୍ମସମ୍ମତ ବୋଲି ନୀତିବାକ୍ୟ ଉଦ୍ଧୃତ କରନ୍ତି। ହନୁମାନ ସୀତାଙ୍କ ଧାର୍ମିକ ଅଧିକାରକୁ ମାନି ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଚାହାନ୍ତି; ସୀତା ପତିଦର୍ଶନର ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ହନୁମାନ ଶୀଘ୍ର ଫେରି ସୀତାଙ୍କ ବଚନକୁ ସେହି କ୍ରମରେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ରାଘବଙ୍କୁ ଜଣାଇଦିଅନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବାଣୀ ଓ ଭାବର ଶୁଦ୍ଧ ପରମ୍ପରା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
सीतासमीपगमनम् / Sītā Brought Near to Rāma (Public Witness and Protocol)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଯୁଦ୍ଧବିଜୟ ପରେ ଧର୍ମନିର୍ଣ୍ଣୟର ପର୍ବକୁ ଯିବା ରୂପାନ୍ତର ଏକ ସଂଯତ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ମାଧ୍ୟମରେ ଦେଖାଯାଏ। ବହୁଶ୍ରୁତ ହନୁମାନ ରାମଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ନିବେଦନ କରି, ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସମଗ୍ର ଅଭିଯାନ ହୋଇଥିଲା ସେଇ ଶୋକାକୁଳ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ରାମ ଅଶ୍ରୁସଜଳ ହୋଇ କିଛିକ୍ଷଣ ଧ୍ୟାନ କରି, ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି—ସୀତାଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇ, ଚନ୍ଦନାଦି ଲେପନ କରି, ବସ୍ତ୍ର-ଭୂଷଣରେ ଅଲଙ୍କୃତ କରି ଆଣିବାକୁ। ସୀତା ପ୍ରଥମେ ସ୍ନାନ ବିନା ରାମଦର୍ଶନ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିଭୀଷଣ ରାମାଜ୍ଞା ପାଳନ ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି କହି ସେଙ୍କୁ ସମ୍ମତ କରାନ୍ତି; ସୀତା ମାନିନେନ୍ତି। ତାପରେ ଅନେକ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ପହରାରେ ଦୀପ୍ତ ପାଳଙ୍କୀରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଆଣାଯାଏ। ତାଙ୍କ ଆଗମନ ସୁନି ରାମଙ୍କ ମନରେ ହର୍ଷ, ରୋଷ ଓ କ୍ରୋଧ—ଏ ତିନି ଭାବ ଏକାସାଥି ଉଠେ; ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପୁନର୍ମିଳନ ଓ ଲୋକସାକ୍ଷୀ-ଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ନୀତିଗତ ତଣାପୋଡ଼ା ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ସମୀପକୁ ଆଣିବାକୁ କହିଲେ; ବିଭୀଷଣ ଭିଡ଼ ହଟାଇବାକୁ ଚାହିଲେ, ରାମ ରୋକିଦେଇ—“ଏମାନେ ମୋର ନିଜ ଲୋକ” ବୋଲି କହନ୍ତି। ଆପତ୍ତି, ସଂଘର୍ଷ କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞକର୍ମ ପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ ନାରୀଙ୍କ ସାର୍ବଜନୀନ ଦର୍ଶନ ସ୍ୱତଃ ଦୋଷ ନୁହେଁ, ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ ତାଙ୍କ ସମୀପ ଆସିବାରେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ନାହିଁ—ଏହି ନୀତି ସେ ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି। ପରେ ପାଳଙ୍କୀକୁ ପାଖକୁ ରଖି, ବାନରମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯିବା ପାଇଁ ସୀତାଙ୍କୁ ପାଦଚାରୀ ଭାବେ ଆଗକୁ ଆସିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି—ସାମୁଦାୟିକ ସାକ୍ଷ୍ୟକୁ ଦୃଢ଼ କରିବା ନିମିତ୍ତ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ହନୁମାନ ରାମଙ୍କ କଠୋର ଭାବ ଦେଖି ବିଚଳିତ ହୋଇ ସୀତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅପ୍ରସନ୍ନତା ଥିବ କି ନାହିଁ ବୋଲି ଶଙ୍କା କରନ୍ତି। ସୀତା ଲଜ୍ଜାଭରେ ସମୀପକୁ ଆସି ରାମମୁଖ ଦେଖିବା ସହିତ ତାଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ଶୋକ ଶମିତ ହୁଏ; ଭାବବିମୋଚନର ସ୍ୱରେ ସର୍ଗ ଶେଷ ହୁଏ, ତଥାପି ପରବର୍ତ୍ତୀ ନୀତିଗତ ପରୀକ୍ଷାର ସଙ୍କେତ ରହିଯାଏ।
सीताप्रत्याख्यानम् / Rama’s Post-Victory Address to Sītā (Public Opinion and Royal Duty)
