Sarga 28

Verse 1

स एवं ब्रुवतीं सीतां धर्मज्ञो धर्मवत्सलः।न नेतुं कुरुते बुद्धिं वने दुःखानि चिन्तयन्।।2.28.1।।

ସୀତା ଏପରି କହୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମବତ୍ସଳ ଶ୍ରୀରାମ ବନବାସର ଦୁଃଖକଷ୍ଟ ଚିନ୍ତା କରି ତାଙ୍କୁ ସହ ନେବାକୁ ମନ ନ କଲେ।

Verse 2

सान्त्वयित्वा पुनस्तां तु बाष्पदूषितलोचनाम्।निवर्तनार्थे धर्मात्मा वाक्यमेतदुवाच ह।।2.28.2।।

ଅଶ୍ରୁରେ ଧୁସର ହୋଇଥିବା ଚକ୍ଷୁବାଳୀ ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମ ଏହି କଥା ପୁନି କହିଲେ।

Verse 3

सीते महाकुलीनाऽसि धर्मे च निरता सदा।इहाऽचर स्वधर्मं त्वं मे यथा मनसस्सुखम्।।2.28.3।।

ହେ ସୀତେ, ତୁମେ ମହାକୁଳଜା ଏବଂ ସଦା ଧର୍ମରେ ନିରତ। ତେଣୁ ଏଠି ରହି ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମ ଆଚର—ଯେପରି ମୋ ମନ ସୁଖୀ ଓ ଶାନ୍ତ ରହେ।

Verse 4

सीते यथा त्वां वक्ष्यामि तथा कार्यं त्वयाऽबले। वने हि बहवो दोषा वदतस्तान्निबोध मे।।2.28.4।।

ହେ ସୀତେ, ଅବଲେ, ମୁଁ ଯେପରି କହୁଛି ସେପରି ତୁମେ କର। ବନରେ ନିଶ୍ଚୟ ଅନେକ ଦୋଷ ଓ କଷ୍ଟ ଅଛି; ମୁଁ କହୁଥିବା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସାବଧାନରେ ଶୁଣ।

Verse 5

सीते विमुच्यतामेषा वनवासकृता मतिः।बहुदोषं हि कान्तारं वनमित्यभिधीयते।।2.28.5।।

ହେ ସୀତେ, ବନବାସ କରିବାର ଏହି ନିଷ୍ଠାକୁ ତ୍ୟାଗ କର। କାରଣ କାନ୍ତାର ଅର୍ଥାତ୍ ବନ ଅନେକ ଦୋଷ, ଭୟ ଓ କଷ୍ଟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ସେହିପାଇଁ ଏହାକୁ ‘ବନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 6

हितबुद्ध्या खलु वचो मयैतदभिधीयते।सदा सुखं न जानामि दुःखमेव सदा वनम्।।2.28.6।।

ତୁମ ହିତବୁଦ୍ଧିରେ ମୁଁ ଏହି ବଚନ କହୁଛି। ବନରେ ସ୍ଥାୟୀ ସୁଖ ମୁଁ ଜାଣେନି; ବନ ସଦା ଦୁଃଖମୟ ହିଁ।

Verse 7

गिरिनिर्झरसम्भूता गिरिकन्दर वासिनाम्।सिंहानां निनदा दुःखा श्श्रोतुं दुःखमतो वनम्।।2.28.7।।

ପର୍ବତ ଝରଣାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶବ୍ଦ ଓ ଗିରିକନ୍ଦରରେ ବସୁଥିବା ସିଂହମାନଙ୍କ ଗର୍ଜନ ଶୁଣିବାକୁ ଦୁଃଖଦ ଓ ଭୟଙ୍କର; ଏହିହେତୁ ବନବାସ କଷ୍ଟମୟ।

Verse 8

क्रीडमानाश्च विस्रब्धा मत्ता श्शून्ये महामृगाः।दृष्ट्वा समभिवर्तन्ते सीते दुःखमतो वनम्।।2.28.8।।

ଶୂନ୍ୟ ଏକାନ୍ତ ବନରେ ସ୍ୱାଧୀନତାରେ ମତ୍ତ ଓ ନିର୍ଭୟ ମହାମୃଗମାନେ କ୍ରୀଡା କରନ୍ତି; ମନୁଷ୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ ଧାଇ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ବନ ଦୁଃଖମୟ।

Verse 9

सग्राहा स्सरितश्चैव पङ्कवत्यस्सु दुस्तराः। मत्तैरपि गजैर्नित्यमतो दुःखतरं वनम्।।2.28.9।।

