Sarga 65

Verses 1-2

अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि ।वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिव निवेशनम् ॥१॥सूताः परमसंस्कारा मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः ।गायकाः स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक् ॥२॥

ସେ ରାତି ଅତିତ ହେବା ପରେ, ପରଦିନ ପ୍ରଭାତେ ବନ୍ଦିଜନମାନେ ରାଜନିବାସକୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ସଂସ୍କାରସମ୍ପନ୍ନ ସୂତମାନେ, ମଙ୍ଗଳବାଣୀ କହୁଥିବା ଶ୍ରୁତିଜ୍ଞ ବଂଶାବଳୀ-ବକ୍ତାମାନେ, ଏବଂ ସ୍ତୁତିନିପୁଣ ଗାୟକମାନେ ଏକେକରି ଆସି, ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଆଶୀର୍ବାଦ-ଗୀତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ।

Verse 3

राजानं स्तुवतां तेषामुदात्ताभिहिताशिषाम् ।प्रासादाऽभोगविस्तीर्णः स्तुतिशब्दोह्यवर्तत ॥३॥

ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ଆଶୀର୍ବାଦ ସହିତ ସ୍ତୁତିଶବ୍ଦ ପ୍ରାସାଦର ବିଶାଳ ପରିସର ସମଗ୍ରେ ପ୍ରସାରିତ ହେଲା।

Verse 4

ततस्तु स्तुवतां तेषां सूतानां पाणिवादकाः ।अपदानान्युदाहृत्य पाणिवादा नवादयन् ॥४॥

ତାପରେ ସୂତମାନେ ସ୍ତୁତି ଗାଇବା ସମୟରେ, ପାଣିବାଦକମାନେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୀର୍ତ୍ତିକଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ତାଳ ଧରି ହସ୍ତତାଳ ବାଜାଇଲେ।

Verse 5

तेन शब्देन विहगाः प्रतिबुद्धा विसस्वनुः ।शाखास्थाः पञ्जरस्थाश्च ये राजकुलगोचराः ॥५॥

ସେଇ ଶବ୍ଦରେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ—କେହି ଶାଖାରେ ବସିଥିବା, କେହି ପିଞ୍ଜରାରେ ଥିବା—ରାଜକୁଳ ପରିସର ସମଗ୍ରେ କୁହୁକୁହୁ କରିଲେ।

Verse 6

व्याहृताः पुण्यशब्दाश्च वीणानां चापि निस्स्वनाः ।आशीर्गेयं च गाथानां पूरयामास वेश्म तत् ॥६॥

ପୁଣ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାର, ବୀଣାମାନଙ୍କର ଗୁଞ୍ଜିତ ନାଦ, ଏବଂ ଗାଥାମାନଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦମୟ ଗେୟ—ଏସବୁ ମିଶି ସେଇ ପ୍ରାସାଦ-ମଣ୍ଡପକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରିଦେଲା।

Verse 7

तत श्शुचिसमाचाराः पर्युपस्थानकोविदाः ।स्त्रीवर्ष धरभूयिष्ठा उपतस्थुर्यथापुरम् ॥७॥

ତାପରେ ପୂର୍ବପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ଶୁଚି ଆଚାର ପାଳନକାରୀ ଏବଂ ରାଜସେବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ପରିଚାରକମାନେ—ଅନେକ ନାରୀ ଓ ନପୁଂସକମାନଙ୍କ ସହ—ପ୍ରାସାଦରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ସେବାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।

Verse 8

हरिचन्दनसम्पृक्तमुदकं काञ्चनैर्घटैः ।आनिन्युस्स्नानशिक्षाज्ञा यथाकालं यथाविधि ॥८॥

ସ୍ନାନବିଧିରେ ପାରଙ୍ଗତମାନେ କାଞ୍ଚନ ଘଟମାନେ ହରିଚନ୍ଦନମିଶ୍ରିତ ଜଳକୁ ଯଥାକାଳ ଯଥାବିଧି ଆଣିଲେ।

Verse 9

मङ्गलालम्भनीयानि प्राशनीयान्युपस्करान् ।उपनिन्युस्तथाप्यन्याः कुमारीबहुलाः स्त्रियः ॥९॥

ତଥା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ସ୍ତ୍ରୀ—ଯାହାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବହୁ କୁମାରୀ ଥିଲେ—ମଙ୍ଗଳ ଅଭିଷେକଦ୍ରବ୍ୟ, ପ୍ରାଶନୀୟ ସୁଖଦ ପାନୀୟ ଏବଂ ସ୍ନାନକ୍ରିୟା ପୂରଣ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଉପସ୍କର ଆଣିଲେ।

Verse 10

सर्वलक्षणसम्पन्नं सर्वं विधिवदर्चितम् ।सर्वं सुगुणलक्ष्मीवत्तद्बभूवाभिहारिकम् ॥१०॥

ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା; ସବୁକିଛି ବିଧିଅନୁସାରେ ସୁସଜ୍ଜିତ ଓ ଅର୍ଚ୍ଚିତ ହୋଇଥିଲା; ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତ ଅଭିହାର ସୁଗୁଣ ଓ ମଙ୍ଗଳଲକ୍ଷ୍ମୀରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଶୋଭା ପାଇଲା।