ଯୁଦ୍ଧାନନ୍ତରେ ରାମ ସମୀପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ହୃଦୟରେ ସଞ୍ଚିତ କ୍ରୋଧ ଓ ଆଶଙ୍କାକୁ ଲୋକସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି—ରାବଣବଧରେ ଅପମାନ ନିବାରିତ ହେଲା, ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଏବଂ ସହାୟମାନଙ୍କ ପରିଶ୍ରମ ସଫଳ ହେଲା—ହନୁମାନଙ୍କ ସମୁଦ୍ରଲଂଘନ ଓ ଲଙ୍କାଦହନ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ନୀତି-ପରାମର୍ଶ ଓ ସେନାଶ୍ରମ, ତଥା ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଶରଣାଗମନ। ତାପରେ ରାଜଧର୍ମ ଓ କୁଳକୀର୍ତ୍ତିକୁ ଆଗରେ ରଖି ରାମ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ଯେ ଏହି ଯୁଦ୍ଧଶ୍ରମ ‘ସୀତା ପାଇଁ’ ନୁହେଁ; ବଂଶମର୍ଯ୍ୟାଦା, ସଦାଚାର ଓ ଲୋକାପବାଦ (ଜନବାଦ) ଠାରୁ କୀର୍ତ୍ତିରକ୍ଷା ପାଇଁ। ଏକପଟେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ନେହ, ଅନ୍ୟପଟେ ଲୋକକଥାର ଭୟ—ହୃଦୟ ଦ୍ୱିଧା ହୋଇଛି ବୋଲି କହି, ପରର ଘରେ ରହିଥିବା ଓ କାମଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ପତ୍ନୀକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଅନୁଚିତ ବୋଲି କଠୋର ଯୁକ୍ତି ଦିଅନ୍ତି। ତେଣୁ ସୀତା ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା ସେଉଁଠି ଯାଆନ୍ତୁ ବୋଲି କହି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭରତ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ସୁଗ୍ରୀବ କିମ୍ବା ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟଦାତା ଭାବେ ମଧ୍ୟ ସୂଚନା କରନ୍ତି। ଏହି ବଚନରେ ସୀତା ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କମ୍ପିତ ହୁଅନ୍ତି; ହାତୀର ଆଘାତରେ ଲତା ପରି ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ନ୍ତି—ଶାରୀରିକ ଉଦ୍ଧାର ପରେ ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ ଯେ ମାନସିକ ଆଘାତ ଦିଏ, ତାହା ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ।
सीताया अग्निप्रवेशः (Sita’s Ordeal by Fire / Agni-Pariksha)
ଏହି ସର୍ଗରେ ସଭାମଧ୍ୟରେ ରାମଙ୍କର ଲୋକାପବାଦ-ଆଶ୍ରିତ କଠୋର ବଚନ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଗଭୀର ଆଘାତ କରେ। ସୀତା ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଭାବେ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି—ସାଧ୍ବୀ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ‘ଗ୍ରାମ୍ୟ/ଅଶିଷ୍ଟ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ’ ଆଚରଣ ଦେଖି ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ବନ୍ଦୀ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେହ ପରବଶ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ମନ-ହୃଦୟର ନିଷ୍ଠା ଅକଳୁଷ ରହେ। ଦାମ୍ପତ୍ୟର ଦୀର୍ଘ ସ୍ନେହ-ବିଶ୍ୱାସ ସ୍ମରଣ କରାଇ ସେ କହନ୍ତି—ଯଦି ସନ୍ଦେହ ହିଁ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ, ତେବେ ଉଦ୍ଧାରକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ପରିଶ୍ରମ ସବୁ ବ୍ୟର୍ଥ ହେବ। ବାଦବିବାଦରୁ ଧର୍ମସାକ୍ଷ୍ୟକୁ ମୁହଁ ଫେରାଇ ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଚିତା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ସଭାରେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାତା ହେଲେ ଆତ୍ମଦାହ ହିଁ ଶେଷ ମର୍ଯ୍ୟାଦାମୟ ପଥ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ମୌନ ସଙ୍କେତ ବୁଝି ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରନ୍ତି; ରାମ ମୃତ୍ୟୁସମ ଅଚଳ ନିଶ୍ଚୟରେ ଥାଆନ୍ତି, କେହି ତାଙ୍କୁ ନିବାରି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ସୀତା ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି, ଦିକ୍ପାଳ, ଦେବଗଣ ଓ ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କୁ ସାକ୍ଷୀ ରଖି ବାକ୍-ମନ-କର୍ମରେ ନିଜ ପତିବ୍ରତା ନିଷ୍ଠା ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ପରେ ସେ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଜ୍ୱଲନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ମନୁଷ୍ୟ, ବାନର, ରାକ୍ଷସ ଓ ଦେବଲୋକର ସମୁଦାୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ବିଲାପ ଓ ଜୟଧ୍ୱନି ସହ ଏହି ସାର୍ବଜନୀନ ସାକ୍ଷ୍ୟାଧାରିତ ପରୀକ୍ଷାର ସାକ୍ଷୀ ହୁଅନ୍ତି।
