Ramayana - Aranya Kanda
Ascetic lifeTemptationRising conflict

Araṇya Kāṇḍa - Book of the Forest (The Wilderness/Exile in the Woods)

अरण्यकाण्ड

ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡ ରାମାୟଣର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ମଧ୍ୟଭାଗ; ଏଠାରେ ବନବାସର କଥା ନୀତିଗତ ପରୀକ୍ଷାରୁ ଆଗେଇ ମହାବିପର୍ଯ୍ୟୟର ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅନେକ ତପସ୍ବୀ-ସମୁଦାୟଙ୍କୁ ଭେଟନ୍ତି; ରାକ୍ଷସ ଉପଦ୍ରବରେ ସେମାନଙ୍କ ଧର୍ମାଚରଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଙ୍କଟପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି କାଣ୍ଡରେ ରାଜଧର୍ମର ମୂଳ ସ୍ୱର ପୁନଃପୁନଃ ଉଚ୍ଚାରିତ—ରାଜତ୍ୱ କେବଳ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ନୁହେଁ, ଋଷିମୁନି ଓ ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ରାଜାଙ୍କ ଅନିବାର୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ବିରାଧବଧ, ଶରଭଙ୍ଗ–ସୂତୀକ୍ଷ୍ଣ–ଅଗସ୍ତ୍ୟ ସାକ୍ଷାତ, ଏବଂ ଗୋଦାବରୀତଟରେ ପଞ୍ଚବଟୀରେ ଆଶ୍ରମସ୍ଥାପନ—ଏସବୁ ଆଶ୍ରମ, ନଦୀ ଓ ଅରଣ୍ୟଭୂମିର ଏକ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ ଗଢ଼ି ତୋଳେ; ଋତୁ, ବନସ୍ପତି ଓ ଆଶ୍ରମଜୀବନର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ପ୍ରକୃତି-ବର୍ଣ୍ଣନ କୌଶଳ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ତାପରେ କଥା ହଠାତ୍ ତୀବ୍ର ମୋଡ଼ ନେଇଥାଏ। ଶୂର୍ପଣଖାର କାମାତୁର ଆକ୍ରମଣ ଓ ଅପମାନ ଜନସ୍ଥାନ ସଂଘର୍ଷକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ; ପ୍ରତିଶୋଧରେ ଖର, ଦୂଷଣ ଓ ତ୍ରିଶିରା ସହ ରାକ୍ଷସସେନା ରାମଙ୍କ ହାତରେ ନିହତ ହୁଏ। ଏହି ବିଜୟ ବୀରରସରେ ଦୀପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହାହିଁ ରାବଣକୁ କଥାରେ ଆଣିବାର ସନ୍ଧିବିନ୍ଦୁ। ରାବଣ–ମାରୀଚ ସମ୍ବାଦରେ ପରାମର୍ଶ, ରାଜନୀତି ଓ ଅହଙ୍କାରର ପତନ ନେଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ ନୀତି-ରାଜନୈତିକ ଚର୍ଚ୍ଚା ଦେଖାଯାଏ—ମାରୀଚଙ୍କ ହିତବଚନକୁ ରାବଣ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବା ରାଜବିଫଳତାର ଅନାଟମି ପରି ଉଦ୍‌ଘାଟିତ ହୁଏ। କାଣ୍ଡର କରୁଣ ଶିଖର ହେଉଛି ସୀତାହରଣ। ସୁବର୍ଣ୍ଣମୃଗ ମାୟାରେ ଭାଇଦୁଇଙ୍କୁ ଅଲଗା କରାଯାଏ; ଭିକ୍ଷୁବେଶଧାରୀ ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରେ। ଜଟାୟୁଙ୍କ ପ୍ରତିରୋଧ, ଲଙ୍କାରେ ସୀତାଙ୍କ ଅଚଳ ଧର୍ମସ୍ଥିରତା, ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଶୋକାକୁଳ ଅନ୍ୱେଷଣ—ଏସବୁରେ ପ୍ରଧାନ ରସ ବୀରରୁ କରୁଣାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ଶେଷରେ କବନ୍ଧ ମୋକ୍ଷ ଓ ଶବରୀ ଦର୍ଶନ ଶୋକକୁ ଦିଗ ଓ ଉପାୟରେ ପରିଣତ କରେ; ପମ୍ପା ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦିଗରେ ପଥନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ କିଷ୍କିନ୍ଧା ସଖ୍ୟର ପୂର୍ବପ୍ରସ୍ତୁତି କରେ। ଦକ୍ଷିଣ ପାଠପରମ୍ପରାରେ (IIT କାନପୁର ସଂରକ୍ଷିତ) କିଛି ଅତିରିକ୍ତ ପାରମ୍ପରିକ ଶ୍ଲୋକ ଓ ବିସ୍ତାର ମିଳେ, ଯାହା ଭକ୍ତି, ବର୍ଣ୍ଣନା ଓ ଉପଦେଶର ରସକୁ ଅଧିକ ଘନ କରେ।

Sargas in Aranya Kanda

Sarga 1

तापसाश्रममण्डलदर्शनम् (Entering Dandaka and Meeting the Sages)

ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ସର୍ଗ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ମହାଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ପ୍ରବେଶ ସହ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏଠାରେ ତାପସାଶ୍ରମ-ମଣ୍ଡଳ ଭାବରେ ଆଶ୍ରମମାଳାର ଦୀର୍ଘ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ—ଆଙ୍ଗଣ ସଫା କରି ଜଳଛିଟା ଦିଆଯାଏ, ବେଦପାଠର ଧ୍ୱନି ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୁଏ, ଅଗ୍ନିଶାଳା ଓ ହୋମକୁଣ୍ଡ ନିୟମିତ ଭାବେ ପାଳିତ ହୁଏ, ପକ୍ଷୀ-ମୃଗ ନିର୍ଭୟ ଆଶ୍ରୟ ପାଆନ୍ତି; ଅରଣ୍ୟମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶାସିତ ଲଘୁ-ସମାଜ ଭଳି ଆଶ୍ରମଗୁଡ଼ିକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦିଶେ। ଶ୍ରୀରାମ ମହାଧନୁଷର ଜ୍ୟା ଶିଥିଳ କରି ଆଗେଇ ଯାଆନ୍ତି—ଏହା ଆକ୍ରମଣ ନୁହେଁ, ସଂଯମିତ ସଜାଗତାର ସଙ୍କେତ। ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟିସମ୍ପନ୍ନ ଋଷିମାନେ ରାମ-ସୀତା-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ବିସ୍ମିତ ହୋଇ ମଙ୍ଗଳାଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ରାମତେଜକୁ ଉଦୟମାନ ଚନ୍ଦ୍ର ସହ ତୁଳନା କରନ୍ତି। ପରେ ଧର୍ମାନୁସାରେ ଆତିଥ୍ୟ ହୁଏ—ପର୍ଣ୍ଣକୁଟୀରେ ଆସନ, ଜଳ-ସତ୍କାର, ତାପରେ ମୂଳ, ଫଳ, ପୁଷ୍ପ ଭଳି ବନ୍ୟ ଆହାର ଅର୍ପଣ। ଋଷିମାନେ ରାଜଧର୍ମର ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି—ରାମ ଶରଣ, ଧର୍ମରକ୍ଷକ ଓ ଦଣ୍ଡଧର; ପ୍ରଜାରକ୍ଷା କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୁ ରାଜାକୁ ‘ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଚତୁର୍ଥାଂଶ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଦଣ୍ଡପ୍ରୟୋଗ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ତପସ୍ବୀମାନେ ନିଜକୁ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ପରି ଆଶ୍ରିତ ବୋଲି କହି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ସୁରକ୍ଷା ଯାଚନା କରନ୍ତି; ଏହାଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କ ରାଜକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅରଣ୍ୟପ୍ରଦେଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।

23 verses | Forest sages (महर्षयः / तापसाः), Rama (as addressed; minimal direct speech in this excerpt)

Sarga 2

Virādha-saṃvādaḥ — Encounter with Virādha in the Daṇḍakāraṇya (Aranya Kanda, Sarga 2)