Verse 11

तत स्सूर्योदयं यावत्सर्वं परिसमुत्सुकम् ।तस्थावनुपसम्प्राप्तं किंस्विदित्युपशङ्कितम् ॥११॥

ତେବେ ସମସ୍ତ ପରିଚାରକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଓ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ; କିନ୍ତୁ ରାଜା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନ ଆସିବାରୁ ‘କିଛି ଅଶୁଭ ଘଟିଲା କି?’ ବୋଲି ଶଙ୍କା କଲେ।

Verse 12

अथ याः कोसलेन्द्रस्य शयनं प्रत्यनन्तराः ।ताः स्त्रियस्तु समागम्य भर्तारं प्रत्यबोधयन् ॥१२॥

ତାପରେ କୋସଲେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶୟନକକ୍ଷକୁ ନିର୍ବାଧ ପ୍ରବେଶ ଥିବା ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସମୀପକୁ ଆସି ନିଜ ସ୍ୱାମୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଗାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ।

Verse 13

तथाप्युचितवृत्ता स्ता विनयेन नयेन च ।नह्यस्य शयनं स्पृष्ट्वा किञ्चिदप्युपलेभिरे ॥१३॥

ତଥାପି ସେମାନେ ଯଥୋଚିତ ଆଚରଣରେ, ବିନୟ ଓ ଶିଷ୍ଟତାରେ ରହି; ରାଜାଙ୍କ ଶୟନକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ମାତ୍ର ଲକ୍ଷଣ ପାଇଲେ ନାହିଁ।

Verse 14

ताः स्त्रियस्स्वप्नशीलज्ञाश्चेष्टासञ्चलनादिषु ।ता वेपथुपरीताश्च राज्ञः प्राणेषु शङ्किताः ।प्रतिस्रोतस्तृणाग्राणां सदृशं सञ्चकाशिरे ॥१४॥

ଚେଷ୍ଟା-ଚଳନ ଆଦିରୁ ନିଦ୍ରାର ଲକ୍ଷଣ ଚିହ୍ନିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ସେହି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଭୟରେ କମ୍ପି ଉଠିଲେ; ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରାଣ ବିଷୟରେ ଶଙ୍କା କରି, ପ୍ରତିସ୍ରୋତରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ତୃଣାଗ୍ର ପରି ଥରଥର କମ୍ପିଲେ।

Verse 15

अथ सन्देहमानानां स्त्रीणां दृष्ट्वा च पार्थिवम् ।यत्तदाशङ्कितं पापं तस्य जज्ञे विनिश्चयः ॥१५॥

ତାପରେ ସନ୍ଦେହରେ ଦୋଳାୟମାନ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ନିକଟରୁ ଦେଖିଲେ; ସେମାନେ ଯେ ଭୟଙ୍କର ଅଶୁଭକୁ ଆଶଙ୍କା କରିଥିଲେ, ତାହା ନିଶ୍ଚୟରୂପେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଗଲା।

Verse 16

कौसल्या च सुमत्रच पुत्रशोकपराजिते ।प्रसुप्ते न प्रबुध्येते यथा कालसमन्विते ॥१६॥

କୌସଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ପୁତ୍ରଶୋକରେ ପରାଜିତ ହୋଇ ଗାଢ଼ ନିଦ୍ରାରେ ପଡ଼ିଥିଲେ; କାଳ ଯେନେ ଧରିନେଇଥିବା ପରି ସେମାନେ ଜାଗିଲେ ନାହିଁ।

Verse 17

निष्प्रभा च विवर्णा च सन्ना शोकेन सन्नता ।न व्यराजत कौसल्या तारेव तिमिरावृता ॥१७॥

ଶୋକରେ ନିଷ୍ପ୍ରଭ ଓ ବିବର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଦେହେ ଶିଥିଳ ହୋଇଥିବା କୌସଲ୍ୟା ଆଉ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ ନାହିଁ—ତିମିରେ ଆବୃତ ତାରା ପରି।

Verse 18

कौसल्याऽनन्तरं राज्ञस्सुमित्रा तदन्तनरम् ।न स्म विभ्राजते देवी शोकाश्रुलुलितानना ॥१८॥

ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ ସୁମିତ୍ରା ଶୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପାଖେ କୌସଲ୍ୟା; ଶୋକାଶ୍ରୁରେ ଭିଜି ଢଳିପଡ଼ା ମୁଖ ଥିବା ସେ ଦେବୀ ରାଣୀ ପୂର୍ବ ଦୀପ୍ତିରେ ଆଉ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ ନାହିଁ।

Verse 19

ते च दृष्ट्वा तथा सुप्ते शुभे देव्यौ च तं नृपम् ।सुप्तमेवोद्गतप्राणमन्तःपुरमदृश्यत ॥१९॥

ସେପରି ଶୁଇଥିବା ଦୁଇ ଶୁଭ ଦେବୀଙ୍କୁ ଓ ନିଦ୍ରାସ୍ଥ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା—କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣ ଉଡ଼ିଯାଇଥିବା—ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ ବୁଝିଲେ ଯେ ସେ ନିଦ୍ରାରେ ହିଁ ପରଲୋକଗତ ହୋଇଛନ୍ତି।