रामस्तवः — ब्रह्मणा रामस्य नारायणत्वप्रकाशनम् (Rama-Stava: Brahma Reveals Rama’s Nārāyaṇa Identity)
ଯୁଦ୍ଧୋତ୍ତର ମାନବୀୟ ଶୋକରୁ ଏହି ସର୍ଗ ଏକ ଦିବ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ-ପ୍ରକାଶ ଦିଗକୁ ମୁହଁ ଫେରାଏ। ପ୍ରଜାଙ୍କ ବିଲାପ ଶୁଣି ରାମ ଅଶ୍ରୁମଲିନ ନୟନରେ କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ଥମ୍କି ଯାଆନ୍ତି—ଲୋକଭାବନା ଓ ରାଜଧର୍ମୀୟ ଦାୟିତ୍ୱର ଗୁରୁତ୍ୱ ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ। ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ତେଜସ୍ୱୀ ବିମାନରେ ଦେବଗଣ ଲଙ୍କାକୁ ଆସନ୍ତି—କୁବେର (ବୈଶ୍ରବଣ), ପିତୃଗଣ ସହ ଯମ, ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ, ଷଡ୍ନେତ୍ର ବୃଷଧ୍ୱଜ ମହେଶ୍ୱର ଓ ବ୍ରହ୍ମା—ଏଭଳି ଏକ ମହାଦେବସଭା ଗଠିତ ହୋଇ ସମ୍ପ୍ରତି ଘଟଣାକୁ ଲୌକିକତାରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପୁନଃବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ଦେବମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ସୃଷ୍ଟା ଓ ପ୍ରଭୁ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ ରାମ ସୀତାଙ୍କ ଅଗ୍ନିପରୀକ୍ଷାର କ୍ଲେଶକୁ କିପରି ଅବହେଳା କରିଥିବା ପରି ଦିଶିପାରନ୍ତି? ଏଠାରେ ଦିବ୍ୟ ସର୍ବଜ୍ଞତା ଓ ମାନବ ଭୂମିକାର ଆଚରଣ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତଣାପୋଡ଼ ଦେଖାଯାଏ। ରାମ କହନ୍ତି—ମୁଁ ଦଶରଥଙ୍କ ମାନବ ପୁତ୍ର ବୋଲି ନିଜକୁ ଜାଣେ; ମୋର ମୂଳ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ବିସ୍ତୃତ ସ୍ତବରେ ରାମଙ୍କୁ ନାରାୟଣ/ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି—ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ, ଓଁକାରସ୍ୱରୂପ, ଆଦି-ମଧ୍ୟ-ଅନ୍ତ, ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ଓ ସର୍ବଭୂତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଧାରକ ତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ତ୍ରିବିକ୍ରମ-ବାମନ ହୋଇ ବଳିଙ୍କୁ ବନ୍ଧିଥିବା ଲୀଳା। ଶେଷରେ ରାବଣବଧ ଅବତାରକାର୍ଯ୍ୟର ସିଦ୍ଧି ବୋଲି ଘୋଷିତ ହୁଏ; ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ତବ ପାଠ ସଫଳତା ଦେଇ ଅପମାନ/ଅପଯଶରୁ ରକ୍ଷା କରେ—ଏଭଳି ସର୍ଗ କଥାସମାଧାନ ସହ ଉପାସନାମୂଳକ ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ପତ୍ତି ପାଏ।
अग्निपरीक्षासाक्ष्यं (Agni’s Testimony and Sītā’s Revalidation)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଯୁଦ୍ଧକଥାର ନ୍ୟାୟିକ‑ଦେବତାତ୍ମକ ସମାପ୍ତି ସାକ୍ଷ୍ୟଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉପଦେଶ ପରେ ଅଗ୍ନି (ବିଭାବସୁ/ହବ୍ୟବାହନ/ପାବକ) ‘ଲୋକ‑ସାକ୍ଷୀ’ ଭାବେ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଧାରଣ କରି ରାମଙ୍କୁ ପୁନଃ ସମର୍ପଣ କରନ୍ତି—ସୀତା ଦୀପ୍ତିମୟୀ, ଅକ୍ଷତ ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଶୁଦ୍ଧ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି। ଅଗ୍ନି ବିଧିବତ୍ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ଯେ ସୀତା ବାଣୀ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଦୃଷ୍ଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାମପ୍ରତି ଅଚଳ; ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ପହରା, ପ୍ରଲୋଭନ ଓ ଭୟ‑ଧମକ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ କେବେ ଧର୍ମରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇନାହାନ୍ତି। ତାପରେ ରାମ ଲୋକବିଶ୍ୱାସର ନୀତିଗତ ଯୁକ୍ତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ତିନି ଲୋକରେ ସୀତାଙ୍କ ପବିତ୍ରତା ପ୍ରସିଦ୍ଧ, କିନ୍ତୁ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଦୀର୍ଘ ନିବାସ ଯୋଗୁଁ ସମାଜରେ ସନ୍ଦେହ ଉଠିପାରେ; ତେଣୁ ‘ଲୋକ‑ପ୍ରତ୍ୟୟ’ ପାଇଁ ଅଗ୍ନିପ୍ରବେଶକୁ ଅନୁମତି