Sarga 34

Verse 1

ततः कमलपत्राक्षः श्यामो निरुपमो महान्।उवाच राम स्तं सूतं पितुराख्याहि मामिति।।।।

ତତ୍ପରେ କମଳପତ୍ରନୟନ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ମହାନ୍ ଓ ନିରୁପମ ଶ୍ରୀରାମ ସେହି ସୂତଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ମୋ ବିଷୟ ଜଣାଇଦିଅ—ମୁଁ ଆସିଛି ବୋଲି।”

Verse 2

स रामप्रेषितः क्षिप्रं सन्तापकलुषेन्द्रियः।प्रविश्य नृपतिं सूतो निश्वसन्तं ददर्श ह ।।।।

ରାମଙ୍କ ଆଦେଶରେ ପ୍ରେରିତ ସୂତ ସୁମନ୍ତ୍ର—ଶୋକରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଲିନ ହୋଇ—ଶୀଘ୍ର ପ୍ରବେଶ କରି ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡୁଥିବା ନୃପତିଙ୍କୁ ଦେଖିଲା।

Verse 3

उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम्।तटाकमिव निस्तोयमपश्यज्जगतीपतिम्।।।।

ସେ ଜଗତୀପତିଙ୍କୁ ମ୍ଲାନ ହୋଇଥିବା ଦେଖିଲେ—ଗ୍ରହଣାକ୍ରାନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି, ଭସ୍ମାବୃତ ଅଗ୍ନି ପରି, ଜଳଶୂନ୍ୟ ତଟାକ ପରି।

Verse 4

आलोक्य तु महाप्राज्ञः परमाकुलचेतसम्।राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरासदत्।।।।

ରାମଙ୍କୁ ଶୋକାକୁଳ ଓ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ଦେଖି, ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ସୂତ ହାତ ଯୋଡ଼ି ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।

Verse 5

तं वर्धयित्वा राजानं पूर्वं सूतो जयाशिषा।भयविक्लबया वाचा मन्दया श्लक्ष्णमब्रवीत्।।।।

ପ୍ରଥମେ ସୂତ ଜୟାଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନିତ କଲା; ପରେ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ବାଣୀରେ, ମନ୍ଦ ଓ ମୃଦୁ ସ୍ୱରରେ ସୁକୁମାର ଭାବେ କହିଲା।

Verse 6

अयं स पुरुषव्याघ्रो द्वारि तिष्ठति ते सुतः।ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्वा सर्वञ्चैवोपजीविनाम्।।।।

ଏହି ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ ଦ୍ୱାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ନିଜ ଉପରେ ନିର୍ଭର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦାନରୂପେ ସମସ୍ତ ଧନ ଦେଇ ସାରିଛନ୍ତି।

Verse 7

स त्वा पश्यतु भद्रं ते रामस्सत्यपराक्रमः।सर्वान् सुहृद आपृच्छ्य त्वामिदानीं दिदृक्षते।।1.34.7।।

ଭଦ୍ରଂ ତେ! ସତ୍ୟପରାକ୍ରମୀ ରାମଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତୁ; ସମସ୍ତ ସୁହୃଦଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ସେ ଏବେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି।

Verse 8

गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते।वृतं राजगुणै स्सर्वैरादित्यमिव रश्मिभिः।।।।

ହେ ଜଗତୀପତେ! ତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତୁ—ସମସ୍ତ ରାଜଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, କିରଣମାଳାରେ ଘେରା ଆଦିତ୍ୟ ପରି—ଏବେ ସେ ମହାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 9

स सत्यवादी धर्मात्मा गाम्भीर्यात्सागरोपमः।आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः प्रत्युवाच तम्।।।।

ସତ୍ୟବାଦୀ, ଧର୍ମାତ୍ମା, ଗାମ୍ଭୀର୍ୟରେ ସାଗରସମ, ଆକାଶ ପରି ନିର୍ମଳ—ସେ ନରେନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 10

सुमंन्त्रानय मे दारान् ये केचिदिह मामकाः।दारैः परिवृतस्सर्वैर्द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम्।।।।

“ସୁମନ୍ତ୍ର, ଏଠାରେ ଥିବା ମୋର ଯେ କେହି ଦାରା (ପତ୍ନୀ) ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଣ। ସମସ୍ତ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଘେରାଉରେ ଧର୍ମାତ୍ମା ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।”