ପ୍ରଭାତେ ଋଷିମାନଙ୍କ ଆତିଥ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ଶ୍ରୀରାମ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ବିଦାୟ ନେଲେ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କ ସହ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର ଅଧିକ ଗଭୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପଥରେ ପଶୁପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅଶୁଭ ନାଦରେ ଭୟଜନକ ଏବଂ ଲତା-ଘାସ-ବୃକ୍ଷ ଉଖଡ଼ି ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଅରଣ୍ୟ ଦେଖିଲେ—ଏହା ରାକ୍ଷସ ଉପଦ୍ରବର ପରିବେଶୀୟ ସଙ୍କେତ। ସେତେବେଳେ ବିରାଧ ନାମକ ଭୟଙ୍କର ପୁରୁଷାଦ ରାକ୍ଷସ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲା; ତାହାର ବିକୃତ ବିଶାଳ ଦେହ ଓ ହିଂସାର ଚିହ୍ନ ଭୟାନକ ରସକୁ ତୀବ୍ର କଲା। ବିରାଧ ଧାଇ ଆସି ସୀତାଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ଉଠାଇ ନିଜ କୋଳରେ ବସାଇଲା ଏବଂ ତପସ୍ବୀ ବେଶଧାରୀ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲା—ନାରୀ ସହ ଅରଣ୍ୟରେ ବସି ତପ ଭଙ୍ଗ କରୁଛ ନାହିଁ କି? ସେ ନିଜକୁ ମୁନିଭକ୍ଷକ ରାକ୍ଷସ ବୋଲି କହି, ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ଓ ଭାଇମାନଙ୍କ ରକ୍ତ ପିଇବାର ଘୋଷଣା କଲା; ଏଥିରେ ସୀତା ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଲେ। ପରସ୍ପର୍ଶରେ ସୀତାଙ୍କ ଅପମାନ ଦେଖି ରାମ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ, ଏହାକୁ କୈକେୟୀଙ୍କ ବରର ଶୀଘ୍ର ଫଳ ବୋଲି ଭାବିଲେ; ପିତୃମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟହାନିର ଦୁଃଖଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ବେଦନା ଅଧିକ ବୋଲି କହିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଂଯତ କ୍ରୋଧରେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ସ୍ମରଣ କରାଇ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ରାକ୍ଷସକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ। ଏହି ସର୍ଗରେ ତପସ୍ବୀ-ଚିହ୍ନ ସହ ଧର୍ମସିଦ୍ଧି, ସୀତା ଓ ଋଷିରକ୍ଷାର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ, ଏବଂ ଅରଣ୍ୟରେ ସହନରୁ ଧର୍ମସମ୍ମତ ପ୍ରତିକାରକୁ ଯିବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।

26 verses | Virādha, Rāma, Lakṣmaṇa

Sarga 3

विराधप्रश्नोत्तर-युद्धम् (Viradha’s Challenge and the Clash in Dandaka)

ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ତୃତୀୟ ସର୍ଗରେ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତରରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପରିଚୟ, ତାପରେ କ୍ରମେ ଉତ୍ତେଜିତ ଯୁଦ୍ଧ—ଏଭଳି ସୁସଂଗଠିତ ଧାରା ଦେଖାଯାଏ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଂଯମିତ ଭାବେ, ଅଳ୍ପ ବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟମିଶ୍ର ସ୍ୱରରେ ବିରାଧଙ୍କ ପରିଚୟ ପଚାରନ୍ତି। ବିରାଧ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ରାଜକୁମାରଙ୍କ ପରିଚୟ ଓ ଗନ୍ତବ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେ। ତେବେ ଶ୍ରୀରାମ କହନ୍ତି ଯେ ସେମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଏବଂ ବନରେ ବିଚରଣରତ; ସହିତ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବିଘ୍ନ କାହିଁକି କରୁଛ—ରାକ୍ଷସର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ—ତାହା ପଚାରନ୍ତି। ବିରାଧ ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଉଛି—ଜୟଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମାତା ଶତହ୍ରଦା—ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବରଦାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ଶସ୍ତ୍ରରେ ଅଛେଦ୍ୟ-ଅଭେଦ୍ୟ ବୋଲି ଦାବି କରେ। ପରେ ସୀତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଅନ୍ତିମ ଧମକ ଦିଏ। ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଉତ୍ତର ଧର୍ମକ୍ରୋଧରେ ଦୀପ୍ତ ହୁଏ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାକୁ ମୃତ୍ୟୁକାମୀ ବୋଲି ଗର୍ହଣା କରନ୍ତି। ତାପରେ ଯୁଦ୍ଧ ଧାପେ ଧାପେ ଆଗେଇଯାଏ। ଶ୍ରୀରାମ ଧନୁଷ ଚଢ଼ାଇ ସୁବର୍ଣ୍ଣପକ୍ଷୀ ସାତଟି ଦ୍ରୁତ ବାଣ ଛାଡ଼ନ୍ତି; ବିଦ୍ଧ ବିରାଧ ସୀତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜସଦୃଶ ଶୂଳ ଉଠାଇ ଧାଉଁଥାଏ। ଦୁଇ ଭାଇ ବାଣବର୍ଷା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ବରପ୍ରଭାବରେ ବାଣ ତା’ର ଦେହରୁ ଖସିପଡ଼େ, ସେ ହସି ଜମ୍ଭାଇ ଦେଇ ଅଚଳ ରହେ। ଶ୍ରୀରାମ ଦୁଇଟି ବାଣରେ ଆକାଶରେ ହିଁ ଶୂଳକୁ ମଧ୍ୟରୁ କାଟିଦିଅନ୍ତି; ଭଙ୍ଗା ଅସ୍ତ୍ର ବଜ୍ରାଘାତରେ ଭାଙ୍ଗିଥିବା ମେରୁଶିଖରଖଣ୍ଡ ପରି ପଡ଼ିଯାଏ। ପରେ ଦୁହେଁ ଖଡ୍ଗ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ବିରାଧ ସେମାନଙ୍କୁ ଧରି କାନ୍ଧରେ ଉଠାଇ ଘନ, ଭୟାନକ ବନଭୂମିକୁ ନେଇଯାଏ। ଶ୍ରୀରାମ କୌଶଳରେ ଏହାକୁ ରୋକନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ବୁଝନ୍ତି—ଏହି ଗତି ତାଙ୍କ ଅଭିପ୍ରେତ ବନପଥ ସହିତ ମେଳ ଖାଉଛି।

27 verses

Sarga 4

विराधवधः — The Slaying (Burial) of Viradha

ଏହି ସର୍ଗରେ, ସୀତା ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସ ବିରାଧ କବଳରେ ଦେଖି କ୍ରନ୍ଦନ କରନ୍ତି। ଦୁଇ ଭାଇ ତୁରନ୍ତ ତାର ବାହୁ ଭାଙ୍ଗି ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେ ମରେ ନାହିଁ। ରାମ ବୁଝିପାରନ୍ତି ଯେ ତପସ୍ୟା ବଳରେ ସେ ଅବଧ୍ୟ, ତେଣୁ ତାକୁ ଗାତରେ ପୋତିବା ହିଁ ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗାତ ଖୋଳନ୍ତି ଏବଂ ରାମ ବିରାଧକୁ ପାଦରେ ଚାପି ରଖନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ବିରାଧ ନିଜର ପୂର୍ବ ପରିଚୟ ଦେଇ କହେ ଯେ ସେ ତୁମ୍ବୁରୁ ଗନ୍ଧର୍ବ, ରମ୍ଭା ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ହୋଇ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭୁଲିବାରୁ କୁବେରଙ୍କ ଅଭିଶାପ ପାଇଥିଲା। ରାମଙ୍କ ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ତାର ମୁକ୍ତି ହେବ। ସେ ନିକଟସ୍ଥ ଶରଭଙ୍ଗ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଏ। ଶେଷରେ ତାକୁ ସମାଧି ଦେଇ ସେମାନେ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।

33 verses | Sita (Vaidehi), Rama, Viradha, Lakshmana

Sarga 5

शरभङ्गाश्रमगमनम् तथा इन्द्रदर्शनम् (Approach to Sarabhanga’s Hermitage and the Vision of Indra)

ବିରାଧ ବଧ ପରେ ଶ୍ରୀରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଏହି ଅପରିଚିତ ଦୁରାରଣ୍ୟ ପଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ; ତେଣୁ ତପସ୍ବୀ ଶରଭଙ୍ଗ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଶୀଘ୍ର ପହଞ୍ଚିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଆଶ୍ରମ ସମୀପରେ ସେ ଆକାଶରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦୀପ୍ତ ରଥ, ପିଙ୍ଗଳ ଅଶ୍ୱ, ନିର୍ମଳ ଛତ୍ର, ମୂଲ୍ୟବାନ ଚାମର ଓ ଦିବ୍ୟ ପରିଚାରକ; ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦେବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ମହର୍ଷିମାନେ ସେହି ତେଜୋମୟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥାନ୍ତି। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ସତର୍କ ରହିବାକୁ କହି, ନିଜେ ସେହି ଦିବ୍ୟ ସତ୍ତାକୁ ଚିହ୍ନି ଆଶ୍ରମ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। ରାମଙ୍କ ମହାନ ଭବିଷ୍ୟତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପୂର୍ବରୁ ଜାଣି ଇନ୍ଦ୍ର ଗୁପ୍ତରେ ଶରଭଙ୍ଗଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ରାମଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ତାଙ୍କୁ ଦୂରେ ରଖିବାକୁ; ରାମ ପ୍ରଥମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କଲେ ପରେ ମାତ୍ର ସାକ୍ଷାତ ଯୋଗ୍ୟ ହେବ। ଇନ୍ଦ୍ର ଶରଭଙ୍ଗଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ନେବା ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି। ରାମ ସୀତା-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଶରଭଙ୍ଗଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଇନ୍ଦ୍ରାଗମନର କାରଣ ପଚାରନ୍ତି। ମୁନି କହନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ନେବାକୁ ଆସିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରିୟ ଅତିଥି ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ପରେ ଯିବେ ବୋଲି ସେ ଆରୋହଣ ବିଳମ୍ବ କରିଥିଲେ। ସେ ରାମଙ୍କୁ ଜିତିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ପୁଣ୍ୟଫଳ ଅର୍ପଣ କରି, ମନ୍ଦାକିନୀ ପଥେ ଧର୍ମାତ୍ମା ତପସ୍ବୀ ସୂତୀକ୍ଷ୍ଣ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ଶରଭଙ୍ଗ ଯଜ୍ଞକର୍ମ କରି ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ପୁନଃ ଯୌବନରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଦେବ-ଋଷିଲୋକ ଅତିକ୍ରମ କରି ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତ ହୁଅନ୍ତି; ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରନ୍ତି—ତପସ୍ୟାର ମହିମା, ଲୋକଶ୍ରେଣୀ ଓ ରାମଙ୍କ ଉନ୍ମୋଚିତ ଦୈବ କାର୍ଯ୍ୟର ସମ୍ବନ୍ଧକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