ଦେଲି, ନିଜ ସନ୍ଦେହରୁ ନୁହେଁ। ସେ ସୀତାଙ୍କ ଅସ୍ପର୍ଶ୍ୟତାକୁ ଦୁଷ୍ଟର ଚିନ୍ତାରେ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଜ୍ୱାଳା ସହ ତୁଳନା କରି, ଯେପରି ନିଜ କୀର୍ତ୍ତି କିମ୍ବା ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ସୀତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି ନାହିଁ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଶେଷରେ ରାମ ପରାମର୍ଶ ଗ୍ରହଣ କରି ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ପତ୍ନୀ ସହ ଧର୍ମୋଚିତ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।
दशरथदर्शनम् — Dasharatha’s Epiphany and Benedictions (Sarga 122)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଯୁଦ୍ଧସମାପ୍ତି ପରେ ଦେବଦର୍ଶନ ଓ ଉପଦେଶର ଧାରା ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ମହେଶ୍ୱର ରାଘବଙ୍କ ମଙ୍ଗଳବଚନ ଶୁଣି ମଙ୍ଗଳ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ରାମ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି ଭରତଙ୍କୁ ଏବଂ କୌଶଲ୍ୟା, କୈକେୟୀ, ସୁମିତ୍ରା ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତୁ; ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜ୍ୟବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସ୍ଥିର କରନ୍ତୁ; ରାଜଧର୍ମ ପାଳନ କରି ଅଶ୍ୱମେଧାଦି ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତୁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦିଅନ୍ତୁ—ଏଭଳି ରଣଧର୍ମରୁ ନାଗରିକ ଧର୍ମକୁ ଗତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ତାପରେ ମହେଶ୍ୱର ବିମାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦଶରଥଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି। ତେଜୋମୟ ଦଶରଥ ରାମଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କୋଳେ ବସାଇ ପିତୃସ୍ନେହରେ କହନ୍ତି—ରାମ ବିନା ସ୍ୱର୍ଗର ସମ୍ମାନ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦହୀନ; ଆଜି ବନବାସ ସମାପ୍ତ ଓ ଶତ୍ରୁନାଶ ଦେଖି ମୁଁ କୃତାର୍ଥ। କୈକେୟୀଙ୍କ ବନବାସ-ବର ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ବେଦନା ସ୍ମରଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭରତ ଓ କୈକେୟୀ ପ୍ରତି କୃପା ରଖିବାକୁ କହନ୍ତି; ରାମ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି ଯେ ଭୟଙ୍କର ଶାପ ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ ନ କରୁ। ଦଶରଥ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭକ୍ତିସେବାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ସୀତାଙ୍କୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ପତିଧର୍ମ ବିଷୟରେ ସୌମ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦେଇ ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପରମ ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଦଶରଥ ବିମାନରେ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି; ପିତା–ପୁତ୍ର ବିଚ୍ଛେଦର ଆଚାରଗତ ସମାପ୍ତି ହୋଇ କଥା ଅଯୋଧ୍ୟା ପୁନଃସ୍ଥାପନ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।
इन्द्रवरदानम् / Indra Grants Boons: Restoration of the Vanara Host
ଯୁଦ୍ଧୋତ୍ତର ଏହି ସର୍ଗରେ ଦେବସଂବାଦର ଆବହାରେ ଶାନ୍ତ ସଂହତିର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ମହେନ୍ଦ୍ର (ପାକଶାସନ, ସହସ୍ରାକ୍ଷ) ଅଞ୍ଜଳିବଦ୍ଧ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ କହନ୍ତି—“ବର ମାଗ।” ତେବେ ରାମ ନିଜ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ସମୁଦାୟର କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି—ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଯମଲୋକକୁ ଯାଇଥିବା ବାନର ଓ ଋକ୍ଷମାନେ ସମସ୍ତେ ପୁନର୍ଜୀବିତ ହେଉନ୍ତୁ, ଘାଉ-ବିହୀନ ହେଉନ୍ତୁ ଏବଂ ସ୍ୱଜନଙ୍କ ସହ ପୁନର୍ମିଳନ କରୁନ୍ତୁ; ଏହା ସହ ବାନରବାସସ୍ଥାନରେ ଅକାଳ ପୁଷ୍ପ-ଫଳ ସମୃଦ୍ଧି ହେଉ, ନଦୀମାନେ ନିର୍ମଳ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରବାହରେ ବହୁନ୍ତୁ। ଇନ୍ଦ୍ର ଏହି ମହାନ ଓ ନିଶ୍ଚିତ ବରକୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ସେହି କ୍ଷଣରେ ପତିତ ଓ ଆହତ ବାନର-ଋକ୍ଷମାନେ ନିଦ୍ରାରୁ ଜାଗିଉଠିବା ପରି ଉଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୁଅନ୍ତି—ବଳ-ତେଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବିସ୍ମୟାକୁଳ। ଦେବଗଣ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନର ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି—ବାନରମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ, ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା, ଭରତ-ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସହ ମିଳନ, ମାତୃଦର୍ଶନ ଓ ଅଭିଷେକ ଗ୍ରହଣ। ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭ ବିମାନରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଶ୍ରୀରାମ ବିଧିପୂର୍ବକ ବାନରସେନାକୁ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଁ ବିସର୍ଜନ କରନ୍ତି; ପୁନରୁଦ୍ଧାରିତ ସେହି ସେନା ନୂତନ ଶୋଭା ଓ ଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
पुष्पकविमान-प्रस्थानम् (The Pushpaka Vimāna Offered and the Return Prepared)
ଏକ ରାତ୍ରି ବିଶ୍ରାମ ପରେ ବିଭୀଷଣ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ବିଜୟର ଅବସ୍ଥା ପଚାରିଲେ। ପରେ ଅଲଙ୍କାର-ନିପୁଣ ପରିଚାରକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ, ଅନୁଲେପନ, ବସ୍ତ୍ର, ଆଭୂଷଣ, ଚନ୍ଦନ ଓ ମାଳ୍ୟ ଆଦି ଉପଚାର ସୁସଜ୍ଜିତ କରାଇ, ଶ୍ରୀରାମ ଓ ବାନରନାୟକମାନେ ଶୀତଳୋପଚାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ ବୋଲି ନିବେଦନ କଲେ। ଶ୍ରୀରାମ ସଂଯମିତ କିନ୍ତୁ ତ୍ୱରିତ ପ୍ରୟାଣଧର୍ମରେ କହିଲେ—ଚିତ୍ରକୂଟରେ ଭରତଙ୍କ ଯେ ପ୍ରାର୍ଥନାକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲି, ଏବେ ସେଇ ଭରତଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ମୋ ହୃଦୟ ବେଗରେ ଧାଉଛି; ରାଣୀମାନଙ୍କ ଓ ନଗରବାସୀମାନଙ୍କ ଅନୁରୋଧମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣରେ ଅଛି। ତାପରେ ବିଭୀଷଣ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନ ଅର୍ପଣ କଲେ—ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଖ୍ୟ, ମେଘସନ୍ନିଭ, କାମଗ (ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଚଳନଶୀଳ), ଅବଧ୍ୟ ଓ ମନୋଜବ। ଏହା କୁବେରଙ୍କ ବାହନ; ରାବଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ହରଣ କରିଥିଲା; ଏବେ ରାମକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ ବୋଲି ସେ କହିଲେ। ଶ୍ରୀରାମ ଦୀର୍ଘ ରହିବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି ପ୍ରସ୍ଥାନାନୁମତି ମାଗି, ବିମାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାକୁ କହିଲେ। ବିମାନ ଆଣାଗଲା—ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶୋଭା, ମଣିବେଦିକା, ଧ୍ୱଜ, ଘଣ୍ଟା, ମୁକ୍ତାଜଡିତ ଗବାକ୍ଷ; ବିଶ୍ୱକର୍ମା-ନିର୍ମିତ, ମେରୁସମ ମହାନ। ତାହାର ବିଶାଳତା ଦେଖି ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିସ୍ମିତ ହୋଇ ତାହାରେ ଆସୀନ ହେଲେ; ଏହିଠାରୁ ଯୁଦ୍ଧାନ୍ତ ପରେ ଗୃହପ୍ରୟାଣର କଥା ମୁହଁ ଫେରେ।
पुष्पकारोहणम् (Boarding the Puṣpaka; Honoring the Allies and Departure for Ayodhyā)