Verse 11

सोऽन्तःपुरमतीत्यैव स्त्रियस्ता वाक्यमब्रवीत्।आर्याह्वयति वो राजा गम्यतां तत्र मा चिरम्।।।।

ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ସୁମନ୍ତ୍ର ସେହି ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଆର୍ଯ୍ୟାମାନେ, ରାଜା ତୁମମାନଙ୍କୁ ଡାକୁଛନ୍ତି; ସେଠାକୁ ଯାଅ—ବିଳମ୍ବ କରନି।”

Verse 12

एवमुक्ताः स्त्रिय स्सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया।प्रचक्रमु स्तद्भवनं भर्तुराज्ञाय शासनम्।।।।

ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜାଜ୍ଞାନୁସାରେ ଏପରି କହିବା ପରେ, ପତିଙ୍କ ଆଦେଶରୂପ ଶାସନ ବୁଝି ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସେହି ଭବନକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ।

Verse 13

अर्धसप्तशतास्तास्तु प्रमदास्ताम्रलोचनाः।कौसल्यां परिवार्याथ शनैर्जग्मुर्धृतव्रताः।।।।

ତାପରେ ଅର୍ଧସପ୍ତଶତ (ତିନିଶେ ପଞ୍ଚାଶ) ପ୍ରମଦା—ଶୋକରେ ତାମ୍ର ହୋଇଥିବା ନୟନବତୀ, ବ୍ରତନିଷ୍ଠ—କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଘେରି ଧୀରେ ଧୀରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 14

आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः।उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्राऽनय मे सुतम्।।।।

ରାଣୀମାନେ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ, ଧରାଧିପ ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ନିହାରି ସୂତକୁ କହିଲେ: “ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ଏଠାକୁ ଆଣ।”

Verse 15

स सूतो राममादाय लक्ष्मणं मैथिलीं तदा।जगामाभिमुखस्तूर्णं सकाशं जगतीपतेः।।।।

ତାପରେ ସୂତ ରାମଙ୍କୁ, ସହିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମୈଥିଲୀ (ସୀତା)ଙ୍କୁ ନେଇ, ବିଳମ୍ବ ନକରି ଜଗତ୍ପତି ରାଜାଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ଶୀଘ୍ର ଗଲା।

Verse 16

स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा दूरात्कृताञ्जलिम्।उत्पपातासनात्तूर्णमार्त स्त्रीजनसंवृतः।।।।

ଦୂରରୁ କୃତାଞ୍ଜଳି କରି ଆସୁଥିବା ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି, ଶୋକାକୁଳ ଏବଂ ଅନ୍ତଃପୁର ସ୍ତ୍ରୀଜନରେ ଘେରା ରାଜା ତୁରନ୍ତ ଆସନରୁ ଉଠି ପଡ଼ିଲେ।

Verse 17

सोऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशाम्पतिः।तमसंप्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्छितः।।।।

ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ବିଶାମ୍ପତି ରାଜା ବେଗରେ ଦୌଡ଼ିଲେ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚି ପାରିନଥିବାରୁ, ଦୁଃଖାର୍ତ୍ତ ରାଜା ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 18

तं रामोऽभ्यपतत् क्षिप्रं लक्ष्मणश्च महारथः।विसंज्ञमिव दुःखेन सशोकं नृपतिं तदा।।।।

ତେବେ ରାମ ଓ ମହାରଥୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୀଘ୍ରେ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଧାଇଗଲେ; ଦୁଃଖରେ ଶୋକାକୁଳ, ଯେନେ ଚେତନାହୀନ ହୋଇଥିବା ନୃପତିଙ୍କୁ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ।

Verse 19

स्त्रीसहस्रनिनादश्च संजज्ञे राजवेश्मनि।हा हा रामेति सहसा भूषणध्वनिमूर्छितः।।।।

ରାଜଭବନରେ ହଠାତ୍ ସହସ୍ର ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କର କରୁଣ ନିନାଦ ଉଠିଲା—“ହା ହା ରାମ!”—ଏବଂ ଆଭୂଷଣର ଝଙ୍କାର ଧ୍ୱନି ସହ ମିଶି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା।