ଗ୍ରାହ (ମଗର) ଥିବା ଏବଂ କାଦାରେ ଭରିଥିବା ନଦୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁସ୍ତର; ମଦମତ୍ତ ହାତୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପାର ହେବା କଷ୍ଟକର। ତେଣୁ ବନବାସ ସଦା ଅଧିକ ଭୟ ଓ କ୍ଲେଶମୟ।

Verse 10

लताकण्टकसङ्कीर्णाः कृकवाकूपनादिताः।निरपाश्च सुदुर्गाश्च मार्गा दुःखमतो वनम्।।2.28.10।।

ପଥଗୁଡ଼ିକ କଣ୍ଟକମୟ ଲତାରେ ଆବୃତ, ବନପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ କୂଜନରେ ଗୁଞ୍ଜିତ, ଜଳହୀନ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଗମ; ତେଣୁ ବନ ଦୁଃଖଦ।

Verse 11

सुप्यते पर्णशय्यासु स्वयं भग्नासु भूतले।रात्रिषु श्रमखिन्नेन तस्माद्दुःखतरं वनम्।।2.28.11।।

ରାତିରେ ଶ୍ରମରେ କ୍ଲାନ୍ତ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଭୂମିତଳେ ନିଜେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଥିବା ପତ୍ରର ଶୟ୍ୟାରେ ଶୋଇବାକୁ ପଡ଼େ; ତେଣୁ ବନ ଅଧିକ ଦୁଃଖଦ।

Verse 12

अहोरात्रं च सन्तोषः कर्तव्यो नियतात्मना।फलैर्वृक्षावपतितै स्सीते दुःखमतो वनम्।।2.28.12।।

ହେ ସୀତେ, ନିୟତାତ୍ମା ମନୁଷ୍ୟକୁ ଦିନରାତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୟମ କରି, ବୃକ୍ଷରୁ ପଡ଼ିଥିବା ଫଳରେ ସନ୍ତୋଷ କରିବାକୁ ପଡ଼େ; ତେଣୁ ବନ ଦୁଃଖମୟ।

Verse 13

उपवासश्च कर्तव्यो यथा प्राणेन मैथिलि।जटाभारश्च कर्तव्यो वल्कलाम्बरधारिणा।।2.28.13।।

ହେ ମୈଥିଲୀ, ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଉପବାସ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ବଲ୍କଳବସ୍ତ୍ରଧାରୀଙ୍କୁ ଜଟାଭାର ମଧ୍ୟ ବହିବାକୁ ପଡ଼େ।

Verse 14

देवतानां पित्रूणां कर्तव्यं विधिपूर्वकम्।प्राप्तानामतिथीनां च नित्यशः प्रतिपूजनम्।।2.28.14।।

ଦେବତାମାନଙ୍କ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ପୂଜା ବିଧିପୂର୍ବକ କରିବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ଏବଂ ଆସୁଥିବା ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ସତ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 15

कार्यस्त्रिरभिषेकश्च काले काले च नित्यशः।चरता नियमेनैव तस्माद्धुःखतरं वनम्।।2.28.15।।

ନିୟମରେ ଚରିତା ହୋଇ, କାଳେ କାଳେ ନିତ୍ୟ ତିନିଥର ସ୍ନାନ-ଅଭିଷେକ କରିବାକୁ ପଡ଼େ; ତେଣୁ ବନଜୀବନ ଅଧିକ କଷ୍ଟକର।

Verse 16

उपहारश्च कर्तव्यः कुसुमै स्स्वयमाहृतैः।आर्षेण विधिना वेद्यां बाले दुःखमतो वनम्।।2.28.16।।

ନିଜେ ଆଣିଥିବା କୁସୁମଦ୍ୱାରା ଋଷିବିଧି ଅନୁସାରେ ବେଦୀରେ ଉପହାର ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ପଡ଼େ; ତେଣୁ, ହେ ନିର୍ଦୋଷେ, ବନଜୀବନ କଷ୍ଟଦାୟକ।

Verse 17

यथालब्धेन कर्तव्यः सन्तोषस्तेन मैथिलि।यताहारैर्वनचरै र्नित्यं दुःखमतो वनम्।।2.28.17।।

ହେ ମୈଥିଲି, ବନଚର ନିୟତାହାରୀମାନେ ଯାହା ମିଳେ ତାହାରେ ସନ୍ତୋଷ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିହେତୁ ବନବାସ ସଦା ଦୁଃଖମୟ।