ଏହି ସର୍ଗରେ ବିଜୟ ପରେ ଶାନ୍ତି, କୃତଜ୍ଞତା ଓ ଅଯୋଧ୍ୟା-ପ୍ରସ୍ଥାନର ମଙ୍ଗଳମୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯାଏ। ବିଭୀଷଣ ପୁଷ୍ପଶୋଭିତ, କୁବେର-ସ୍ୱାମୀୟ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନକୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି ଦୂରେ ଦାଁଡ଼ି ବିନୟରେ ଆଜ୍ଞା ପଚାରେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ ଶ୍ରୀରାମ ଚିନ୍ତା କରି ନୀତିବଚନ କହନ୍ତି—ଯୁଦ୍ଧଭାର ବହନ କରିଥିବା ବନଚର ବାନରାଦି ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଧନ-ରତ୍ନରେ ସମ୍ମାନିତ କରିବା ଉଚିତ; କୃତଜ୍ଞତା ରାଜ୍ୟର ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ଧାରଣ କରେ, ଉପକାର ଭୁଲୁଥିବା ଗୁଣହୀନ ଶାସକଙ୍କୁ ସେନା ଶୀଘ୍ର ବିମୁଖ ହୋଇଯାଏ। ବିଭୀଷଣ ସେହିପରି ମୂଲ୍ୟବାନ ସମ୍ପଦ ବଣ୍ଟନ କରେ। ସେନା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ଶ୍ରୀରାମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରନ୍ତି। ସମବେତମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଲଜ୍ଜାଶୀଳ ସୀତାଙ୍କୁ ଶ୍ରୀରାମ ସ୍ନେହାଲିଙ୍ଗନରେ ଗ୍ରହଣ କରି ବିମାନରେ ବସାନ୍ତି। ତାପରେ ଶ୍ରୀରାମ ସୁଗ୍ରୀବପ୍ରମୁଖ ବାନରମାନଙ୍କୁ ସେନାସହ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଫେରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇ, ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଲଙ୍କାରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତି। ମିତ୍ରମାନେ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଇ ରାମାଭିଷେକ ଦେଖିବା ଓ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ଶ୍ରୀରାମ ସମ୍ମତି ଦିଅନ୍ତି; ସମସ୍ତେ ବିମାନରେ ଚଢ଼ନ୍ତି। ରାମଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ପୁଷ୍ପକ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଯାଏ, ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧୋତ୍ତର ନ୍ୟାୟଦୀପ୍ତ ରାଜତ୍ୱର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଶ୍ରୀରାମ କୁବେରଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି।
पुष्पकविमानयात्रा—सेतुबन्धादि-दर्शनम् (Pushpaka Aerial Journey and Survey of Sacred Landmarks)
ଯୁଦ୍ଧୋତ୍ତରେ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ସହ ନେଇ ଆକାଶମାର୍ଗେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ମୃତିର ସୂତ୍ରେ ପଥେ ପଥେ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକର ପରିଚୟ ଦେଇ ଦର୍ଶନ କରାନ୍ତି। ରାମଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ହଂସସଦୃଶ ମଧୁରନାଦୀ ପୁଷ୍ପକ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉଠି ଚଳମାନ ଦୃଷ୍ଟିସ୍ଥଳୀ ହୋଇଯାଏ। ରାମ ରକ୍ତସିକ୍ତ ରଣଭୂମି ଦେଖାଇ ପ୍ରମୁଖ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନିହତତା ଓ ତାଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିବା ବୀରମାନଙ୍କ ନାମ କ୍ରମେ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି—ଯୁଦ୍ଧସମାପ୍ତିର ଔପଚାରିକ ହିସାବ ଓ ଦାୟିତ୍ୱର ନୋଟ୍ ଭଳି। ତାପରେ କଥା ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ ଦର୍ଶନକୁ ମୁହାଁ ନେଇଥାଏ—ସମୁଦ୍ରତଟ, ନଳ ନିର୍ମିତ ନଳସେତୁ, ବରୁଣଙ୍କ ନିବାସ ଗର୍ଜନଶୀଳ ସାଗର, ହନୁମାନଙ୍କ ଗମନସ୍ମୃତିସଂଯୁକ୍ତ ବିଶ୍ରାମ ପର୍ବତ, ଏବଂ ତ୍ରିଲୋକବନ୍ଦିତ ପାପନାଶକ ସେତୁବନ୍ଧ ତୀର୍ଥ—ଏସବୁ ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶାନ୍ତି। ପରେ କିଷ୍କିନ୍ଧା ଓ ଋଷ୍ୟମୂକ, ପମ୍ପା ଓ ଶବରୀଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳ, ଜନସ୍ଥାନ ଓ ଜଟାୟୁଙ୍କ ପତନସ୍ଥଳ, ଖର–ଦୂଷଣ–ତ୍ରିଶିର ଘଟଣାଭୂମି, ଗୋଦାବରୀ ଓ ଅଗସ୍ତ୍ୟାଶ୍ରମ, ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଶରଭଙ୍ଗ ଆଶ୍ରମ, ଅତ୍ରିଙ୍କ ନିବାସ, ବିରାଧ ଅଞ୍ଚଳ, ଚିତ୍ରକୂଟ, ଯମୁନା ଓ ଭରଦ୍ୱାଜାଶ୍ରମ, ଗଙ୍ଗା, ଶୃଙ୍ଗିବେର (ଗୁହ), ସରୟୂ ଅତିକ୍ରମ କରି ଶେଷରେ ଅମରାବତୀ ପରି ଶୋଭାମୟ ଅଯୋଧ୍ୟା ଦେଖାଯାଏ; ସୀତା ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି। ସମାନ୍ତର ଘଟଣାରେ ସୀତା ତାରା ଓ ଅନ୍ୟ ବାନରୀ ନାରୀମାନଙ୍କୁ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ସହ ନେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ରାମ ସମ୍ମତି ଦିଅନ୍ତି, ସୁଗ୍ରୀବ ଗୃହସମୂହକୁ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସୀତାଦର୍ଶନର ଉତ୍ସୁକତାରେ ସେମାନେ ପୁଷ୍ପକରେ ଆରୋହଣ କରି ଯାତ୍ରାରେ ଯୋଗ ଦିଅନ୍ତି।