Verse 20

तं परिष्वज्य बाहुभ्यां तावुभौ रामलक्ष्मणौ।पर्यंङ्के सीतया सार्धं रुदन्तः समवेशयन्।।।।

ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ଦୁହେଁ—ବାହୁଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି; ସୀତା ସହିତ, କାନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ରାଜାଙ୍କୁ ପର୍ୟ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ବସାଇଲେ।

Verse 21

अथ रामो मुहूर्तेन लब्धसंज्ञं महीपतिम्।उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा शोकार्णवपरिप्लुतम्।।।।

ଅଳ୍ପକ୍ଷଣ ପରେ ମହୀପତି ଚେତନା ଫେରାଇଲେ; ତେବେ ରାମ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ଶୋକସାଗରେ ଡୁବିଥିବା ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 22

आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषामीश्वरोऽसि नः।प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम्।।।।

ହେ ମହାରାଜ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ଅନୁମତି ଚାହୁଁଛି; ଆପଣ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର ଈଶ୍ୱରସମ ସ୍ୱାମୀ। ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଛି—କୁଶଳ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଚିତ୍ତରେ ମୋତେ ବିଦାୟ ଦେଇ ଦେଖନ୍ତୁ।

Verse 23

लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेति मां वनम्।कारणैर्बहुभि स्तथ्यैर्वार्यमाणौ न चेच्छतः।।।।

ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁଜ୍ଞା ଦିଅ; ସୀତା ମଧ୍ୟ ମୋ ସହ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଦୃଢ଼ ଅଟୁଟ। ଅନେକ ସତ୍ୟ ଓ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ କାରଣରେ ମୁଁ ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ପଛେ ରହିବାକୁ ମନୋନୀତ ହେଲେ ନାହିଁ।

Verse 24

अनुजानीहि सर्वान्नः शोकमुत्सृज्य मानद।लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापतिरिव प्रजाः।।।।

ହେ ମାନଦ, ଶୋକକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅନୁଜ୍ଞା ଦିଅ—ଲକ୍ଷ୍ମଣକୁ, ମୋତେ ଓ ସୀତାକୁ—ଯେପରି ପ୍ରଜାପତି ନିଜ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତି।

Verse 25

प्रतीक्षमाणमव्यग्रमनुज्ञां जगतीपतेः।उवाच राजा सम्प्रेक्ष्य वनवासाय राघवम्।।।।

ରାଜାଙ୍କ ଅନୁଜ୍ଞାକୁ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରୁଥିବା, ବନବାସ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି, ଜଗତୀପତି ରାଜା କହିଲେ।

Verse 26

अहं राघव कैकेय्या वरदानेन मोहितः।अयोध्यायास्त्वमेवाद्य भव राजा निगृह्य माम्।।।।

“ହେ ରାଘବ, କୈକେୟୀ ବରଦାନ ଦେବାର ମୋହରେ ମୋତେ ଭ୍ରମିତ କରିଛି। ମୋତେ ନିଗ୍ରହ କର; ଆଜି ତୁମେ ହିଁ ଅଯୋଧ୍ୟାର ରାଜା ହେଅ।”

Verse 27

एवमुक्तो नृपतिना रामो धर्मभृतां वरः।प्रत्युवाचाञ्जलिं कृत्वा पितरं वाक्यकोविदः।।।।

ନୃପତି ଏପରି କହିଲେ, ଧର୍ମଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ବାକ୍ନିପୁଣ ଶ୍ରୀରାମ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 28

भवान्वर्ष सहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः।अहं त्वरण्येवत्स्यामि न मे कार्यं त्वयाऽनृतम्।।।।

ହେ ନୃପତେ, ଆପଣ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପୃଥିବୀର ଅଧିପତି ରୁହନ୍ତୁ। ମୁଁ ତ ଅରଣ୍ୟରେ ହିଁ ରହିବି; ମୋ ପାଇଁ ଆପଣ ଅସତ୍ୟ କରିବେ ନାହିଁ।

Verse 29

नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य ते।पुनःपादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिप।।।।

ବନବାସରେ ନଅ ଓ ପାଞ୍ଚ—ଚଉଦ—ବର୍ଷ କାଟି, ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରି, ହେ ନରାଧିପ, ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ଆସି ଆପଣଙ୍କ ପାଦ ଧରିବି।

Verse 30

रुदन्नार्तः प्रियं पुत्रं सत्यपाशेन संयतः।कैकेय्या चोद्यमानस्तु मिथो राजा तमब्रवीत्।।।।

ସତ୍ୟର ପାଶରେ ବନ୍ଧା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ପ୍ରେରିତ, ଆର୍ତ୍ତ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିବା ରାଜା ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ତଣାପୋଡ଼ ଭରା କଥାରେ କହିଲେ।

Verse 31

श्रेयसे वृद्धये तात पुनरागमनाय च।गच्छस्वारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम्।।।।

ହେ ତାତ, ତୋର କଲ୍ୟାଣ ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ, ଏବଂ ତୋର ପୁନରାଗମନ ପାଇଁ—ଯାଅ; ତୋର ପଥ ମଙ୍ଗଳମୟ, ନିର୍ବିଘ୍ନ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ନିର୍ଭୟ ହେଉ।

Verse 32

न हि सत्यात्मनस्तात धर्माभिमनस स्तव।विनिवर्तयितुं बुद्धिः शक्यते रघुनन्दन।।।।

ହେ ତାତ, ତୁମେ ସତ୍ୟାତ୍ମା ଓ ଧର୍ମରେ ମନ ନିଶ୍ଚଳ; ତେଣୁ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ତୁମ ସଙ୍କଳ୍ପରୁ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଫେରାଇବା ସହଜ ନୁହେଁ।

Verse 33

अद्य त्विदानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वथा।एकाहदर्शनेनापि साधु तावच्चराम्यहम्।।।।

କିନ୍ତୁ ଆଜି—ଏଇ ରାତିରେ, ପୁତ୍ର—କେବେ ମଧ୍ୟ ଯାଅନି। ଆଉ ଗୋଟିଏ ଦିନ ମାତ୍ର ତୁମକୁ ଦେଖିପାରିଲେ, ମୁଁ କିଛି ସମୟ ଶାନ୍ତିରେ ସହିପାରିବି।

Verse 34

मातरं मां च सम्पश्यन् वसेमामद्य शर्वरीम्।तर्पित स्सर्वकामैस्त्वं श्वः काले साधयिष्यसि।।।।।

ମାତାଙ୍କୁ ଓ ମୋତେ ଦେଖି ଆଜି ଏହି ରାତି ଏଠି ରୁହ। ଆମ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, କାଲି ଯଥାକାଳେ ତୁମେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବ।

Verse 35

दुष्करं क्रियते पुत्र सर्वथा राघव त्वया।मत्प्रियार्थं प्रियांस्त्यक्त्वा यद्यासि विजनं वनम्।।।।

ହେ ପୁତ୍ର, ହେ ରାଘବ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛ; ମୋ ପ୍ରିୟାର୍ଥେ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ନିର୍ଜନ ବନକୁ ଯାଉଛ।

Verse 36

न चैतन्मे प्रियं पुत्र शपे सत्येन राघव।छन्नया चलितस्त्वस्मि स्त्रिया छन्नाग्निकल्पया।।।।

ଏହା ମୋତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ପୁତ୍ର—ହେ ରାଘବ, ମୁଁ ସତ୍ୟର ଶପଥ କରି କହୁଛି। ଭସ୍ମ ତଳେ ଲୁଚିଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି, ଛଳନାମୟ ଗୁପ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିବା ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ମୋତେ ଠକାଇଛି।

Verse 37

वञ्चना या तु लब्धा मे तां त्वं निस्तर्तुमिच्छसि।अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्याऽभिप्रचोदितः।।.।।

ମୋ ପାଖକୁ ଯେ ଠକେଇ ଆସିପଡ଼ିଛି, ତାହାକୁ ତୁମେ ଅତିକ୍ରମ କରାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ; ସଦାଚାର ଓ କୁଳପରମ୍ପରାକୁ ନାଶ କରୁଥିବା କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ।

Verse 38

न चैतदाश्चर्यतमं यत्तज्येष्ठस्सुतो मम।अपानृतकथं पुत्र पितरं कर्तुमिच्छसि।।।।

ଏହା ମଧ୍ୟ ସର୍ବାଧିକ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ନୁହେଁ—ହେ ପୁତ୍ର, ମୋର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ସୁତ ତୁମେ ପିତାଙ୍କୁ ଅସତ୍ୟବାଦୀ ନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ।