43 verses

Sarga 6

षष्ठस्सर्गः — तपस्विरक्षणे राजधर्मोपदेशः (Sarga 6: The Sages’ Appeal and Instruction on Royal Duty)

ଶରଭଙ୍ଗ ମୁନି ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ କରିବା ପରେ, ନାନା ତପସ୍ୱୀମଣ୍ଡଳୀ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସି ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ସମୀପ କଲେ। ସେମାନେ ରାମଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି, ପରାକ୍ରମ, ପିତୃଭକ୍ତି, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଓ ଧର୍ମପରାୟଣତାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଦୀନ ଯାଚକ ପରି ଅନୁରୋଧ କରିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି ବୋଲି ବିନୟରେ କ୍ଷମା ମାଗିଲେ। ଋଷିମାନେ ରାଜଧର୍ମର ନିୟମ କହିଲେ—ଯେ ରାଜା ପ୍ରଜାଠାରୁ ପରମ୍ପରାଗତ ଷଷ୍ଠାଂଶ କର ନେଇ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରେନାହିଁ, ସେ ଘୋର ଅନ୍ୟାୟ ଓ ପାପର ଭାଗୀ; ଯେ ଶାସକ ପ୍ରଜାକୁ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପରି ପାଳନ-ରକ୍ଷା କରେ, ସେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଯଶ ପାଇ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଧର୍ମପୂର୍ବକ ଲୋକରକ୍ଷା କରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ପୁଣ୍ୟର ଏକ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି କହି, ରାଜରକ୍ଷାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଫଳସମ୍ବନ୍ଧ ଦର୍ଶାଇଲେ। ତାପରେ ସେମାନେ ରାକ୍ଷସ ଅତ୍ୟାଚାରର ପ୍ରମାଣ ଦେଖାଇଲେ—ହତ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ଦେହ ଏବଂ ପମ୍ପା, ମନ୍ଦାକିନୀ, ଚିତ୍ରକୂଟ ଆଶପାଶରେ ବ୍ୟାପକ ସଂହାର—ଏବଂ ପୃଥିବୀର ପରମ ରକ୍ଷକ ଭାବେ ରାମଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ରାମ ବିନୟରେ କହିଲେ ଯେ ତପସ୍ୱୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା କରନ୍ତୁ; ସେ ବନକୁ କେବଳ ନିଜ କାରଣରେ ନୁହେଁ, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ ଓ ରାକ୍ଷସ ଉପଦ୍ରବ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି। ଅଭୟ ଦେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ସୂତୀକ୍ଷ୍ଣ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦିଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

26 verses

Sarga 7

सुतीक्ष्णाश्रमप्रवेशः — Entry into Sutikshna’s Hermitage

ଏହି ସର୍ଗରେ ରାମଙ୍କର ତପୋବନ-ପରିସରରେ ଅଧିକ ଗଭୀର ପ୍ରବେଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁନିମାନଙ୍କ ସହ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା କରି ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେ ଘନ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ବଲ୍କଳବସ୍ତ୍ର, ଏକାନ୍ତବାସ ଭଳି ତପସ୍ୟାର ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଖୋଜି ପାଆନ୍ତି। ରାମ ବିନୟରେ ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଇ ଦର୍ଶନ ଚାହିଲେ, ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ସ୍ୱାଗତ କରି ରାମଙ୍କ ଆଗମନକୁ ଆଶ୍ରମର ରକ୍ଷାରୂପେ ଦେଖନ୍ତି। ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶତକ୍ରତୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଠାରୁ ପୂର୍ବେ ପାଇଥିବା ଦିବ୍ୟ ଆଶ୍ୱାସନ କଥା କହନ୍ତି—ତପ ଓ ପୁଣ୍ୟରେ ଲୋକଲାଭ ହୁଏ—ଏବଂ ଅନୁଗ୍ରହରେ ରାମଙ୍କୁ ବନରେ ନିର୍ବାଧ ବିହାରର ଅଧିକାରସଦୃଶ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ରାମ ସଂଯମ ଓ ଆତ୍ମଗରିମା ସହ ପରପୁଣ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି; ସେ କହନ୍ତି ଯେ ଲୋକ ସେ ନିଜ ପୁରୁଷାର୍ଥରେ ହିଁ ଜିତିବେ, ତାଙ୍କର ଆବଶ୍ୟକ କେବଳ ବନବାସ। ପରେ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ ଆଶ୍ରମର ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଅହିଂସକ ପଶୁସମୂହର ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ପୁନଃପୁନଃ ଉପଦ୍ରବର କଥା ଶୁଣି ରାମ କ୍ଷଣମାତ୍ର ଧନୁଷ-ବାଣ ଉଠାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୁନିଙ୍କୁ ହେବାକୁଥିବା ବେଦନା ଭାବି ଦୀର୍ଘକାଳ ରହିବା ସମ୍ଭାବନାକୁ ସୀମିତ କରନ୍ତି। ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳୀନ କ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ କରି ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ରମରେ ନିବାସ କରନ୍ତି; ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ ଆହାର ଦେଇ ଆତିଥ୍ୟ କରନ୍ତି।

24 verses

Sarga 8

सुतीक्ष्णाश्रमप्रस्थानम् (Departure from Sutikshna’s Hermitage)

ଏହି ସର୍ଗରେ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ ମୁନିଙ୍କ ସତ୍କାର ପରେ ଶ୍ରୀରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଆଶ୍ରମରେ ରାତି କାଟି ପ୍ରଭାତେ ଉଠନ୍ତି। ରାମ ଓ ସୀତା ଶୀତଳ, ପଦ୍ମ-ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ବିଧିମତେ ଅଗ୍ନି ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପୂଜା କରି ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି—ବନବାସର ଶିଷ୍ଟ ଦିନଚର୍ଯ୍ୟାକ୍ରମକୁ ପ୍ରକାଶ କରି। ତାପରେ ସେମାନେ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପ୍ରସ୍ଥାନାନୁମତି ମାଗନ୍ତି। ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ଋଷିମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ ପରିକ୍ରମା କରି ଦର୍ଶନ କରିବାର ତ୍ୱରା ଅଛି ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅସହ୍ୟ ତାପ ବଢ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି—ଏହା କହନ୍ତି; ସହିତ ଅନ୍ୟାୟରେ ଲାଭିତ ସମୃଦ୍ଧି ଅହଙ୍କାର ଜନ୍ମାଏ ବୋଲି ନୀତି-ଉପମା ଦେଇ ଶାରୀରିକ ତାପକୁ ନୈତିକ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି। ରାମ-ସୀତା-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୁନିଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରି ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି; ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ ସେମାନଙ୍କୁ ଉଠାଇ ସ୍ନେହରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ନିର୍ଭୟ ଯାତ୍ରାର ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି। ସେ ବନର ରମ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧି—ଫଳ-ଫୁଲ, ପଶୁଦଳ, ଶାନ୍ତ ପକ୍ଷୀ, ପଦ୍ମସରୋବର, ଜଳପକ୍ଷୀ, ମୟୂର ଓ ପାହାଡ଼ି ଝରଣା-ପ୍ରପାତ—ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ପଥନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ସବୁ ଦେଖି ପୁନର୍ବାର ଫେରିଆସିବାକୁ କହନ୍ତି। ସୀତା ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ତୂଣୀର, ଧନୁଷ ଓ ଖଡ୍ଗ ଦେଇ ସଜ୍ଜ କରନ୍ତି। ଆୟୁଧଧାରୀ, ଦୀପ୍ତିମାନ ସେଇ ତିନିଜଣ ମୁନିଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ପବିତ୍ର ଅରଣ୍ୟଭୂମିରେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଯାତ୍ରାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି।

20 verses | Rama, Sutikshna

Sarga 9

सीताया धर्मोपदेशः—शस्त्रसंयोगदोषकथा (Sita’s Counsel on Dharma and the Peril of Weapon-Association)