Verse 18

अतीव वातास्तिमिरं बुभुक्षा चात्र नित्यशः।भयानि च महान्त्यत्र ततो दुःखतरं वनम्।।2.28.18।।

ସେଠାରେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପବନ, ଘୋର ଅନ୍ଧକାର ଓ ନିତ୍ୟ ଭୁଖ ରହେ; ମହାଭୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି—ତେଣୁ ବନବାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ।

Verse 19

सरीसृपाश्च बहवो बहुरूपाश्च भामिनि।चरन्ति पृथिवीं दर्पात्ततो दुःखतरं वनम्।।2.28.19।।

ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ବହୁ ପ୍ରକାରର ଅନେକ ସରୀସୃପ ଧରାପୃଷ୍ଠରେ ଦର୍ପରେ ଘୁରିବୁଲନ୍ତି; ତେଣୁ ବନବାସ ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖଦ।

Verse 20

नदी निलयना स्सर्पा नदीकुटिलगामिनः।तिषठ्न्त्यावृत्य पन्थानं ततो दुःखतरं वनम्।।.2.28.20।।

ନଦୀରେ ବସୁଥିବା ଏବଂ ନଦୀପରି କୁଟିଳ ଗତିର ସର୍ପମାନେ ପଥକୁ ଆବୃତ କରି ଘାତ ଲଗାଇ ରହନ୍ତି; ତେଣୁ ବନବାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର।

Verse 21

पतङ्गा वृश्चिकाः कीटा दंशाश्च मशकै स्सह।बाधन्ते नित्यमबले सर्वं दुःखमतो वनम्।।2.28.21।।

ହେ ଅବଳେ, ସେଠାରେ ପତଙ୍ଗ, ବୃଶ୍ଚିକ, କୀଟ, ଦଂଶକ ଡାଂସ ଓ ମଶା ସହ ସବୁଏ ନିତ୍ୟ ପୀଡ଼ା ଦିଅନ୍ତି; ତେଣୁ ବନବାସ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଃଖମୟ।

Verse 22

द्रुमाः कण्टकिनश्चैव कुशा: काशाश्च भामिनि।वने व्याकुलशाखाग्रास्तेन दुःखतरं वनम्।।2.28.22।।

ହେ ଭାମିନୀ, ବନରେ କଣ୍ଟକିତ ଦ୍ରୁମ, କୁଶା ଘାସ ଓ କାଶା ନଳ ଅଛି; ଗଛମୁଣ୍ଡର ଶାଖାଗ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଗୁଞ୍ଜି ଅଶାନ୍ତ—ତେଣୁ ବନବାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖଦ।

Verse 23

कायक्लेशाश्च बहवो भयानि विविधानि च।अरण्यवासे वसतो दुःखमेव ततो वनम्।।2.28.23।।

ଅରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଅନେକ ଦେହକ୍ଲେଶ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଭୟ ଉପଜେ; ତେଣୁ ବନ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖମୟ।

Verse 24

क्रोधलोभौ विमोक्तव्यौ कर्तव्या तपसे मतिः।न भेतव्यं च भेतव्ये नित्यं दुःखमतो वनम्।।2.28.24।।

କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ, ମନକୁ ତପସ୍ୟାରେ ନିବେଶ କରିବା ଦରକାର; ଭୟଙ୍କର ପରିସ୍ଥିତିରେ ମଧ୍ୟ ଭୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ତେଣୁ ବନବାସ ନିତ୍ୟ କଷ୍ଟ।

Verse 25

तदलं ते वनं गत्वा क्षमं न हि वनं तव।विमृशन्निह पश्यामि बहुदोषतरं वनम्।।2.28.25।।

ଏହିହେତୁ ଏତେ ଯଥେଷ୍ଟ—ତୁମେ ବନକୁ ଯାଅନି; ବନବାସ ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ଭାବି ଦେଖୁଛି, ବନ ଅଧିକ ଦୋଷ ଓ ବିପଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।

Verse 26

वनन्तु नेतुं न कृता मतिस्तदाबभूव रामेण यदा महात्मना।न तस्य सीता वचनं चकार तत्ततोऽब्रवीद्राममिदं सुदुःखिता।।2.28.26।।

ମହାତ୍ମା ରାମ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ବନକୁ ନେବା ପାଇଁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ ନାହିଁ, ସୀତା ତାଙ୍କ ବଚନ ମାନିଲେ ନାହିଁ; ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସେ ରାମଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ।