Sarga 99
चित्रकूटप्राप्तिः — Bharata Reaches Chitrakuta and Beholds Rama
अयोध्याकाण्ड
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୯୯ତମ ସର୍ଗରେ ଭରତ ଚିତ୍ରକୂଟ ସମୀପରେ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଆଶ୍ରମକୁ ଶେଷ ପଦକ୍ଷେପରେ ଆସୁଥିବା ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେନାକୁ ଶିବିରରେ ରଖି ଭରତ ନିଜେ ଶୀଘ୍ର ଆଗକୁ ଯାଇ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଆସିବାକୁ କହନ୍ତି। ପଥରେ ସେ ଆଶ୍ରମର ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଦେଖି ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି—ଭାଙ୍ଗିଥିବା ଜଳାଣି କାଠ, କୁଟିର ପାଖରେ ସଞ୍ଚିତ ପୁଷ୍ପ, ଶୀତ ନିବାରଣ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଗୋବର ଉପଳାର ଢେର, ଗଛରେ କୁଶ ଓ ବଲ୍କଳର ପଟି-ଚିହ୍ନ, ଏବଂ ଅସମୟ ଗତିବିଧି ପାଇଁ ପରିଚୟ ସ୍ୱରୂପ ଉଚ୍ଚରେ ବାନ୍ଧା ବଲ୍କଳବସ୍ତ୍ର। ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଓ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ନିତ୍ୟାଗ୍ନିର ଘନ ଧୂଆଁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦିଗ୍ଦର୍ଶନ କରେ। ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ବିହ୍ୱଳ ଭରତ ‘ମହର୍ଷି-ସଦୃଶ’ ରାମଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଭାବି ରାଜମର୍ଯ୍ୟାଦାର ବିପରୀତ ଦୃଶ୍ୟକୁ ନେଇ ଶୋକ କରନ୍ତି—ଏକାନ୍ତ ବନରେ ଭୂମିରେ ବୀରାସନରେ ବସିଥିବା ରାମ। ପରେ ସେ ପର୍ଣ୍ଣଶାଳା ଦେଖନ୍ତି—ଯଜ୍ଞବେଦୀ ପରି ପତ୍ରାବୃତ, ଧନୁଷ, ତୂଣୀର, ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭ ଶର, ରୌପ୍ୟ ମ୍ୟାନରେ ଖଡ୍ଗ, ଢାଳ ଓ ଗୋଧାଚର୍ମର ଅଙ୍ଗୁଳିତ୍ରରେ ସୁଶୋଭିତ; ସିଂହଗୁହା ପରି ଦୁର୍ଭେଦ୍ୟ। ଈଶାନ କୋଣକୁ ଢଳିଥିବା ବେଦୀରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଦେଖନ୍ତି। ଶେଷରେ ରାମଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି—ଅଜିନ ଓ ବଲ୍କଳଧାରୀ, ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଦର୍ଭ ପତ୍ରାଇଥିବା ଭୂମିରେ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ବସିଥିବା, ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମା ପରି ଉପମିତ। ଭରତ ଅଶ୍ରୁଭରା ହୋଇ ଧାଇ ଆସି, ପୁନଃପୁନଃ “ଆର୍ଯ୍ୟ” ବୋଲି କାନ୍ଦି, ପାଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିବା ପୂର୍ବରୁ ଲୁଟି ପଡ଼ନ୍ତି; ରାମ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି। ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ଗୁହ ମଧ୍ୟ ମିଳନ୍ତି; ବନବାସୀମାନେ ସାକ୍ଷୀ ହୋଇ ଆନନ୍ଦରେ ନୁହେଁ, କରୁଣାରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्तदा।जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नमनुदर्शयन्।।2.99.1।।
ସେନା ଶିବିର ସ୍ଥାପନ କରି ବସିଗଲା ପରେ, ଉତ୍ସୁକ ଭରତ ସେତେବେଳେ ଭ୍ରାତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ସହ ନେଇ ପଥ ଦେଖାଇଲେ।
Verse 2
ऋषिं वसिष्ठं सन्दिश्य मातृ़र्मे शीघ्रमानय।इति त्वरितमग्रे स जगाम गुरुवत्सलः।।2.99.2।।
ଶାଳ, ତାଳ ଓ ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ଗଛର ଅନେକ ପତ୍ରରେ ଘନ ଭାବେ ଆବୃତ, ବିଶାଳ, ଏବଂ ମୃଦୁ କୁଶ ଘାସରେ ପାତିଥିବା—ଯଜ୍ଞବେଦୀ ପରି—ସେହି ପର୍ଣ୍ଣଶାଳା ଥିଲା।
Verse 3
सुमन्त्रस्त्वपि शत्रुघ्नमदूरादन्वपद्यत।रामदर्शनजस्तर्षो भरतस्येव तस्य च।।2.99.3।।
ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଅଧିକ ଦୂର ନୁହେଁ ଅନୁସରଣ କଲେ; ରାମଦର୍ଶନଜନିତ ତୃଷ୍ଣା ଭରତଙ୍କ ପରି ତାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଥିଲା।
Verse 4
गच्छन्नेवाथ भरतस्तापसालय संस्थिताम्।भ्रातुः पर्णकुटीं श्रीमानुटजं च ददर्श ह।। 2.99.4।।
ଆଗକୁ ଯାଉଥିବା ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ ତାପସାଳୟ ସଦୃଶ ଭାବେ ଥିବା ଭାଇଙ୍କ ପର୍ଣ୍ଣକୁଟୀ—ଛାଉଣି ଥିବା ଉଟଜ—ଦେଖିଲେ।
Verse 5