ସୂତୀକ୍ଷ୍ଣ ମୁନିଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରୀରାମ ପ୍ରସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସୀତା ସ୍ନେହମୟ କିନ୍ତୁ ବିଚାରପୂର୍ଣ୍ଣ ବାଣୀରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରନ୍ତି। ସେ ରାମଙ୍କ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା, ନିଷ୍ଠା ଓ ଆତ୍ମସଂଯମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ଧର୍ମର ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଝୁମ୍ପକୁ ଦେଖାନ୍ତି—‘ତୃତୀୟ ଦୋଷ’, ଅର୍ଥାତ୍ ବୈର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ହିଂସା, ଅରଣ୍ୟରେ ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ରହିଲେ ସହଜେ ନିକଟ ହୁଏ। ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର ଋଷିମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ସେ ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବାର ଯୁକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ମାନନ୍ତି; ତଥାପି ଶସ୍ତ୍ର-ସଙ୍ଗ ମନକୁ ଦୂଷିତ କରିପାରେ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ସୀତା କହନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଖଡ୍ଗ ଏକ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା; ସେ ନିତ୍ୟ ତାହା ବହନ କରି କରି ଧୀରେ ଧୀରେ ତପୋନିଶ୍ଚୟ ହରାଇଲେ, କ୍ରୂର ସ୍ୱଭାବ ଜନ୍ମିଲା ଏବଂ ଧର୍ମପତନ ହେଲା। ତେଣୁ ଅରଣ୍ୟରେ ଧନୁଷର ଯଥାର୍ଥ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ପୀଡିତଙ୍କ ରକ୍ଷା ଓ ଆତ୍ମରକ୍ଷା; ଅପରାଧ ନଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ପୂର୍ବହସ୍ତେ ବଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଶେଷରେ ସେ ରାମଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିବେକକୁ ନମ୍ରତାରେ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ବିଚାର କରି ଶୀଘ୍ର ଧର୍ମାନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜ କଥାକୁ ଆଦେଶ ନୁହେଁ—ସ୍ନେହର ସ୍ମରଣ ମାତ୍ର ବୋଲି ଜଣାନ୍ତି।

34 verses | Sita

Sarga 10

दशमः सर्गः — Rama’s Vow to Protect the Sages of Daṇḍaka (Dharma of Refuge)

ଏହି ସର୍ଗରେ ସୀତାଙ୍କ ଭର୍ତ୍ତୃଭକ୍ତି ଓ ରାମଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠାକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ନୀତିମୟ ସଂଳାପ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ରାମ ପ୍ରଥମେ ସୀତାଙ୍କ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶକୁ ତାଙ୍କ ବଂଶମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ସଧର୍ମଚାରିଣୀ ଭୂମିକାଅନୁରୂପ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ପରେ ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଶସ୍ତ୍ରଧାରଣର ଯୁକ୍ତି କହନ୍ତି—ଧନୁଷ ସମାଜରେ ‘ଆର୍ତ୍ତଶବ୍ଦ’, ଅର୍ଥାତ୍ ପୀଡିତଙ୍କ ଆର୍ତ୍ତନାଦ, ନିବାରଣ ଓ ରକ୍ଷାର ପ୍ରତୀକ। ରାମ କହନ୍ତି ଯେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର ତପସ୍ବୀମାନେ ସ୍ୱୟଂ ଆସି ତାଙ୍କ ଶରଣ ଚାହିଥିଲେ। ରାକ୍ଷସମାନେ ହୋମକାଳ ଓ ପର୍ବକାଳରେ ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରି ପ୍ରାଣ ଓ ଯଜ୍ଞ-ଆଚାରର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନତାକୁ ସଙ୍କଟରେ ପକାନ୍ତି। ମୁନିମାନେ ତପୋବଳରେ ପ୍ରତିକାର କରିପାରିଲେ ମଧ୍ୟ ହିଂସା କିମ୍ବା ଶାପରେ ଦୀର୍ଘକାଳର ତପସ୍ୟା ବ୍ୟୟ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଣୁ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ରାମ କହନ୍ତି ଯେ ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରକ୍ଷାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ସତ୍ୟପାଳନ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାଣଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦିଆ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରିବାଠାରୁ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ ଶ୍ରେୟସ୍କର। ଶେଷରେ ସେ ସୀତାଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ରମ୍ୟ ତପୋବନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଆଗେଇ ଯାଆନ୍ତି।

23 verses | Rama, Sita

Sarga 11

पञ्चाप्सरो-सरः कथनम् तथा अगस्त्याश्रममार्गनिर्देशः (Panchapsara Lake Account and Directions to Agastya)

ଏହି ସର୍ଗରେ ରାମ ଆଗରେ, ମଧ୍ୟରେ ସୁରକ୍ଷିତ ସୀତା, ପଛରେ ଧନୁର୍ଧାରୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ଏପରି ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଯାତ୍ରାକ୍ରମ ସ୍ଥାପନ କରି ଅରଣ୍ୟରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। ନିର୍ମଳ ସରୋବର ପାଖରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ସେମାନେ ଧର୍ମବ୍ରତ ମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି। ମୁନି ପଞ୍ଚାପ୍ସରା-ତଟାକର କାରଣକଥା କହନ୍ତି—ମନ୍ଦକର୍ଣ୍ଣିଙ୍କ ତପସ୍ୟାରୁ ତଟାକ ପ୍ରକଟ ହେଲା, ପରେ ଦେବତାମାନେ ତପୋଭଙ୍ଗ ପାଇଁ ପଠାଇଥିବା ପାଞ୍ଚ ଅପ୍ସରାଙ୍କ ଯୋଗୁଁ ଏହି ନାମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ତାପରେ ରାମଙ୍କର ବହୁ ଆଶ୍ରମରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ବାସ ଓ ଋଷିସଙ୍ଗର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଆସି, ସମଗ୍ରରେ ପ୍ରାୟ ଦଶବର୍ଷର ଶୁଭ ଅରଣ୍ୟବାସ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ପୁନଃ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରି ରାମ ଅଗସ୍ତ୍ୟଦର୍ଶନ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦକ୍ଷିଣଦିଗରେ ଯୋଜନାମାପରେ ପଥ, ପଦ୍ମସରୋବର ପାଖରେ ରାତ୍ରିବାସ ଇତ୍ୟାଦି ସ୍ପଷ୍ଟ ମାର୍ଗନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତି। ରାମ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଭ୍ରାତାଙ୍କ (ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ସୁଦର୍ଶନ) ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି ସନ୍ଧ୍ୟାଉପାସନା ଆଦି ବିଧିରେ ସତ୍କାର ଓ ମୂଳ-ଫଳର ଆତିଥ୍ୟ ପାଆନ୍ତି। ପ୍ରଭାତେ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଦିଗକୁ ଯାଇବା ସମୟରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଇଲ୍ୱଲ–ବାତାପି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣରକ୍ଷାରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ପରାକ୍ରମ କଥା କହନ୍ତି। ଶେଷରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟାଶ୍ରମ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ତାହାର ଶାନ୍ତି-ସ୍ଥାପକ, ସଭ୍ୟତା-ପ୍ରଦ ପ୍ରଭାବ (ବିନ୍ଧ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ସତ୍ତାମାନଙ୍କ ଶମନ) ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

93 verses | Rama, Sutikshna (sage), Agastya (in narrated episode), Ilvala (in narrated episode)

Sarga 12

अगस्त्याश्रमप्रवेशः तथा दिव्यायुधप्रदानम् (Entry into Agastya’s Hermitage and the Gift of Divine Weapons)

ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଗସ୍ତ୍ୟାଶ୍ରମର ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଅଗସ୍ତ୍ୟମୁନିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଇ, ପିତୃଆଜ୍ଞାରେ ବନବାସୀ ହୋଇଥିବା ରାମ, ସୀତା ଓ ନିଜ ପାଇଁ ଦର୍ଶନାନୁମତି ଅନୁରୋଧ କରେ। ଶିଷ୍ୟ ମୁନିଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିବା ସହ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ପ୍ରତୀକ୍ଷିତ ରାମାଗମନ ଶୁଣି ଶୀଘ୍ର ଆତିଥ୍ୟ-ସତ୍କାର କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ରାମ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଆଶ୍ରମର ପବିତ୍ର ଭୂବିନ୍ୟାସ ଦେଖନ୍ତି—ବିଭିନ୍ନ ଦେବତାଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବେଦୀ ଓ ସ୍ଥାନ—ଯାହା ତପୋବନରେ ଏକ ସମନ୍ୱିତ ଯଜ୍ଞଜଗତର ଭାବ ଜଗାଏ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ବାହାରି ଆସିଲେ, ରାମ ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟାର ନିଧି ଭାବେ ଚିହ୍ନି ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି; ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ କରଯୋଡ଼ି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହନ୍ତି। ମୁନି ଆସନ, ଅର୍ଘ୍ୟ-ପାଦ୍ୟ ଆଦି ଦେଇ ସ୍ୱାଗତ କରି ବାନପ୍ରସ୍ଥ ରୀତିରେ ଭୋଜନ କରାନ୍ତି ଏବଂ ଅତିଥିଧର୍ମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ ଓ ଅତିଥିଙ୍କ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ନିତ୍ୟକର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ଅବହେଳା କଲେ ଦୋଷଫଳ ଅନିବାର୍ୟ। ତାପରେ ସେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା-ନିର୍ମିତ ବୈଷ୍ଣବ ଧନୁ, ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ଅମୋଘ ଶର, ଅକ୍ଷୟ ଶରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଇ ତୂଣୀର ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରଦତ୍ତ ମ୍ୟାନ ସହିତ ଖଡ୍ଗ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ବନରକ୍ଷା ପାଇଁ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଉପକରଣ ଭାବେ ଏହି ଦିବ୍ୟାୟୁଧ ଦାନ କରି ରାମଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତି।