भरद्वाजाश्रम-समागमः / Meeting Bharadvaja at the Hermitage (Homeward Blessings)
ନିର୍ବାସନ-କାଳ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତିଥିରେ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭରଦ୍ୱାଜ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି ଭକ୍ତିସହ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି। ରାମ ଅଯୋଧ୍ୟାର କୁଶଳ—ପ୍ରଜାଙ୍କ ସମୃଦ୍ଧି, ଭରତଙ୍କ ଶାସନ, ଏବଂ ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ—ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି; ଏହା ଯୁଦ୍ଧଲକ୍ଷ୍ୟରୁ ନଗରଧର୍ମ ଓ ପୁନଃସମାବେଶ ଦିଗକୁ କଥାର ଗତି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସୂଚାଏ। ଭରଦ୍ୱାଜ ସ୍ନେହରେ କହନ୍ତି—ଭରତ ତପସ୍ବୀ ସଦୃଶ ବେଶ ଧାରଣ କରି, ରାମଙ୍କ ପାଦୁକାକୁ ସମ୍ମୁଖରେ ରଖି, ରାମଙ୍କ ଆଗମନକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି; ଏହା ନ୍ୟସ୍ତ ରାଜ୍ୟାଧିକାର ଓ ଅଟୁଟ ଭକ୍ତିର ଚିହ୍ନ। ମୁନି କହନ୍ତି ଯେ ତପୋବଳ ଓ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସମ୍ବାଦରୁ ରାମଙ୍କ ସମଗ୍ର ଯାତ୍ରା ତାଙ୍କୁ ଜଣା—ଋଷି-ବ୍ରାହ୍ମଣ ରକ୍ଷାରେ ସୀତାହରଣ, ମାରୀଚ-କବନ୍ଧ ସାକ୍ଷାତ, ପମ୍ପା, ସୁଗ୍ରୀବ ମିତ୍ରତା, ବାଲୀବଧ, ହନୁମାନଙ୍କ ସୀତାସନ୍ଧାନ ଓ ଲଙ୍କାଦାହ, ନଳଙ୍କ ସେତୁବନ୍ଧ, ରାବଣନିପାତ ଏବଂ ଦେବାନୁଗ୍ରହ। ଭରଦ୍ୱାଜ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ ବର ମାଗିବାକୁ କହନ୍ତି। ରାମ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି—ଅଯୋଧ୍ୟା ପଥ ଋତୁବିରୋଧୀ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଅମୃତସୁଗନ୍ଧ ଫଳ-ପୁଷ୍ପରେ ପ୍ରଚୁର ହେଉ। ମୁନିଙ୍କ ସମ୍ମତି ସହ କିଛି ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରକୃତି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ—ଶୁଷ୍କ ବୃକ୍ଷ ଫଳବାନ ହୁଅନ୍ତି, ପତ୍ରହୀନ ବୃକ୍ଷ ପୁନଃ ପଲ୍ଲବିତ ହୁଅନ୍ତି, ମଧୁରସର ସମୃଦ୍ଧି ସବୁଠାରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ସହ ଧର୍ମସ୍ଥାପନର ଶୁଭ ପ୍ରକୃତି-ସଙ୍କେତ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
अयोध्याप्रत्यागमन-सन्देशः (Hanuman Sent Ahead to Ayodhya)
ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରୁ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି ଶ୍ରୀରାମ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ-ଯାତ୍ରାର ମୁଖ୍ୟ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି—ସମୁଦ୍ରସମୀପ ଗମନ, ସାଗରଦେବଙ୍କ ପ୍ରକଟତା, ସେତୁବନ୍ଧନ, ରାବଣବଧ ଓ ଦେବପ୍ରଦତ୍ତ ବର। ତାପରେ ସେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଦୂତ ଭାବେ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ପଠାନ୍ତି। ରାମ ହନୁମାନଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଭରତଙ୍କ ଅନ୍ତଃପ୍ରାୟକୁ ବାହ୍ୟ ଲକ୍ଷଣରୁ ପରୀକ୍ଷା କର: ମୁଖବର୍ଣ୍ଣ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ବାକ୍ୟଭଙ୍ଗୀରୁ ତାଙ୍କ ଭାବ ଜଣାଯାଉ; କାରଣ ଉତ୍ତରାଧିକାରର ରାଜ୍ୟସମୃଦ୍ଧି କେବେ କେବେ ସଦ୍ଗୁଣୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଲୋଭିତ କରିପାରେ। ସଂବେଦନଶୀଳ ସିଂହାସନ-ପରିବର୍ତ୍ତନ ପୂର୍ବରୁ ରାଜନୈତିକ ସତ୍ୟାପନର ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଏ। ହନୁମାନ ମାନବରୂପେ ବେଗରେ ଗମନ କରି ଗଙ୍ଗା–ଯମୁନା ସଙ୍ଗମ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି, ଶୃଙ୍ଗବେରପୁରରେ ପହଞ୍ଚି ଗୁହଙ୍କୁ ଭେଟି ରାମଙ୍କ କୁଶଳବାର୍ତ୍ତା ଓ ଯାତ୍ରାବୃତ୍ତାନ୍ତ ଜଣାନ୍ତି। ପରେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମ ଦିଗକୁ ଯାଇ ଭରତଙ୍କ ତପସ୍ବୀସଦୃଶ ରାଜ୍ୟପାଳନ ଦେଖନ୍ତି—କୃଶ ଦେହ, ବୈରାଗ୍ୟବେଶ, ରାମପାଦୁକାକୁ ରାଜଚିହ୍ନ କରି ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଶାସନ, ଏବଂ ପାଖରେ ମନ୍ତ୍ରୀ, ପୁରୋହିତ ଓ ସେନାନାୟକ। ହନୁମାନ ରାମବିଜୟ, ସୀତାପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଶୀଘ୍ର ପୁନର୍ମିଳନର ସମ୍ବାଦ ଦେଇଥିବା ସହିତ ଭରତ ଆନନ୍ଦରେ ମୂର୍ଛିତ ହୁଅନ୍ତି, ହନୁମାନଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି ଓ ଶୁଭବାର୍ତ୍ତା ପାଇଁ ବହୁ ଦାନ ଦିଅନ୍ତି; ପରିବର୍ତ୍ତନକାଳରେ ମଧ୍ୟ ରାମନିଷ୍ଠା ଓ ଧର୍ମମୟ ଶାସନକୁ ପୁନଃ ଦୃଢ଼ କରନ୍ତି।