शालायास्त्वग्रत स्तस्या ददर्श भरत स्तदा।काष्ठानि चावभग्नानि पुष्पाण्युपचितानि च।।2.99.5।।
ତାହାପରେ ସେହି କୁଟୀର ଆଗରେ ଭରତ ଭଙ୍ଗା କାଠର ଖଣ୍ଡ ଓ ସଂଗୃହୀତ ପୁଷ୍ପମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
Verse 6
स लक्ष्मणस्य रामस्य ददर्शाऽश्रममीयुषः।कृतं वृक्षेष्वभिज्ञानं कुशचीरैः क्वचित्क्वचित्।।2.99.6।।
ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇଥିବା ପଥର ଚିହ୍ନ ସ୍ୱରୂପ, ଗଛମାନଙ୍କ ଉପରେ ଏଠି ସେଠି କୁଶଘାସ ଓ ଛାଲର ପଟିଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ସେ ଦେଖିଲେ।
Verse 7
ददर्श वने तस्मिन्महत स्सञ्चयान्कृतान्।मृगाणां महिषाणां च करीषै शशीतकारणात्।।2.99.7।।
ସେଇ ବନରେ ସେ ହରିଣ ଓ ମହିଷଙ୍କ ଶୁଷ୍କ ଗୋବରର ବଡ଼ ବଡ଼ ଢେର ଦେଖିଲେ; ଶୀତରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସଞ୍ଚୟ କରାଯାଇଥିଲା।
Verse 8
गच्छन्नेव महाबाहुर्द्युतिमान्भरत स्तदा।शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस्तानमात्यांश्च सर्वशः।।2.99.8।।
ଆଗକୁ ଚାଲୁଥିବା ସମୟରେ ମହାବାହୁ, ତେଜସ୍ବୀ ଭରତ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଏବଂ ଚାରିଦିଗରେ ଏକତ୍ର ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ଅମାତ୍ୟମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 9
मन्ये प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत्।नातिदूरे हि मन्येऽहं नदीं मन्दाकिनीमितः।।2.99.9।।
ମୋ ମତରେ ଭରଦ୍ୱାଜ ମୁନି ଯେ ଦେଶ ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ, ଆମେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ; ଏଠାରୁ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଅତି ଦୂରେ ନୁହେଁ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବୁଛି।
Verse 10
उच्चैर्बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेदयम्।अभिज्ञानकृतः पन्था अकाले गन्तुमिच्छता।।2.99.10।।
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ବଲ୍କଳବସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚରେ ବାନ୍ଧି ରଖିଛନ୍ତି; ଅକାଳେ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ପଥ ଚିହ୍ନିବା ପାଇଁ ଚିହ୍ନସ୍ୱରୂପ ଏହି ପଥକୁ ସେ ଚିହ୍ନିତ କରିଛନ୍ତି।
Verse 11
इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम्।शैलपार्श्वे परिक्रान्तमन्योन्यमभिगर्जताम्।।2.99.11।।
ଏହା ପର୍ବତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସେଇ ପଥଭୂମି, ଯେଉଁଠାରେ ମହାଦନ୍ତ ଧାରୀ ବେଗଶାଳୀ କୁଞ୍ଜରମାନେ ଘୁରିବୁଲନ୍ତି ଏବଂ ପରସ୍ପର ଉପରେ ଧାଇଯାଇ ଗର୍ଜନ କରନ୍ତି।
Verse 12
यमेवाधातुमिच्छन्ति तापसा स्सततं वने।तस्यासौ दृश्यते धूम स्सङ्कुलः कृष्णवर्त्मनः।।2.99.12।।
ବନବାସୀ ତପସ୍ବୀମାନେ ଯେ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ସଦା ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ରଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେହି କଳା ପଥ ଛାଡ଼ି ଉଠୁଥିବା ଘନ ଧୂମ ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଉଛି।
Verse 13
अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसत्कारकारिणम्।आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिमिव राघवम्।।2.99.13।।
ଏଠାରେ ମୁଁ ହର୍ଷିତ ହୃଦୟରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବି—ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର, ଆର୍ୟ, ଗୁରୁଜନଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରୁଥିବା; ନିଜ ଭାବଭଙ୍ଗୀରେ ମହର୍ଷି ସଦୃଶ।
Verse 14
अथ गत्वा मुहूर्तन्तु चित्रकूटं स राघवः।मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत्।।2.99.14।।