37 verses | Lakṣmaṇa, Agastya, Rāma

Sarga 13

पञ्चवटी-निर्देशः (Agastya Directs Rama to Panchavati)

ଏହି ସର୍ଗରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟାଶ୍ରମରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ଓ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଧିବଦ୍ଧ ଆଶ୍ରମ-ସମ୍ବାଦ ହୁଏ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ସାଦରେ ସ୍ୱାଗତ କରି ତାଙ୍କର ଯାତ୍ରାଶ୍ରମ ଚିହ୍ନନ୍ତି; ସୀତା ସୁକୁମାରୀ ହୋଇ ସୁଦ୍ଧା ବନରେ ଧୈର୍ୟରେ ରହିବାକୁ ଅଦ୍ଭୁତ ପତିବ୍ରତା-ଭକ୍ତିର ପ୍ରମାଣ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳତା ବିଷୟରେ ପ୍ରଚଳିତ କଥାକୁ ଖଣ୍ଡନ କରି ସୀତାଙ୍କୁ ଅରୁନ୍ଧତୀ ସମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଓ ସ୍ଥିରତାର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କହି, ରାମଙ୍କୁ ସୀତାଙ୍କ ସୁଖ, ସୁରକ୍ଷା ଓ ଆନନ୍ଦ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଶ୍ରୀରାମ କରଯୋଡ଼ି ବିନୟରେ ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଚାହାନ୍ତି—ଜଳସମୃଦ୍ଧ ଓ ବନସମୃଦ୍ଧ ଅଞ୍ଚଳ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ କିଛିକ୍ଷଣ ଚିନ୍ତା କରି ସ୍ପଷ୍ଟ ପଥନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି, ରାମଙ୍କ ବନବାସ-ବ୍ରତ ଶୀଘ୍ର ସମାପ୍ତ ହେବ ଓ ସେ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ରାଜ୍ୟକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ ବୋଲି ସୂଚନା କରନ୍ତି। ଗୋଦାବରୀ ନିକଟର ପଞ୍ଚବଟୀକୁ ନିବାସ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କହନ୍ତି—ମୂଳଫଳରେ ପ୍ରଚୁର, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର କଳରବରେ ରମଣୀୟ, ଏକାନ୍ତ ଓ ପବିତ୍ର—ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ରାମଙ୍କ ରାଜଧର୍ମ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ପାଦାଭିବନ୍ଦନ ଆଦି ବିଦାୟ-କ୍ରିୟା ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ଦୁଇ ଭାଇ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ସୀତା ସହିତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଥରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି; ଦକ୍ଷିଣ ପାଠରେ ଏଠାରେ (3.13.18–19) ଶ୍ଲୋକଦ୍ୱୟର ପୁନରୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ପରମ୍ପରାରେ ସଂରକ୍ଷିତ।

27 verses

Sarga 14

जटायुस्संवादः — Encounter with Jaṭāyu and the Genealogy of Beings (Aranyakanda 14)

ପଞ୍ଚବଟୀ ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବା ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବଟବୃକ୍ଷ ଉପରେ ବସିଥିବା ଭୟଙ୍କର ବିଶାଳ ଗୃଧ୍ରକୁ ଦେଖି ପ୍ରଥମେ ତାକୁ ରାକ୍ଷସ ଭାବି ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସେ ପକ୍ଷୀ ମୃଦୁ ବାଣୀରେ କଥା କହି ନିଜକୁ ଦଶରଥଙ୍କ ମିତ୍ର ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଉଛି। ରାମ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ନାମ ଓ ବଂଶ ପଚାରନ୍ତି। ଜଟାୟୁ ସେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟିର ବଂଶାନୁକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ—ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରଜାପତିମାନେ, ପରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଷାଠିଏ କନ୍ୟା, ଏବଂ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଆଠ ପତ୍ନୀ: ଅଦିତି, ଦିତି, ଦନୁ, କାଳିକା, ତାମ୍ରା, କ୍ରୋଧବଶା, ଅନଲା ଓ ମନୁ। ଅଦିତିଠାରୁ ତେତ୍ରିଶ ଦେବ, ଦିତିଠାରୁ ଦୈତ୍ୟ, ଦନୁ ଓ କାଳିକାଠାରୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜା; ତାମ୍ରା ଓ କ୍ରୋଧବଶାଠାରୁ ବାଜ, ଗୃଧ୍ର, ହଂସ, ଚକ୍ରବାକ ଆଦି ଅନେକ ପକ୍ଷୀ-ମୃଗ ବଂଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ବୋଲି ସେ ବିସ୍ତାରେ କହେ। ସୁରଭିଠାରୁ ଗୋ-ଅଶ୍ୱ, ସୁରସା ଓ କଦ୍ରୂଠାରୁ ନାଗବଂଶ, ଏବଂ ବିନତାଠାରୁ ଗରୁଡ଼ ଓ ଅରୁଣ ଜନ୍ମ ନେଲେ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ। ଶେଷରେ ଜଟାୟୁ ନିଜକୁ ଅରୁଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ସମ୍ପାତିଙ୍କ କନିଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ବୋଲି କହି, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅରଣ୍ୟରେ ଭାଇଦୁଇଜଣ ବାହାରେ ଥିବାବେଳେ ସୀତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବି ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରେ। ରାମ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ସୀତାଙ୍କୁ ଜଟାୟୁଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ଛାଡ଼ି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ପଞ୍ଚବଟୀକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି—ରାକ୍ଷସଭୀତିରେ ଭରିଥିବା ବନରେ ଏହି ମିତ୍ରତା ଧର୍ମ ଓ ନୀତିର ଦୃଢ଼ ପାହାରା ହୋଇ ଦଢ଼ିଯାଏ।

35 verses | Rama, Lakshmana, Jatayu

Sarga 15

पञ्चवटी-निवासः (Settlement at Pañcavaṭī and Construction of the Hermitage)

ଏହି ସର୍ଗରେ ଯାତ୍ରାରୁ ନିବାସକୁ ଯାଇଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ଚିତ୍ରିତ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପଞ୍ଚବଟୀକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି—ଏହା ଏକାଧାରେ ସୁନ୍ଦର ଓ ଭୟଙ୍କର ବନପ୍ରଦେଶ; ବିଭିନ୍ନ ପଶୁପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ କିଛି କ୍ରୁର ସ୍ୱଭାବର ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ଚରେ। ରାମ ବିବେକଶୀଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ସୀତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, ନିକଟରେ ଜଳ ଥିବା, ସମିଧା-କୁଶ-ପୁଷ୍ପ-ଜଳ ଆଦି ପୂଜାସାମଗ୍ରୀ ସହଜରେ ମିଳୁଥିବା, ଏବଂ ମନୋହର ଭୂମି ଥିବା ଆଶ୍ରମସ୍ଥଳ ଦେଖି ବାଛିବାକୁ କହନ୍ତି। ବିଚାର ପରେ ରାମ ଗଛରେ ଘେରା ସମତଳ ସ୍ଥାନ ଚୟନ କରନ୍ତି ଏବଂ ପାଖରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ପଦ୍ମସରୋବର ଓ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଦେଖାନ୍ତି—ଯାହା ଋଷିପରମ୍ପରାରେ (ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଆଦିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା) ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ହଂସ, ବତକ, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଦୂରର ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକ ଖନିଜରେଖାରେ ଚିତ୍ରିତ, ଯେନେ ଅଲଙ୍କୃତ ଗବାକ୍ଷ; ହାତୀମାନଙ୍କ ଚଳାଚଳରେ ମଧ୍ୟ ଶୋଭା ବଢ଼ିଥାଏ। ତାପରେ କାର୍ଯ୍ୟବିଧି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବାଁଶ ଖୁଟି, ଡାଳ, ଦୋରି, ସମତଳ କରା ଭୂମି ଓ ଘାସ-ପତ୍ରର ଛାଉଣୀ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ପର୍ଣ୍ଣଶାଳା ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି। ସେ ଗୋଦାବରୀରେ ସ୍ନାନ କରି ପଦ୍ମ ଆଣନ୍ତି, ପୁଷ୍ପାର୍ପଣ ଓ ଶାନ୍ତି-ଆହ୍ୱାନ କରି ପ୍ରବେଶବିଧି ସମ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରସ୍ତୁତ କୁଟୀର ରାମଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରନ୍ତି। ରାମ ଓ ସୀତା ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି; ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ତାଙ୍କର କୃତଜ୍ଞତା, କର୍ତ୍ତବ୍ୟଜ୍ଞାନ ଓ ଭାବବୋଧକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ପରେ ତିନିଜଣ କିଛିକାଳ ପଞ୍ଚବଟୀରେ ଦେବତୁଲ୍ୟ ଶାନ୍ତି ସହ ସୁଖରେ ବାସ କରନ୍ତି।

31 verses | Rama, Lakshmana

Sarga 16

हेमन्तवर्णनम् तथा भरतधर्मनिष्ठा-चिन्तनम् (Winter Description and Reflection on Bharata’s Devotion)