Verse 39

अथ रामस्तथा श्रुत्वा पितुरार्तस्य भाषितम्।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनमब्रवीत्।।।।

ତାପରେ ଦୁଃଖାର୍ତ୍ତ ପିତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଥିବା ରାମ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ କହିଲେ।

Verse 40

प्राप्स्यामि यानद्य गुणान्को मे श्वस्तान् प्रदास्यति।अपक्रमणमेवातः सर्वकामैरहं वृणे।।।।

ଆଜି ମୁଁ ଯେ ପୁଣ୍ୟ-ଗୁଣ ଲାଭ କରିପାରିବି—ଆସନ୍ତାକାଲି ମୋତେ ସେ କିଏ ଦେବ? ତେଣୁ ସମସ୍ତ କାମନା ତ୍ୟାଗ କରି ମୁଁ ପ୍ରସ୍ଥାନକୁ ହିଁ ବରଣ କରୁଛି।

Verse 41

इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला।मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम्।।।।

ଏହି ପୃଥିବୀ—ରାଜ୍ୟ ସହିତ, ପ୍ରଜାଜନ ସହିତ ଏବଂ ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ—ମୁଁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି; ତେଣୁ ଏହା ଭରତଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ହେଉ।

Verse 42

वनवासकृता बुद्धिर्न च मेऽद्य चलिष्यति।यस्तुष्टेन वरो दत्तः कैकेय्यै वरद त्वया।।।।दीयतां निखिलेनैव सत्यस्त्वं भव पार्थिव।

ବନବାସ ପାଇଁ ମୋର ସଙ୍କଳ୍ପ ଆଜି କେବେ ଡଗମଗିବ ନାହିଁ। ହେ ରାଜନ୍, ବରଦାତା! ତୁମେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଯେ ବର ଦେଇଥିଲ, ସେହି ବର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପୂରଣ ହେଉ; ହେ ପାର୍ଥିବ, ତୁମେ ବଚନସତ୍ୟ ହେଉ।

Verse 43

अहं निदेशं भवतो यथोक्तमनुपालयन्।।।।चतुर्दश समा वत्स्ये वने वनचरैस्सह।

ତୁମେ ଯେପରି କହିଛ, ସେହିପରି ତୁମ ଆଜ୍ଞାକୁ ଯଥାବତ୍ ପାଳନ କରି, ମୁଁ ଚଉଦ ବର୍ଷ ବନରେ ବସିବି, ବନଚରମାନଙ୍କ ସହିତ ନିବାସ କରିବି।

Verse 44

मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम्।।।।न हि मे काङ्क्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम्।यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन।।।।

ଏଥିରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ପୃଥିବୀର ରାଜ୍ୟାଧିକାର ଭରତଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉ। ମୋତେ ରାଜ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷିତ ନୁହେଁ, ନିଜ ସୁଖ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ; ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ତୁମ ଆଜ୍ଞାକୁ ଯଥାନିଦେଶ ପାଳନ କରିବା ହିଁ ମୋ ପାଇଁ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରିୟ।

Verse 45

मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम्।।2.34.44।।न हि मे काङ्क्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम्।यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन।।2.34.45।।

ଏଥିରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ପୃଥିବୀର ରାଜ୍ୟାଧିକାର ଭରତଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉ। ମୋତେ ରାଜ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷିତ ନୁହେଁ, ନିଜ ସୁଖ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ; ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ତୁମ ଆଜ୍ଞାକୁ ଯଥାନିଦେଶ ପାଳନ କରିବା ହିଁ ମୋ ପାଇଁ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରିୟ।

Verse 46

अपगच्छतु ते दु:खं माभूर्बाष्पपरिप्लुतः।न हि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरितां पतिः।।।।

ତୁମ ଦୁଃଖ ଦୂର ହେଉ; ଲୁହରେ ଭିଜି ନ ପଡ଼। ଅଦମ୍ୟ ସମୁଦ୍ର—ନଦୀମାନଙ୍କର ପତି—କେବେ ମଧ୍ୟ କମ୍ପିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 47

नैवाहं राज्यमिच्छामि न सुखं न च मेदिनीम्।नैव सर्वानिमान् कामा न्नस्वर्गं नैव जीवितम्।।।।