Yuddhakāṇḍa frames war as a dharmic necessity rather than a celebration of violence: force becomes legitimate only when subordinated to truth, restraint, and the protection of the wronged. The narrative repeatedly contrasts Rāma’s disciplined adherence to counsel, alliance-ethics, and vows with Rāvaṇa’s pride-driven rejection of wise advice. Vibhīṣaṇa’s defection and Rāma’s granting of asylum further establish rājadharma as the capacity to recognize virtue even in an enemy camp. The book thus presents adharma not merely as “sin” but as strategic blindness that collapses sovereignty from within.
Key episodes include: Hanumān’s report and the march to the sea; Rāma’s observance and confrontation with Sāgara; construction and crossing of the setu; reconnaissance and the siege of Laṅkā; Vibhīṣaṇa’s counsel, rejection, and asylum; successive gate-battles and the fall of leading commanders (e.g., Dhumrākṣa, Vajradaṃṣṭra, Prahasta); Indrajit’s māyā that temporarily disables Rāma and Lakṣmaṇa and the counter-operation against his ritual power (Nikumbhilā); Kumbhakarṇa’s awakening, rampage, and death; and the tightening of the campaign toward the final confrontation with Rāvaṇa and the recovery of Sītā.
The central figures are Rāma and Lakṣmaṇa (leaders of the righteous campaign), Sītā (the moral and emotional center), Hanumān and Sugrīva (vānaras coalition leadership), and Vibhīṣaṇa (insider counselor who joins Rāma). The principal antagonists are Rāvaṇa (king of Laṅkā), Indrajit/Meghanāda (ritual and illusion warfare specialist), and Kumbhakarṇa (colossal champion). Aṅgada and Jāmbavān function as prominent vānaras leaders who stabilize morale and lead assaults.
Yuddhakāṇḍa is the epic’s decisive resolution-phase: it transforms the quest and alliance-building of earlier books into direct confrontation, adjudicating the moral claims established in Araṇya and Kiṣkindhā and operationalized in Sundara through Hanumān’s mission. It also prepares the ethical aftermath addressed in the concluding book (Uttarakāṇḍa), where questions of kingship, public scrutiny, and the costs of restoring order are explored. Structurally, it is the hinge where private suffering (Sītā’s captivity, Rāma’s grief) becomes a public test of sovereignty and dharma.
The book teaches that (1) power without counsel and humility becomes self-destructive; (2) perseverance and clarity can be restored even after catastrophic reversals; (3) righteous leadership includes ethical alliance-making and protection of those who seek refuge; (4) grief is real and voiced, yet duty demands action guided by principle; and (5) adharma ultimately erodes both personal judgment and political stability, leading to downfall despite material strength.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.