ଏହି ସର୍ଗରେ ଅରଣ୍ୟବାସରେ ସୁଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଜୀବନରେ ଋତୁପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯାଏ—ଶରଦ ଶେଷ ହୋଇ ପ୍ରିୟ ହେମନ୍ତ ଆସେ। ପ୍ରଭାତେ ରାମ ଗୋଦାବରୀରେ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଯାଆନ୍ତି; ସୀତା ଜଳକଳଶ ବହି ଚାଲନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ପଛେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହେମନ୍ତର ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକୁ ବିସ୍ତାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—କୁହୁଡ଼ି, ଘନ ଶିଶିର, ମୃଦୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ, କଠୋର ଶୀତବାୟୁ, ପାଳିରେ ମନ୍ଦ ହୋଇଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି, ବାଷ୍ପରେ ଢାକା ନଦୀ, ପଦ୍ମସରୋବରର ଶୋଭାହାନି, ଏବଂ ଯବ-ଗହମ ଓ ପକ୍କ ଧାନରେ ସମୃଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ର। ତାପରେ କଥା ଭରତଙ୍କ ଦିଗକୁ ମୁହଁ ଫେରେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି—ରାଜସୁଖରେ ପାଳିତ ଭରତ ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି, ଶୀତଳ ଭୂମିରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ସରୟୂରେ ନିତ୍ୟ ସ୍ନାନ କରୁଛନ୍ତି। ଭରତଙ୍କ ଗୁଣ—ସଂଯମ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା, ବିନୟ, ମଧୁର ବାକ୍ୟ, ବୀରୋଚିତ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ—ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇ, ରାମଙ୍କ ତପୋବ୍ରତ ଅନୁସରଣ କରି ସେ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ କରନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ରାମ ତାଙ୍କୁ ରୋକନ୍ତି—‘ଦ୍ୱିତୀୟ ମାତା’ଙ୍କ ବିଷୟରେ ଅପବାଦ ନ କହି, ଭରତଙ୍କ ପ୍ରଶଂସାକୁ ଆଗେ ରଖନ୍ତି। ରାମ କହନ୍ତି ତାଙ୍କ ବ୍ରତ ଦୃଢ଼, କିନ୍ତୁ ଭରତଙ୍କ ଅମୃତସମ ବଚନ ସ୍ମରଣ କରି ସ୍ନେହରେ ମନ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ ଏବଂ ପୁନର୍ମିଳନର ଆକାଂକ୍ଷା ଜାଗେ। ଶେଷରେ ତିନିଜଣ ଗୋଦାବରୀରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଇ ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ରାମ ନନ୍ଦୀ-ପାର୍ବତୀସହିତ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଯାନ୍ତି।

43 verses | Lakshmana (Saumitri), Rama (Raghava/Kakutstha)

Sarga 17

शूर्पणखाया आगमनम् — Surpanakha Approaches Rama

ଗୋଦାବରୀରେ ସ୍ନାନ କରି ଶ୍ରୀରାମ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରି, ପୂର୍ବାହ୍ନର ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମାପ୍ତ କରି ପର୍ଣ୍ଣକୁଟୀରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ସୀତାସହିତ ଆସନସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ରାବଣଙ୍କ ଭଗିନୀ ଶୂର୍ପଣଖା ଅକସ୍ମାତ୍ ଆସି ପହଞ୍ଚେ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ମଙ୍ଗଳମୟ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଯୌବନ ଓ ସଂଯମିତ ଆଚରଣରେ କାମମୋହିତ ହୁଏ। ବାଲ୍ମୀକି ସମାନାନ୍ତର ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ରାମଙ୍କ ଶୁଭ-ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସ୍ୱଭାବ ଓ ଶୂର୍ପଣଖାର ବିକୃତ, ବାସନାଧୀନ ଚରିତ୍ରକୁ ପ୍ରତିବିରୋଧରେ ଉଜାଗର କରନ୍ତି। ଶୂର୍ପଣଖା ପଚାରେ—ଧନୁର୍ଧର ହୋଇ ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୱୀବେଶରେ, ପତ୍ନୀସହ ରାକ୍ଷସଭୟ ଥିବା ଅରଣ୍ୟରେ କାହିଁକି ବସୁଛ? ରାମ ସରଳ ସତ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି—ଆଶ୍ରମସ୍ଥାନରେ, ବିଶେଷକରି ନାରୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ଅସତ୍ୟ କହିବା ମୋ ପାଇଁ କେବେ ଗ୍ରହଣୀୟ ନୁହେଁ। ସେ ନିଜକୁ ଦଶରଥଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଭ୍ରାତା ଭାବେ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରି, ପିତୃବଚନପାଳନ ଓ ଧର୍ମାନୁସରଣ ହେତୁ ବନବାସ ବୋଲି କହନ୍ତି। ତାପରେ ରାମ ତାଙ୍କ ପରିଚୟ ପଚାରନ୍ତି। ଶୂର୍ପଣଖା ନିଜ ନାମ, ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା ଶକ୍ତି ଓ ଏକାକି ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଘୁରିବା କଥା କହି; ରାବଣ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ବିଭୀଷଣ, ଖର ଓ ଦୂଷଣ—ଭାଇମାନଙ୍କ ନାମ ଗଣାଏ। ପରେ ସେ ରାମଙ୍କୁ ବିବାହ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇ, ସୀତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି ହିଂସାର ଧମକ ଦିଏ। ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷରେ ରାମଙ୍କ ଧୈର୍ୟଯୁକ୍ତ, ବାକ୍ପଟୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତରର ଆରମ୍ଭ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଧର୍ମସଂଘର୍ଷର ପୂର୍ବଭୂମି ତିଆରି କରେ।

30 verses

Sarga 18

शूर्पणखाविरूपणम् (The Disfigurement of Śūrpaṇakhā)

ଏହି ସର୍ଗରେ ଶୂର୍ପଣଖାର ବିରୂପଣ ଏବଂ ରାମାୟଣ ଯୁଦ୍ଧର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି। ଶ୍ରୀରାମ ଶୂର୍ପଣଖାର ପ୍ରେମ ନିବେଦନକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରି ନିଜକୁ ବିବାହିତ ବୋଲି କହିଲେ ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଜଣାଇଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ପଠାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପରିହାସ କରି ନିଜକୁ ଦାସ ବୋଲି କହି ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଲେ। ଏହି ପରିହାସକୁ ସତ୍ୟ ମନେକରି ଏବଂ ଈର୍ଷାନ୍ୱିତ ହୋଇ ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା। ରାମ ତାକୁ ଅଟକାଇଲେ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ ଯେ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କ ସହ ପରିହାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତା’ପରେ ରାମଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଖଡ୍ଗରେ ତାର ନାକ ଓ କାନ କାଟିଦେଲେ। ରକ୍ତ ଜୁଡୁବୁଡୁ ହୋଇ ସେ ଜନସ୍ଥାନରେ ଥିବା ନିଜ ଭାଇ ଖର ନିକଟକୁ ଗଲା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଜଣାଇଲା।

26 verses | Rama, Surpanakha, Lakshmana

Sarga 19

खरस्य क्रोधः — शूर्पणखावृत्तान्तकथनम् (Khara’s Wrath and Śūrpaṇakhā’s Report)

ସର୍ଗ ୧୯ରେ, ଖର ନିଜ ଭଉଣୀ ଶୂର୍ପଣଖାକୁ ବିରୂପ ଓ ରକ୍ତାକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୁଏ। ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିର ଅହଂକାର କରି ପଚାରେ ଯେ କିଏ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିଛି। ଶୂର୍ପଣଖା କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପରିଚୟ ଦିଏ, ଯେଉଁମାନେ ତପସ୍ୱୀ ବେଶରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜକୀୟ ତେଜର ଅଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହ ସୀତା ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ସେ ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବା ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ସେମାନଙ୍କ ରକ୍ତ ପାନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରେ। କ୍ରୋଧିତ ଖର ଚଉଦ ଜଣ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ ପଠାଏ। କିନ୍ତୁ ବନର ନିଆଁ ଆଗରେ ହାତୀ ପରି, ରାମଙ୍କ ତେଜ ଆଗରେ ସେହି ରାକ୍ଷସମାନେ ବିଫଳ ହୁଅନ୍ତି, ଯାହା ରାମଙ୍କ ଅପାର ଶକ୍ତିକୁ ଦର୍ଶାଏ।

26 verses

Sarga 20

विंशः सर्गः (Sarga 20): शूर्पणखाप्रेरितराक्षसवधः — The Slaying of the Fourteen Demons Sent by Śūrpaṇakhā