ମୋତେ ରାଜ୍ୟ ନ ଚାହିଁ, ସୁଖ ନ ଚାହିଁ, ପୃଥିବୀର ଅଧିକାର ମଧ୍ୟ ନ ଚାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଭୋଗ ନୁହେଁ, ସ୍ୱର୍ଗ ନୁହେଁ, ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 48

त्वामहं सत्यमिच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ।प्रत्यक्षं तव सत्येन सुकृतेन च ते शपे।।।।

ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ରହିବାକୁ ଚାହେଁ, ଅସତ୍ୟରେ ନୁହେଁ। ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ସତ୍ୟ ଓ ମୋର ଅର୍ଜିତ ପୁଣ୍ୟର ଶପଥ କରି କହୁଛି।

Verse 49

न च शक्यं मया तात स्थातुं क्षणमपि प्रभो।स शोकं धारयस्वेमं न हि मेऽस्ति विपर्ययः।।।।

ତାତ, ପ୍ରଭୋ, ମୋ ପାଇଁ ଏଠାରେ କ୍ଷଣମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ରହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏହି ଶୋକକୁ ଧାରଣ କରି ସଂୟମ କର; ମୋ ନିଶ୍ଚୟରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ନାହିଁ।

Verse 50

अर्थितो ह्यस्मि कैकेय्या वनं गच्छेति राघव।मया चोक्तं व्रजामीति तत्सत्यमनुपालये।।।।

ରାଘବ, କୈକେୟୀ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ‘ବନକୁ ଯାଅ’ ବୋଲି ମୋତେ ଅର୍ଥନା କରିଛନ୍ତି। ମୁଁ ‘ଯିବି’ ବୋଲି କହିଛି; ତେଣୁ ସେହି ସତ୍ୟ—ମୋର ପ୍ରତିଜ୍ଞା—ମୁଁ ଅନୁପାଳନ କରିବି।

Verse 51

मा चोत्कण्ठां कृथा देव वने रंस्यामहे वयम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णे नानाशकुनिनादिते।।।।

ହେ ଦେବ, ଚିନ୍ତା କରନି; ଆମେ ବନରେ ଆନନ୍ଦରେ ବିହାର କରିବୁ। ଶାନ୍ତ, ହରିଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ନାନା ପକ୍ଷୀର ନାଦରେ ଗୁଞ୍ଜିତ।

Verse 52

पिता हि दैवतं तात देवतानामपि स्मृतम्।तस्माद्दैवतमित्येव करिष्यामि पितुर्वचः।।।।

ତାତ, ପିତା ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୈବତ ସମାନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ତେଣୁ ପିତାଙ୍କୁ ମୋର ଦୈବତ ଭାବି, ମୁଁ ପିତୃବଚନ ପାଳନ କରିବି।

Verse 53

चतुर्दशसु वर्षेषु गतेषु नरसत्तम।पुनर्द्रक्ष्यसि मां प्राप्तं सन्तापोऽयं विमुच्यताम्।।।।

ହେ ନରସତ୍ତମ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବର୍ଷ ଗତ ହେଲେ ତୁମେ ମୋତେ ପୁନର୍ବାର ଫେରିଆସିଥିବା ଦେଖିବ। ଏହି ଶୋକକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।

Verse 54

येन संस्तम्भनीयोऽयं सर्वो बाष्पगलो जनः।स त्वं पुरुषशार्दूल किमर्थं विक्रियां गतः।।।।

ହେ ପୁରୁଷଶାର୍ଦ୍ଦୂଲ, ଅଶ୍ରୁରେ ଗଳା ଅଟକିଥିବା ଏହି ସମସ୍ତ ଜନକୁ ଧୈର୍ୟ ଦେଇ ସ୍ଥିର କରିବା ତୁମର କାମ। ତେବେ କାହିଁକି ତୁମେ ଏମିତି ବିକାରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲ?

