Sarga 112

Verse 1

तमप्रतिमतेजोभ्यां भ्रातृभ्यां रोमहर्षणम्। विस्मिता: स‌ङ्गमं प्रेक्ष्य समवेता महर्षयः।।2.112.1।।

ଅପ୍ରତିମ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ଦୁଇ ଭ୍ରାତାଙ୍କର ରୋମାଞ୍ଚକର ସଙ୍ଗମକୁ ଦେଖି, ସେଠାରେ ସମବେତ ମହର୍ଷିମାନେ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ।

Verse 2

अन्तर्हिता मुनिगणास्सिद्धाश्च परमर्षयः। तौ भ्रातरौ महात्मानौ काकुत्स्थौ प्रशशंसिरे।।2.112.2।।

ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅନ୍ତର୍ହିତ ମୁନିଗଣ, ସିଦ୍ଧମାନେ ଓ ପରମର୍ଷିମାନେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ସେଇ ଦୁଇ ମହାତ୍ମା ଭ୍ରାତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।

Verse 3

स धन्यो यस्य पुत्रौ द्वौ धर्मज्ञौ धर्मविक्रमौ।श्रुत्वा वयं हि सम्भाषामुभयोस्स्पृहयामहे।।2.112.3।।

ଧର୍ମଜ୍ଞ ଏବଂ ଧର୍ମାଧିଷ୍ଠିତ ପରାକ୍ରମଶାଳୀ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଯାହାର, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ; ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ସମ୍ଭାଷଣ ଶୁଣି ଆମେ ଉଭୟଙ୍କ ପ୍ରତି ଗଭୀର ଆଦର ଓ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଉଛୁ।

Verse 4

ततस्त्वृषिगणाः क्षिप्रं दशग्रीववधैषिणः। भरतं राजशार्दूलमित्यूचु: स‌ङ्गता वचः।।2.112.4।।

ତାପରେ ଦଶଗ୍ରୀବଙ୍କ ବଧ ଶୀଘ୍ର ହେଉ ବୋଲି ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ଋଷିଗଣ ସମବେତ ହୋଇ, ରାଜଶାର୍ଦୂଳ ଭରତଙ୍କୁ ଏହି ସୁବିଚାରିତ ବଚନ କହିଲେ।

Verse 5

कुले जात महाप्राज्ञ महावृत्त महायशः।ग्राह्यं रामस्य वाक्यं ते पितरं यद्यवेक्षसे।।2.112.5।।

ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ଉଚ୍ଚ କୁଳଜ, ମହାଚରିତ୍ର ଓ ମହାଯଶସ୍ବୀ! ଯଦି ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଆଦର ରଖ, ତେବେ ରାମଙ୍କ ବଚନ ଗ୍ରହଣ କର।

Verse 6

सदाऽनृणमिमं रामं वयमिच्छामहे पितुः। आनृणत्वाच्च कैकेय्या: स्वर्गम् दशरथो गतः।।2.112.6।।

ଆମେ ସଦା ଚାହୁଁଛୁ ଯେ ଏହି ରାମ ପିତୃଋଣରୁ ମୁକ୍ତ ରହୁନ୍ତୁ; ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଦିଆ ଦାୟବଦ୍ଧତା ପୂରଣ କରି ଦଶରଥ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।

Verse 7

एतावदुक्त्वा वचनं गन्धर्वा: स‌महर्षयः। राजर्षयश्चैव तदा सर्वे स्वां स्वां गतिं गताः।।2.112.7।।

ଏତିକି କଥା କହି ସାରି, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ସହ ଏବଂ ରାଜର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ଧାମକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 8

ह्लादितस्तेन वाक्येन शुभेन शुभदर्शनः।राम स्संहृष्टवदनस्तानृषीनभ्यपूजयत्।।2.112.8।।

ଶୁଭଦର୍ଶନ ଶ୍ରୀରାମ ସେଇ ଶୁଭ ବଚନରେ ହ୍ଲାଦିତ ହୋଇ, ପ୍ରସନ୍ନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁଖରେ ସେଇ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ।

Verse 9

त्रस्तगात्रस्तु भरतस्स वाचा सज्जमानया।कृताञ्जलिरिदं वाक्यं राघवं पुनरब्रवीत्।।2.112.9।।

କିନ୍ତୁ ଭରତଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ କମ୍ପିତ ହେଲା, ବାଣୀ ଅଟକିଗଲା; କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ସେ ପୁନର୍ବାର ରାଘବଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 10

राजधर्ममनुप्रेक्ष्य कुलधर्मानुसन्ततिम्।कर्तुमर्हसि काकुत्स्थ मम मातुश्च याचनाम्।।2.112.10।।

ରାଜଧର୍ମକୁ ଓ କୁଳଧର୍ମର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପରମ୍ପରାକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ମୋର ଓ ମୋ ମାତାଙ୍କର ଯାଚନା ପୂରଣ କରିବା ତୁମ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ।

Verse 11

रक्षितुं सुमहद्राज्यमहमेकस्तु नोत्सहे।पौरजानपदांश्चापि रक्तान्रञ्जयितुं तथा।।2.112.11।।

ମୁଁ ଏକା ଏତେ ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ସାହସ କରୁନାହିଁ; ନଗର ଓ ଜନପଦର ନିଷ୍ଠାବାନ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏକା ରଞ୍ଜିତ କରି ରଖିପାରେନି।

Verse 12

ज्ञातयश्च हि योधाश्च मित्राणि सुहृदश्च नः।त्वामेव प्रतिवीक्षन्ते पर्जन्यमिव कर्षकाः।।2.112.12।।

ଆମ ଜ୍ଞାତିଜନ, ଯୋଧା, ମିତ୍ର ଓ ସୁହୃଦମାନେ କେବଳ ତୁମକୁ ହିଁ ଆଶା କରୁଛନ୍ତି—ଯେପରି କୃଷକମାନେ ବର୍ଷାମେଘକୁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି।

Verse 13

इदं राज्यं महाप्राज्ञ स्थापय प्रतिपद्य हि।शक्तिमानसि काकुत्स्थ लोकस्य परिपालने।।2.112.13।।

ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ! ଏହି ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ଦୃଢ଼ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କର; ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ! ଲୋକର ପରିପାଳନ ଓ ରକ୍ଷାରେ ତୁମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମର୍ଥ।

Verse 14

इत्युक्त्वा न्यपतद्भ्रातुः पादयोर्भरतस्तदा।भृशं सम्प्रार्थयामास राममेव प्रियंवदः।।2.112.14।।

ଏପରି କହି ଭରତ ସେତେବେଳେ ଭାଇଙ୍କ ପାଦତଳେ ପଡ଼ିଲେ; ପ୍ରିୟବଚନରେ ସେ ରାମଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।

Verse 15

तमङ्के भरतं कृत्वा रामो वचनमब्रवीत्।श्यामं नलिनपत्राक्षं मत्तहंसस्वरं स्वयम्।।2.112.15।।

ଭରତଙ୍କୁ ନିଜ ଅଙ୍କରେ ଧରି ରାମ ସ୍ୱୟଂ ବଚନ କହିଲେ—ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ନଳିନପତ୍ରସଦୃଶ ନୟନବାନ, ମତ୍ତହଂସସମ ମଧୁରସ୍ୱର ଭରତ।

Verse 16

आगता त्वामियं बुद्धिस्स्वजा वैनयिकी च या।भृशमुत्सहसे तात रक्षितुं पृथिवीमपि।।2.112.16।।

ହେ ତାତ! ତୁମକୁ ଏହି ବୁଦ୍ଧି ଆସିଛି—ସ୍ୱଜାତ ଓ ବିନୟଶିକ୍ଷାରେ ସଂସ୍କୃତ; ଏହାରେ ତୁମେ ପୃଥିବୀକୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମର୍ଥ।

Verse 17

अमात्यैश्च सुहृद्भिश्च बुद्धिमद्भिश्च मन्त्रिभिः।सर्वकार्याणि सम्मन्त्र्य सुमहन्त्यपि कारय।।2.112.17।।

ଅମାତ୍ୟ, ସୁହୃଦ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋଚନା କରି, ଅତି ମହାନ ଓ ଦୁର୍ଗମ ଦେଖାଯାଉଥିବା କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରା।

Verse 18

लक्ष्मीश्चन्द्रादपेयाद्वा हिमवान्वा हिमं त्यजेत्।अतीयात्सागरो वेलां न प्रतिज्ञामहं पितुः।।2.112.18।।

ଚନ୍ଦ୍ରର କାନ୍ତି ମ୍ଲାନ ହେଉ, ହିମବାନ୍ ନିଜ ହିମ ତ୍ୟାଗ କରୁ, ସାଗର ନିଜ ସୀମା ଲଂଘନ କରୁ—ତଥାପି ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ମୁଁ କେବେ ତ୍ୟାଗିବି ନାହିଁ।

Verse 19

कामाद्वा तात लोभाद्वा मात्रातुभ्यमिदं कृतम्।न तन्मनसि कर्तव्यं वर्तितव्यं च मातृवत्।।2.112.19।।

ବତ୍ସ, ସ୍ନେହରୁ କିମ୍ବା ଲୋଭରୁ, ତୋର ମାଆ ତୋର ହିତ ପାଇଁ ଏହା କରିଛି; ଏହାକୁ ମନରେ କଟୁତା ଭାବେ ଧରି ରଖନି—ମାତୃବତ୍ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ବ୍ୟବହାର କର।

Verse 20

एवं ब्रुवाणं भरतः कौसल्यासुतमब्रवीत्।तेजसाऽऽदित्यसङ्काशं प्रतिपच्चन्द्रदर्शनम्।।2.112.20।।

ରାମ ଏଭଳି କହୁଥିବାବେଳେ, ଭରତ କୌସଲ୍ୟାପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ—ତେଜରେ ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ଦୀପ୍ତ, ଦର୍ଶନରେ ନବଚନ୍ଦ୍ରସମ ସୌମ୍ୟ।

Verse 21

आधिरोहाऽर्य पादाभ्यां पादुके हेमभूषिते।एतेहि सर्वलोकस्य योगक्षेमं विधास्यतः।।2.112.21।।

ହେ ଆର୍ୟ, ସୁବର୍ଣ୍ଣଭୂଷିତ ଏହି ପାଦୁକାରେ ଆପଣଙ୍କ ପାଦ ରଖନ୍ତୁ; କାରଣ ଏହିମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ଯୋଗକ୍ଷେମ—କଲ୍ୟାଣ ଓ ସୁରକ୍ଷା—ବିଧାନ କରିବେ।

Verse 22

सोऽधिरुह्य नरव्याघ्रः पादुके ह्यवरुह्य च।प्रायच्छत्सुमहातेजा भरताय महात्मने।।2.112.22।।

ନରବ୍ୟାଘ୍ର ଶ୍ରୀରାମ ମହାତେଜସ୍ବୀ ପାଦୁକାରେ ଚଢ଼ି ପୁଣି ଅବତରିଲେ; ତାପରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କଲେ।

Verse 23

स पादुके सम्प्रणम्य रामं वचनमब्रवीत्चतुर्दश हि वर्षाणि जटाचीरधरो ह्याहम्।।2.112.23।।फलमूलाशनो वीर भवेयं रघुनन्दन।तवाऽगमनमाकाङ्क्षान्वसन्वै नगराद्बहिः।।2.112.24।।तव पादुकयोर्न्यस्तराज्यतन्त्रः परन्तप।

ପାଦୁକାକୁ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି ଭରତ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ବୀର ରଘୁନନ୍ଦନ! ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ମୁଁ ଜଟାଧାରୀ ଓ ବଲ୍କଳଧାରୀ ହୋଇ ଫଳମୂଳ ଭୋଜନ କରିବି। ହେ ପରନ୍ତପ! ରାଜ୍ୟତନ୍ତ୍ରକୁ ଆପଣଙ୍କ ପାଦୁକାରେ ନ୍ୟସ୍ତ କରି, ନଗରବାହାରେ ବସି ଆପଣଙ୍କ ଆଗମନକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିବି।”

Verse 24

स पादुके सम्प्रणम्य रामं वचनमब्रवीत्चतुर्दश हि वर्षाणि जटाचीरधरो ह्याहम्।।2.112.23।।फलमूलाशनो वीर भवेयं रघुनन्दन।तवाऽगमनमाकाङ्क्षान्वसन्वै नगराद्बहिः।।2.112.24।।तव पादुकयोर्न्यस्तराज्यतन्त्रः परन्तप।

କିନ୍ତୁ ହେ ରଘୂତ୍ତମ! ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ଦିନ ଯଦି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ନ କରିପାରିବି, ତେବେ ମୁଁ ହୁତାଶନରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି।

Verse 25

चतुर्दशे तु संपूर्णे वर्षेऽहनि रघूत्तम।।2.112.25।।न द्रक्ष्यामि यदि त्वां तु प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्।

କିନ୍ତୁ ହେ ରଘୂତ୍ତମ! ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ଦିନ ଯଦି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ନ କରିପାରିବି, ତେବେ ମୁଁ ହୁତାଶନରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି।

Verse 26

तथेति च प्रतिज्ञाय तं परिष्वज्य सादरम्।।2.112.26।।शत्रुघ्नं च परिष्वज्य भरतं चेदमब्रवीत्।

“ତଥେତି” ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ରାମ ସାଦରେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ପରେ ଭରତଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 27

मातरं रक्ष कैकेयीं मा रोषं कुरु तां प्रति।।2.112.27।।मया च सीतया चैव शप्तोऽसि रघुसत्तम।इत्युक्त्वाऽश्रुपरीताक्षो भ्रातरं विससर्ज ह।।2.112.28।।

“କୈକେୟୀ ମାତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର; ତାଙ୍କ ପ୍ରତି କ୍ରୋଧ କରିବା ନାହିଁ। ହେ ରଘୁସତ୍ତମ! ତୁମେ ମୋର ଓ ସୀତାଙ୍କର ଶପଥରେ ବନ୍ଧିତ।” ଏପରି କହି, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନରେ ରାମ ଭାଇଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ।

Verse 28

मातरं रक्ष कैकेयीं मा रोषं कुरु तां प्रति।।2.112.27।।मया च सीतया चैव शप्तोऽसि रघुसत्तम।इत्युक्त्वाऽश्रुपरीताक्षो भ्रातरं विससर्ज ह।।2.112.28।।

“ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର; ତାଙ୍କ ପ୍ରତି କ୍ରୋଧ କରନି। ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୋ ଓ ସୀତାଙ୍କ ଶପଥରେ ତୁମେ ବନ୍ଧିତ।” ଏହିପରି କହି, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନରେ ଶ୍ରୀରାମ ଭାଇଙ୍କୁ ବିଦାୟ କଲେ।

Verse 29

स पादुके ते भरतः प्रतापवान् स्वलङ्कृते सम्परिपूज्य धर्मवित्।प्रदक्षिणं चैव चकार राघवम् चकार ते चोत्तमनागमूर्धनि।।2.112.29।।

ତାପରେ ଧର୍ମବିଦ୍ ଓ ପ୍ରତାପବାନ୍ ଭରତ ସୁଶୋଭିତ ସେହି ପାଦୁକାଦ୍ୱୟକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ; ରାଘବଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ; ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀର ମସ୍ତକ ଉପରେ ସେହି ପାଦୁକାକୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 30

अथाऽनुपूर्व्यात्प्रतिनन्द्य तं जनं गुरूंश्च मन्त्रिप्रकृतीस्तथाऽनुजौ।व्यसर्जयद्राघववंशवर्धनस्थिरः स्वधर्मे हिमवानिवाचलः।।2.112.30।।

ତାପରେ କ୍ରମେ ଜନସମୂହକୁ ପ୍ରତିନନ୍ଦନ କରି, ଗୁରୁମାନଙ୍କୁ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଓ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ; ଅନୁଜମାନଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ—ରଘୁବଂଶବର୍ଧକ ଶ୍ରୀରାମ ହିମବାନ ପର୍ବତ ପରି ଅଚଳ, ସ୍ୱଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ରହି ସେମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ କରି ପଠାଇଦେଲେ।

Verse 31

तं मातरो बाष्पगृहीतकण्ठ्यो दुःखेन नामन्त्रयितुं हि शेकुः।स त्वेव मात्रृ़रभिवाद्य सर्वारुदन्कुटीं स्वां प्रविवेश राघवः।।2.112.31।।

ମାତାମାନଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଅବରୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା; ଦୁଃଖରେ ସେମାନେ ବିଦାୟ କହିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ହେଲେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ରାଘବ ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କରି, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ନିଜ କୁଟୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।