ଶୂର୍ପଣଖା ରାମଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସି ଚୌଦ୍ଦ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ସହ ଆଣି ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇ ଦିଏ; ଫଳରେ ଗୃହସ୍ଥ-ତପସ୍ବୀଙ୍କ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମସ୍ଥଳରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସୀତାଙ୍କ ନିକଟରେ ପାହାରା ଦେବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇ, ନିଜେ ଆକ୍ରମଣକାରୀ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରନ୍ତି। ରାମ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ସେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବନ୍ୟ ଆହାରରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଉଥିବା ଅପରାଧୀମାନଙ୍କୁ ନିଗ୍ରହ କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି—ଏଭଳି ଧର୍ମ-ନ୍ୟାୟର ଆଧାରରେ ଯୁଦ୍ଧର କାରଣ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ରାକ୍ଷସମାନେ ସଂଖ୍ୟାବଳର ଗର୍ବ ଦେଖାଇ ଖରଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ରାମବଧର ଧମକ ଦିଅନ୍ତି। ଯୁଦ୍ଧରେ ସେମାନେ ଶୂଳ ଛାଡ଼ନ୍ତି; ରାମ ସମସଂଖ୍ୟକ ସୁବର୍ଣ୍ଣଭୂଷିତ ବାଣରେ ସେହି ଚୌଦ୍ଦଟି ଶୂଳକୁ କାଟି ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭ ଚୌଦ୍ଦ ନାରାଚକୁ ଇନ୍ଦ୍ରବଜ୍ର ପରି ଛାଡ଼ିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବକ୍ଷ ଭେଦି ଦିଏ; ସେମାନେ ମୂଳୋଚ୍ଛିନ୍ନ ଗଛ ପରି ପ୍ରାଣହୀନ ହୋଇ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି। କ୍ରୋଧ ଓ ଭୟରେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ଶୂର୍ପଣଖା ଖରଙ୍କ ପାଖକୁ ପଳାଇଯାଏ; ସେଠାରେ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ି ରାକ୍ଷସଦଳର ବିନାଶକୁ ବିସ୍ତାରରେ ଜଣାଏ। ଏହା ଅରଣ୍ୟର ବଡ଼ ସଂଘର୍ଷକୁ ଆହୁରି ତୀବ୍ର କରେ।

25 verses | Rama (Rāghava/Kākutstha), Lakshmana (Saumitrī), Śūrpaṇakhā (non-dialogic reactions and reporting frame)

Sarga 21

खर-शूर्पणखा-संवादः | Khara and Surpanakha: Lament, Reproach, and the Janasthana Crisis

ଏହି ସର୍ଗରେ ଜନସ୍ଥାନରେ ଶୂର୍ପଣଖାର ବିଳାପ ଏବଂ ଖର ସହିତ ତାଙ୍କର ସଂଳାପ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ନିଜ ଭଉଣୀର ବିକୃତ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ଖର ପଚାରିଲେ ଯେ ସେ ରକ୍ଷକ ଥାଉ ଥାଉ ସେ କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି। ଶୂର୍ପଣଖା ଉତ୍ତର ଦେଲେ ଯେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୁହୂର୍ତ୍ତକ ମଧ୍ୟରେ ଚଉଦ ଜଣ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ବଧ କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ତାଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ଓ ଶୋକ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି। ଏହା ପରେ ଶୂର୍ପଣଖା ଖରଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ। ସେ କହିଲେ ଯେ ଯଦି ଖର ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର କଣ୍ଟକ ସଦୃଶ ରାମଙ୍କୁ ବଧ ନ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେ ତାଙ୍କ ସାମନାରେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରିବେ। ସେ ଖରଙ୍କ ବୀରତ୍ୱ ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇ କହିଲେ ଯେ ଯଦି ସେ ଦୁଇଜଣ ମଣିଷଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ବ୍ୟର୍ଥ। ଶେଷରେ, ସେ ଛାତି ପିଟି କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ, ଯାହା ଖରଙ୍କ କ୍ରୋଧକୁ ବଢାଇଦେଲା।

22 verses

Sarga 22

खरस्य सैन्योद्योगः — Khara Mobilizes the Janasthana Host

ଏହି ସର୍ଗରେ ଜନସ୍ଥାନରେ ସେନା-ଉଦ୍ୟୋଗ ଓ ଆଜ୍ଞା-ପ୍ରଚାଳନା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶୂର୍ପଣଖାର ଅଭିଯୋଗରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଖର ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ଅପମାନଜନିତ କ୍ରୋଧ ପ୍ରକାଶ କରେ। ରାମକୁ କେବଳ ମର୍ତ୍ୟ ମଣି ତାଙ୍କ ବଧ କରିବାକୁ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଘୋଷଣା କରେ। ଶୂର୍ପଣଖା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପୁନଃ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ; ତାପରେ ଖର ସେନାପତି ଦୂଷଣକୁ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ କାର୍ଯ୍ୟରୂପ ଦେବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଏ। ଆଦେଶ ହୁଏ—ବ୍ୟାଘ୍ରସଦୃଶ, ଦର୍ପିତ ଓ ବଳବାନ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ସମବେତ କର; ରଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର; ଧନୁ-ବାଣ, ଖଡ୍ଗ, ଶକ୍ତି ଓ ନାନାବିଧ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ସହିତ ଅସ୍ତ୍ରାଗାର ସଜ୍ଜ କର। ଦୂଷଣ ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ଣ୍ଣ ମହାରଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ ବୋଲି ଜଣାଏ। ଗ୍ରନ୍ଥରେ ମେରୁସଦୃଶ ସେହି ରଥର ଶୋଭା ବିସ୍ତାରରେ ଆସେ—ସୁବର୍ଣ୍ଣାଳଙ୍କାର, ବୈଡୂର୍ଯ୍ୟଖଚିତ ଉପକରଣ, ଘଣ୍ଟା, ପତାକା, ଏବଂ ମତ୍ସ୍ୟ, ପୁଷ୍ପ, ବୃକ୍ଷ, ଦିବ୍ୟଚିହ୍ନ ଭଳି ମଙ୍ଗଳ ନକ୍ଷାକାମ। ଖର ରଥାରୂଢ ହୋଇ ସେନାକୁ କୂଚର ଆଜ୍ଞା ଦିଏ। ଚଉଦ ହଜାର ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ନାନା ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ସେନା ବେଗରେ ଆଗେଇଯାଏ, ଖରର ରଥ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ଗର୍ଜନ କରେ, ଏବଂ ଯମସଦୃଶ, ଶିଳାବୃଷ୍ଟି-ମେଘସଦୃଶ ଖର ଶତ୍ରୁବଧାର୍ଥେ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ଜନସ୍ଥାନ ସଂଘର୍ଷର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ତୀବ୍ରତା ସୂଚିତ କରେ।

26 verses

Sarga 23

महोत्पात-लक्षणानि (Omens before Khara’s Assault)

ଏହି ସର୍ଗରେ ଜନସ୍ଥାନରୁ ପ୍ରସ୍ଥିତ ଖରଙ୍କ ରାକ୍ଷସ-ସେନାର ଆଗରେ କ୍ରମେ ‘ମହୋତ୍ପାତ’ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ—ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଜଳବୃଷ୍ଟି, ସୂର୍ଯ୍ୟପରିବେଷ, ରାହୁଗ୍ରାସ, କେତୁଦର୍ଶନ, ଅକାଳେ ତାରା ଉଦୟ, ମାଛ–ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଲୁଚିଯିବା, ସରୋବରର ପଦ୍ମ ଶୁଖିଯିବା, ବାତାସ ବିନା ଧୂଳି ଉଡ଼ିବା, ଉଲ୍କାପାତ, ଭୂମିକମ୍ପ, ଏବଂ ଶିବ/ଗୋମାୟୁ ଓ ଗୃଧ୍ରମାନଙ୍କର ଭୟସୂଚକ ନାଦ। ଏହି ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ଯୁଦ୍ଧପୂର୍ବ ଦୈବ-ସଙ୍କେତ ଭାବେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ନିକଟ କ୍ଷୟକୁ ସୂଚାଏ। ତଥାପି ନିଜ ବଳ–ବୀର୍ୟର ଗର୍ବରେ ଖର ଏହି ନିମିତ୍ତଗୁଡ଼ିକୁ ଅବହେଳା କରେ—“ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରେନି” ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି ନିଜ ଶକ୍ତିର ଅତିଶୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ; ତାରାକୁ ମଧ୍ୟ ପତିତ କରିବା ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ମର୍ତ୍ୟଧର୍ମରେ ବାନ୍ଧିଦେବା କଥା କହେ। ତାପରେ ଦେବ–ଋଷି–ଗନ୍ଧର୍ବ–ସିଦ୍ଧ–ଚାରଣମାନେ ଯୁଦ୍ଧଦର୍ଶନ ଇଚ୍ଛାରେ ସମାଗତ ହୋଇ ରାଘବଙ୍କ ଜୟ ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି; ବିମାନସ୍ଥ ଦେବତାମାନେ ରାକ୍ଷସବାହିନୀକୁ ଯେନେ ଆୟୁଷ୍ୟହୀନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ସର୍ଗାନ୍ତେ ଖର ଦ୍ୱାଦଶ ବୀରରେ ପରିବୃତ ଓ ଦୂଷଣ ଚାରି ସେନାନାୟକ ସହିତ, ହଠାତ୍ ରାମ–ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଆସେ—ଗ୍ରହମାଳାରେ ଘେରା ଚନ୍ଦ୍ର–ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି।

35 verses | Khara, Ṛṣis (collective benediction speakers)

Sarga 24

उत्पातदर्शनं खरसैन्यसमागमश्च (Omens of calamity and the approach of Khara’s army)