Verse 55

पुरं च राष्ट्रं च मही च केवलामया निसृष्टा भरताय दीयताम्।अहं निदेशं भवतोऽनुपालयन्वनं गमिष्यामि चिराय सेवितुम्।।।।

ଏହି ପୁର, ଏହି ରାଷ୍ଟ୍ର ଏବଂ ମୁଁ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ—ସବୁ ଭରତଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ନିଦେଶ ପାଳନ କରି ଦୀର୍ଘକାଳ ସେବା ପାଇଁ ବନକୁ ଯିବି।

Verse 56

मया निसृष्टां भरतो महीमिमांसशैलषण्डां सपुरां सकाननाम्।शिवां सुसीमामनुशास्तु केवलंत्वया यदुक्तं नृपते तथास्तु तत्।।।।

ମୋ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟକ୍ତ ଏହି ଶୁଭ ଭୂମି—ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ, ପୁରନଗର ଓ କାନନ ସହିତ, ସୁସୀମିତ ସୀମାରେ ଘେରା—ଭରତ ଏକା ଶାସନ କରୁନ୍ତୁ। ହେ ନୃପତେ, ଆପଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି ତାହା ତଥାସ୍ତୁ।

Verse 57

न मे तथा पार्थिव धीयते मनोमहत्सु कामेषु न चात्मनःप्रिये।यथा निदेशे तव शिष्टसम्मतेव्यपैतु दुःखं तव मत्कृतेऽनघ।।।।

ହେ ପାର୍ଥିବ, ମହାଭୋଗରେ କିମ୍ବା ନିଜକୁ ପ୍ରିୟ ଜିନିଷରେ ମୋ ମନ ଏତେ ସନ୍ତୋଷ ପାଏନି; ଯେତେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସମ୍ମତ କରିଥିବା ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନରେ ପାଏ। ହେ ଅନଘ, ମୋ ନିମିତ୍ତ ଆପଣଙ୍କ ଶୋକ ଦୂର ହେଉ।

Verse 58

तदद्य नैवानघ राज्यमव्ययंन सर्वकामान्न सुखं न मैथिलीम्।न जीवितं त्वामनृतेन योजयन्वृणीय सत्यं व्रतमस्तु ते तथा।।।।

ଏହେତୁ ଆଜି, ହେ ଅନଘ, ଆପଣଙ୍କୁ ଅସତ୍ୟରେ ବାନ୍ଧିବାକୁ ପଡ଼ିଲେ ମୁଁ ନ ଅବ୍ୟୟ ରାଜ୍ୟ, ନ ସର୍ବକାମ, ନ ସୁଖ, ନ ମୈଥିଳୀକୁ—ନ ଜୀବନକୁ ମଧ୍ୟ—ବାଛିବି। ମୁଁ କେବଳ ଏହିଟି ବାଛେ—ଆପଣ କହିଥିବା ପରି ଆପଣଙ୍କ ବ୍ରତ ସତ୍ୟ ହୋଇ ରହୁ।

Verse 59

फलानि मूलानि च भक्षयन्वनेगिरींश्च पश्यन् सरितस्सरांसि च।वनं प्रविश्यैव विचित्रपादपम्सुखी भविष्यामि तवास्तु निर्वृतिः।।।।

ବନରେ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଭକ୍ଷଣ କରି, ପର୍ବତ ଓ ନଦୀ-ସରୋବର ଦେଖି, ବିଚିତ୍ର ବୃକ୍ଷରେ ଶୋଭିତ ସେହି ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ମୁଁ ସୁଖୀ ହେବି। ଆପଣଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ମିଳୁ।

Verse 60

एवं स राजा व्यसनाभिपन्नःशोकेन दुःखेन च ताम्यमानः।आलिङ्ग्य पुत्रं सुविनष्टसंज्ञोमोहं गतो नैव चिचेष्ट किंञ्चित्।।।।

ଏଭଳି ସେ ରାଜା ବିପଦରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଶୋକ ଓ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହେଉଥିବାବେଳେ, ପୁତ୍ରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ପରେ ସଞ୍ଜ୍ଞା ହରାଇ ମୋହରେ ପଡ଼ିଗଲେ ଏବଂ କିଛିମାତ୍ର ଚେଷ୍ଟା କଲେ ନାହିଁ।

Verse 61

देव्यस्तत स्संरुरुदुस्समेतास्तां वर्जयित्वा नरदेवपत्नीम्।रुदन् सुमन्त्रोऽऽपि जगाम मूर्छांहाहाकृतं तत्र बभूव सर्वम्।।।।

ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବୀମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ନରଦେବଙ୍କ ପତ୍ନୀ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ବିଳାପ କଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ମୂର୍ଛାଗତ ହେଲେ; ସେଠାରେ ସବୁଦିଗରେ ‘ହା ହା!’ ଧ୍ୱନି ଉଠିଲା।