ତାପରେ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଚିତ୍ରକୂଟ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ସେଇ ରାଘବ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀକୁ ପହଞ୍ଚି, ନିଜ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 15
जगत्यां पुरषव्याघ्र आस्ते वीरासने रतः।जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिङ्मे जन्म सजीवितम्।।2.99.15।।
ଜଗତର ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର, ପ୍ରଜାନାଥ ଜନେନ୍ଦ୍ର, ନିର୍ଜନ ବନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ନିର୍ବସ୍ତ୍ର ଭୂମିରେ ବୀରାସନରେ ଲୀନ ହୋଇ ବସିଛନ୍ତି। ଧିକ୍ ମୋର ଜନ୍ମକୁ, ମୋର ଜୀବନକୁ ମଧ୍ୟ!
Verse 16
मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः।सर्वान्कामान्परित्यज्य वने वसति राघवः।।2.99.16।।
ମୋର କାରଣରୁ ମହାଦ୍ୟୁତିମାନ ଲୋକନାଥ ବିପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ସମସ୍ତ କାମନା ପରିତ୍ୟାଗ କରି ରାଘବ ବନରେ ବସୁଛନ୍ତି।
Verse 17
इति लोकसमाक्रुष्टः पादेष्वद्य प्रसादयन्।रामस्य निपतिष्यामि सीताया लक्ष्मणस्य च।।2.99.17।।
ଲୋକଙ୍କ ନିନ୍ଦାରେ ଆକ୍ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ଆଜି ପ୍ରସାଦ ଯାଚି ମୁଁ ରାମଙ୍କ—ଏବଂ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ—ପାଦେ ପତିତ ହେବି।
Verse 18
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
ଏଭଳି ବନରେ ବିଳାପ କରୁଥିବା ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଭରତ ଏକ ବିଶାଳ, ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ମନୋହର ପର୍ଣ୍ଣଶାଳାକୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 19
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
ଏଭଳି ବନରେ ବିଳାପ କରୁଥିବା ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଭରତ ଏକ ବିଶାଳ, ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ମନୋହର ପର୍ଣ୍ଣଶାଳାକୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 20
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
ଏଭଳି ବନରେ ବିଳାପ କରୁଥିବା ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଭରତ ଏକ ବିଶାଳ, ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ମନୋହର ପର୍ଣ୍ଣଶାଳାକୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 21
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
ଏଭଳି ବନରେ ବିଳାପ କରୁଥିବା ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଭରତ ଏକ ବିଶାଳ, ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ମନୋହର ପର୍ଣ୍ଣଶାଳାକୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 22
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
ଏଭଳି ବନରେ ବିଳାପ କରୁଥିବା ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଭରତ ଏକ ବିଶାଳ, ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ମନୋହର ପର୍ଣ୍ଣଶାଳାକୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 23
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
ଏଭଳି ବନରେ ବିଳାପ କରୁଥିବା ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଭରତ ଏକ ବିଶାଳ, ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ମନୋହର ପର୍ଣ୍ଣଶାଳାକୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 24
प्रागुदक्प्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम्।ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने।।2.99.24।।
ସେଠାରେ ରାମଙ୍କ ନିବାସସ୍ଥାନେ ଭରତ ପୁଣ୍ୟ, ବିଶାଳ ଏବଂ ପ୍ରାଗୁଦକଦିଗକୁ ଢଳା ଏକ ବେଦୀ ଦେଖିଲେ; ତାହାରେ ପାବକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ଜ୍ୱଳୁଥିଲା।
Verse 25
निरीक्ष्य स मुहूर्तं तु ददर्श भरतो गुरुम्।उटजे राममासीनं जटामण्डलधारिणम्।।2.99.25।।
କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି ଭରତ ନିଜ ଗୁରୁସମ ପୂଜ୍ୟ ଅଗ୍ରଜ ରାମଙ୍କୁ କୁଟୀରରେ ଆସୀନ ଦେଖିଲେ—ଜଟାମଣ୍ଡଳ ଧାରଣ କରିଥିବା।