Verse 20

ततः प्रचुक्रुशुर्दीना स्सस्वरं ता वराङ्गनाः ।करेणव इवारण्ये स्थानप्रच्युतयूथपाः ॥२०॥

ତତଃ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନାରୀମାନେ ଦୀନ ହୋଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ; ଯେପରି ବନରେ ସ୍ଥାନଚ୍ୟୁତ ଯୂଥପତିକୁ ନେଇ କରେଣବୀମାନେ ବିଲାପ କରନ୍ତି।

Verse 21

तासामाक्रन्दशब्देन सहसोद्धतचेतने ।कौसल्या च सुमित्रा च त्यक्त निद्रे बभूवतुः ॥२१॥

ସେମାନଙ୍କ ଆକ୍ରନ୍ଦନ ଶବ୍ଦରେ ହଠାତ୍ ଚେତନା ଉଠିଲା; କୌସଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ନିଦ୍ରା ତ୍ୟାଗ କରି ଜାଗିଉଠିଲେ।

Verse 22

कौसल्या च सुमित्रा च दृष्ट्वा स्प़ृष्ट्वा च पार्थिवम् ।हा नाथेति परिक्रुश्य पेततुर्धरणीतले ॥२२॥

କୌସଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ଓ ସ୍ପର୍ଶ କରି ‘ହା ନାଥ!’ ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କରି ଧରଣୀତଳେ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 23

सा कोसलेन्द्रदुहिता वेष्टमाना महीतले ।न बभ्राज रजोध्वस्ता तारेव गगनाच्च्युता ॥२३॥

କୋସଲେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କନ୍ୟା କୌସଲ୍ୟା ଧରଣୀତଳେ ଲୋଟିଲେ; ଧୂଳିରେ ଢାକା ହୋଇ ସେ ଆଉ ଦୀପ୍ତିମାନ ରହିଲେ ନାହିଁ—ଗଗନରୁ ଖସିପଡ଼ିଥିବା ତାରା ପରି।

Verse 24

नृपे शान्तगुणे जाते कौसल्यां पतितां भुवि ।अपश्यंस्ताः स्त्रियः सर्वा हतां नागवधूमिव ॥२४॥

ଶାନ୍ତଗୁଣୀ ନୃପ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଭୂମିରେ ପତିତ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ହତ ନାଗବଧୂ ପରି।

Verse 25

ततस्सर्वा नरेन्द्रस्य कैकेयीप्रमुखाः स्त्रियः ।रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ता निपेतुर्गतचेतनाः ॥२५॥

ତେବେ କୈକେୟୀପ୍ରମୁଖ ନରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମସ୍ତ ରାଣୀମାନେ ଶୋକଦଗ୍ଧ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ ଚେତନା ହରାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।

Verse 26

ताभिस्स बलवान्नादः क्रोशन्तीभिरनुद्रुतः ।येन स्फीतीकृतं भूयस्तद्गृहं समनादयत् ॥२६॥

ସେମାନଙ୍କ କରୁଣ କ୍ରନ୍ଦନକୁ ଅନୁସରି ଏକ ପ୍ରବଳ ନାଦ ଉଠିଲା; ସେ ନାଦ ଆଉ ଆଉ ବଢ଼ି ପୁନଃପୁନଃ ରାଜଭବନକୁ ଗଞ୍ଜାଇଦେଲା।

Verses 27-28

तत् परित्रस्तन्त्रसम्भ्रान्त पर्युत्सुकजनाकुलम् ।सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्तबान्धवम् ॥२७॥सद्यो निपतितानन्दं दीनविक्लबदर्शनम् ।बभूव नरदेवस्य सद्म दिष्टान्तमीयुषः ॥२८॥

ରାଜାଙ୍କ ନିଧନରେ ରାଜଭବନ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ହରାଇଲା—ଚିନ୍ତାକୁଳ ଓ ଭୀତ ଲୋକମାନେ ଭିଡ଼ିଥିଲେ; ସର୍ବତ୍ର ତୁମୁଳ ଆକ୍ରନ୍ଦନ ଗଞ୍ଜୁଥିଲା ଏବଂ ଶୋକପୀଡ଼ିତ ବାନ୍ଧବମାନେ ଭରିଥିଲେ; ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୟନୀୟ ଓ ଭଙ୍ଗୁର ଦୃଶ୍ୟ ହୋଇପଡ଼ିଲା।

Verse 29

अतीतमाज्ञाय तु पार्थिवर्षभं यशस्विनं सम्परिवार्य पत्नयः ।भृशं रुदन्त्यः करुणं सुदुःखिताः प्रगृह्य बाहू व्यलपन्ननाथवत् ॥२९॥

ଯଶସ୍ବୀ ପାର୍ଥିବବୃଷଭ ଅତୀତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ; ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ କରୁଣ ଭାବେ କାନ୍ଦି, ବାହୁ ଉଠାଇ, ଅନାଥମାନଙ୍କ ପରି ବିଲାପ କଲେ।