Verse 26
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम्।ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम्।।2.99.26।।सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्।पृथिव्यास्सागरान्तायाः भर्तारं धर्मचारिणम्।।2.99.27।।उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्।स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च।।2.99.28।।
କୃଷ୍ଣାଜିନ ଧାରଣ କରି ଚୀର-ବଲ୍କଳ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଭରତ ସେଠାରେ ଆସୀନ ଦେଖିଲେ; ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପାବକ ସମ ତେଜସ୍ୱୀ।
Verse 27
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम्।ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम्।।2.99.26।।सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्।पृथिव्यास्सागरान्तायाः भर्तारं धर्मचारिणम्।।2.99.27।।उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्।स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च।।2.99.28।।
ସିଂହସ୍କନ୍ଧ, ମହାବାହୁ, ପୁଣ୍ଡରୀକ-ନିଭ ନୟନ—ସାଗରାନ୍ତ ପୃଥିବୀର ଯଥାର୍ଥ ଭର୍ତ୍ତା ଏବଂ ଧର୍ମପଥଚାରୀ ରାମଙ୍କୁ ସେ ଦେଖିଲେ।
Verse 28
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम्।ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम्।।2.99.26।।सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्।पृथिव्यास्सागरान्तायाः भर्तारं धर्मचारिणम्।।2.99.27।।उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्।स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च।।2.99.28।।
ଦର୍ଭ ଛାଡ଼ି ପଥାରା ଥିବା ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ ମହାବାହୁ ରାମ ଉପବିଷ୍ଟ ଥିଲେ; ପାଖରେ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମା ସମ ଶାନ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଭାବେ।
Verse 29
तं दृष्ट्वा भरत श्श्रीमान् दुःखशोकपरिप्लुतः।अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः कैकेयी सुतः।।2.99.29।।
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ପ୍ଲୁତ ହୋଇ ଧାଇଲେ; ଧର୍ମାତ୍ମା କୈକେୟୀସୁତ ଭରତ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ।
Verse 30
दृष्ट्वैव विललापाऽर्तो बाष्पसन्दिग्धया गिरा।अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद्वचनमब्रवीत्।।2.99.30।।
ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାମାତ୍ରେ ଆର୍ତ୍ତ ଭରତ ବିଲାପ କଲେ; ଅଶ୍ରୁରେ ଧୁସରିତ ବାଣୀରେ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହୋଇ ସେ କଥା କହିଲେ।
Verse 31
य स्संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम्।वन्यैर्मृगैरुपासीन स्सोऽयमास्ते ममाग्रजः।।2.99.31।।
ଯିଏ ରାଜସଭାରେ ପ୍ରଜା ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ହେବାଯୋଗ୍ୟ—ମୋର ଅଗ୍ରଜ—ସେଇ ଆଜି ଏଠି ବନରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯେନେକି ବନ୍ୟ ମୃଗମାନେ ମାତ୍ର ସେବା କରୁଛନ୍ତି।
Verse 32
वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचितः।मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन्।।2.99.32।।
ଯେ ମହାତ୍ମା ରାମ ପୂର୍ବେ ଅନେକ ସହସ୍ର ବସ୍ତ୍ରରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ, ସେଇ ଏଠି ଧର୍ମ ଆଚରଣ କରି ମୃଗାଜିନ ପିନ୍ଧି ବସୁଛନ୍ତି।
Verse 33
अधारयद्यो विविधाश्चित्रास्सुमनसस्तदा।सोऽयं जटाभारमिमं वहते राघवः कथम्।।2.99.33।।
ଯେ କେବେ ନାନାବିଧ ଚିତ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ସୁମନରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ—ସେଇ ରାଘବ ଏବେ ଏହି ଜଟାଭାର କିପରି ବହନ କରୁଛନ୍ତି?
Verse 34
यस्य यज्ञैर्यथादिष्टैर्युक्तो धर्मस्य सञ्चयः।शरीरक्लेशसम्भूतं स धर्मं परिमार्गते।।2.99.34।।
ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥାବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞମାନେ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମପୁଣ୍ୟର ସଞ୍ଚୟ ସୁଲଭ ଥିଲା, ସେ ଏବେ ଶରୀରକ୍ଲେଶଜନିତ ଧର୍ମକୁ ଖୋଜୁଛନ୍ତି।
Verse 35
चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम्।मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते।।2.99.35।।
ଯାହାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ମହାମୂଲ୍ୟ ଚନ୍ଦନରେ ସେବିତ ହୋଇଥିଲା, ସେଇ ଆର୍ୟଙ୍କ ଏହି ଅଙ୍ଗ ଏବେ ଧୂଳି-ମଳରେ କିପରି ସେବିତ ହେଉଛି?
Verse 36
मन्निमित्तमिदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः।धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम्।।2.99.36।।
ମୋ ନିମିତ୍ତରେ ସୁଖଯୋଗ୍ୟ ରାମ ଏହି ଦୁଃଖକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଧିକ୍ ମୋ ଜୀବନକୁ—ନିର୍ଦୟ, ଲୋକନିନ୍ଦିତ!
Verse 37
इत्येवं विलपन्दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः।पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन्।।2.99.37।।
ଏପରି ଭାବେ ବିଲାପ କରୁଥିବା ଦୀନ ଭରତ—ଶୋକାକୁଳ, ପରିଶ୍ରମରେ ପ୍ରସ୍ୱିନ୍ନ କମଳମୁଖ—ରାମଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରାପ୍ତି ପୂର୍ବରୁ ରୁଦନ କରି ପଡ଼ିଗଲେ।
Verse 38
दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः।उक्त्वाऽर्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किञ्चन।।2.99.38।।
ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ମହାବଳୀ ରାଜପୁତ୍ର ଭରତ କରୁଣ ସ୍ୱରେ ଏକଥର ମାତ୍ର “ଆର୍ୟ!” ବୋଲି କହିଲେ; ପୁଣି କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 39
बाष्पाभिहतकण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम्।आर्येत्येवाभिसङ्क्रुश्य व्याहर्तुं नाशकत्तदा।।2.99.39।।
ଯଶସ୍ବୀ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅଶ୍ରୁରେ କଣ୍ଠ ଅବରୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଭରତ “ଆର୍ୟ!” ବୋଲି ମାତ୍ର ଚିତ୍କାର କଲେ; ତାପରେ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 40
शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन्।तावुभौ स समालिङ्ग्य रामश्चाश्रूण्यवर्तयत्।।2.99.40।।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ରାମଙ୍କ ଚରଣରେ ବନ୍ଦନା କଲେ; ରାମ ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ସ୍ୱୟଂ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁ ବହାଇଲେ।
Verse 41
ततस्सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतु राजसुतावरण्ये।दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाऽम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम्।।2.99.41।।
ତାପରେ ଅରଣ୍ୟରେ ସେଇ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ଗୁହଙ୍କ ସହିତ ମିଳିଲେ—ଯେପରି ଆକାଶରେ ଦିବାକର ଓ ନିଶାକର ଶୁକ୍ର ଓ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ସମୀପ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 42
तान्पार्थिवान्वारणयूथपाभान्समागतां स्तत्र महत्यरण्ये।वनौकसस्तेऽपि समीक्ष्य सर्वेऽप्यश्रूण्यमुञ्चन्प्रविहाय हर्षम्।।2.99.42।।
ମହା ଅରଣ୍ୟରେ ସେଠାରେ ସମାଗତ ସେଇ ରାଜକୁମାରମାନଙ୍କୁ—ହାତୀଦଳର ନାୟକମାନଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ—ଦେଖି, ବନବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ହର୍ଷ ତ୍ୟାଗ କରି କେବଳ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Bharata’s self-indictment and renunciatory approach to authority: he frames Rāma’s forest hardship as ‘on my account’ and seeks grace at the feet of Rāma, Sītā, and Lakṣmaṇa. The sarga stages legitimacy as moral responsibility, not possession—Bharata’s grief and humility function as a public correction to the succession rupture.
The chapter teaches that dharma is legible through conduct and environment: exile does not erase kingship’s ethical radiance, and remorse is a disciplined recognition of harm rather than a mere emotion. Rāma’s ascetic posture and Bharata’s collapse together dramatize that rightful order is sustained by restraint, reverence, and truth-aligned action.
Key landmarks include Citrakūṭa and the Mandākinī River, with forest wayfinding encoded through kusa-and-bark markers placed on trees by Lakṣmaṇa. Cultural-ritual markers include the northeast-sloping vedi with a burning fire, and the parṇaśālā described in sacrificial and martial terms, linking ascetic residence to both yajña-space and protective readiness.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.