ଏହି ସର୍ଗରେ ଖର ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ-ଆଶ୍ରମ ପ୍ରତି ଯାଉଥିବାବେଳେ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମହୋତ୍ପାତ ଦେଖନ୍ତି—ରକ୍ତଧାରା ବର୍ଷାଉଥିବା ଗଧାବର୍ଣ୍ଣ ମେଘ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ବିକୃତ କୂଜନ, ବାଣରେ ଧୂମ ଦେଖାଯିବା ଓ ବାହୁସ୍ଫୁରଣ ଇତ୍ୟାଦି। ତେବେ ଶ୍ରୀରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନୀତି-ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଜ୍ଞାନୀ ଅନାଗତ-ବିଧାନ କରିବା ଉଚିତ, ଅର୍ଥାତ୍ ଆପଦ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ରକ୍ଷାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା। ସୀତାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା କରନ୍ତି—ବୈଦେହୀଙ୍କ ସହ ଦୁର୍ଗମ ଶୈଳ-ଗୁହାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେବାକୁ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧନୁ-ବାଣ ଧାରଣ କରି ତାଙ୍କୁ ସେଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରାନ୍ତି। ଅନ୍ୟପଟେ ରାମ କବଚ ପିନ୍ଧି ମହାଧନୁ ଉଠାଇ, ଜ୍ୟାନାଦରେ ଦିଗମାନଙ୍କୁ ପୂରଣ କରି ରଣଶିରେ ଅଚଳ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହନ୍ତି। ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ ଓ ଋଷିମାନେ ବିମାନସ୍ଥ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧଦର୍ଶନ ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ସମାଗତ ହୁଅନ୍ତି; ଗୋ-ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଲୋକହିତ ପାଇଁ ସ୍ୱସ୍ତିବଚନ କରି ରାଘବଙ୍କ ଜୟ ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତି, ତଥାପି ‘ଏକ ରାମ—ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସହସ୍ର ରାକ୍ଷସ’ ବୋଲି ଯୁଦ୍ଧର ବିସ୍ମୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ପରେ ଯାତୁଧାନ ସେନାର ଘୋର ଧ୍ୱନି, ଧ୍ୱଜ-ବର୍ମ-ଆୟୁଧ ସଜ୍ଜା, ଦୁନ୍ଦୁଭି-ନାଦ ଓ ସିଂହନାଦ-ତୁଲ୍ୟ କୋଲାହଳ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ; ବନଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ପଳାଇଯାନ୍ତି। ରାମ ଖରସେନାକୁ ଯୁଦ୍ଧାଭିମୁଖ ଦେଖି କ୍ରୋଧ ସଂହରି ବଧାର୍ଥେ ସଜ୍ଜ ହୁଅନ୍ତି।

37 verses

Sarga 25

खरसेनासङ्ग्रामः — The Battle with Khara’s Host at the Hermitage

ଖର ଅଗ୍ରସେନା ସହ ରାମାଶ୍ରମକୁ ଆସି, ଧନୁ ତାଣି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କ୍ରୋଧରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲା। ରାକ୍ଷସ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ନେତାଙ୍କୁ ଘେରି ଧରିବା ସହ ଆକ୍ରମଣ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ରାକ୍ଷସସେନା ବାଣବୃଷ୍ଟି ଓ ଶୂଳ, ମୁଦ୍ଗର, ଖଡ୍ଗ, ପରଶୁ, ପଥର, ଗଛ ଆଦି ନାନା ଅସ୍ତ୍ରବୃଷ୍ଟି ବର୍ଷାଇଲା; ମେଘ–ପର୍ବତ ଉପମାରେ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଚଣ୍ଡତା ଉଦ୍‌ଘାଟିତ। ଶ୍ରୀରାମ ସେହି ପ୍ରହାରବୃଷ୍ଟିକୁ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ସହି ପ୍ରତିହତ କଲେ; ଆହତ ହୋଇ ରକ୍ତସ୍ରାବ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଚଳ—ବଜ୍ରାଘାତରେ ଅଡ଼ିଥିବା ପର୍ବତ ପରି, ମେଘାବୃତ ସନ୍ଧ୍ୟାସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି। ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ମହର୍ଷିମାନେ ଏକ ଯୋଦ୍ଧାକୁ ହଜାରେ ଘେରା ଦେଖି ଶୋକ କଲେ; ଏକାକୀ ଧର୍ମରକ୍ଷାର ନୈତିକ ନାଟକୀୟତା ଗଭୀର ହେଲା। ପରେ ଶ୍ରୀରାମ ଯୁଦ୍ଧର ଗତି ପଲଟାଇ, ସିଧା ବେଗରେ ଯାଉଥିବା ଶତ-ସହସ୍ର ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଯମପାଶ ପରି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପ୍ରାଣ ହରଣ କଲା। ସେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଧନୁ, ଧ୍ୱଜ, କବଚ, ଶିର, ଅଙ୍ଗ ଛେଦ କରି; ସାରଥି, ଅଶ୍ୱାରୋହୀ, ଗଜାରୋହୀ ଓ ପଦାତିମାନଙ୍କୁ ନିହତ କରି ରଣଭୂମିକୁ ଛିନ୍ନଦେହ ଓ ଭଙ୍ଗା ଅସ୍ତ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ। ଅବଶିଷ୍ଟମାନେ ଖରଙ୍କ ପାଖକୁ ପଳାଇଲେ; ଦୂଷଣ ସେମାନଙ୍କୁ ପୁନଃ ସଂଗଠିତ କରି ସବୁ ଦିଗରୁ ଆକ୍ରମଣ କରାଇଲା। ଶ୍ରୀରାମ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧନାଦ ସହ ଗାନ୍ଧର୍ବାସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରି, ଦଶଦିଗକୁ ବାଣରେ ପୂରି ଆକାଶରେ ଅନ୍ଧକାର ଛାଇଲା ପରି କଲେ। ସର୍ଗର ଶେଷ ଘୋର ସଂହାରର ତାଲିକାସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ—କ୍ଷାତ୍ରଧର୍ମର ନୈତିକ ରଙ୍ଗମଞ୍ଚ ଭାବେ ରଣକ୍ଷେତ୍ରକୁ କାବ୍ୟମୟ ଭାବେ ମାପି ଦେଉଛି।

42 verses | Khara

Sarga 26

दूषणवधः (The Slaying of Dūṣaṇa and the Rout of Khara’s Host)

ଏହି ସର୍ଗରେ ଦୂଷଣ ବଧ ଏବଂ ଖର ସୈନ୍ୟବାହିନୀର ବିନାଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ନିଜ ସୈନ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବାର ଦେଖି ଦୂଷଣ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପଠାଇଲେ। ରାକ୍ଷସମାନେ ପଥର, ଗଛ ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ବର୍ଷା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀରାମ ନିଜର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ତାହା ପ୍ରତିହତ କଲେ। ରାମ ଦୂଷଣଙ୍କ ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ସାରଥୀଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ। ଯେତେବେଳେ ଦୂଷଣ ଏକ ବିଶାଳ ପରିଘ ଧରି ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ରାମ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ହାତ କାଟିଦେଲେ ଏବଂ ସେ ହାତୀ ପରି ତଳେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଦେବତାମାନେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଏହା ପରେ ମହାକପାଳ, ସ୍ଥୂଳାକ୍ଷ ଏବଂ ପ୍ରମାଥୀ ନାମକ ସେନାପତିମାନେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଯାହାଙ୍କୁ ରାମ ବଧ କଲେ। ରାମ ଏକାକୀ ଚଉଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ସଂହାର କଲେ, ଯାହା ଫଳରେ ରଣଭୂମି ରକ୍ତ ଏବଂ ମାଂସରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା। ଶେଷରେ, ଖର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ରାମଙ୍କ ଆଡକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

38 verses | Khara

Sarga 27

त्रिशिरोवधः (The Slaying of Triśiras) — Araṇyakāṇḍa, Sarga 27

ଏହି ସର୍ଗରେ ଜନସ୍ଥାନ ଯୁଦ୍ଧର ଏକ ରୋମାଞ୍ଚକର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି। ଯେତେବେଳେ ଖର ରାମଙ୍କ ଆଡକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ, ରାକ୍ଷସ ସେନାପତି ତ୍ରିଶିରା ତାକୁ ଅଟକାଇ ନିଜେ ରାମଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ମାଗେ। ସେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରେ ଯେ ସେ ରାମଙ୍କୁ ବଧ କରିବ ଏବଂ ଖରକୁ କେବଳ ସାକ୍ଷୀ ହୋଇ ରହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରେ। ଅନୁମତି ପାଇବା ପରେ, ତ୍ରିଶିରା ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରଥରେ ବସି ରାମଙ୍କ ଉପରେ ବାଣ ବର୍ଷା କରେ। ରାମ ପ୍ରଥମେ ଶାନ୍ତ ରହି ଆକ୍ରମଣର ସାମ୍ନା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ତ୍ରିଶିରାର ତିନୋଟି ବାଣ ତାଙ୍କ କପାଳରେ ବାଜେ, ସେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ରାମ ଚଉଦଟି ଭୟଙ୍କର ବାଣ ଦ୍ୱାରା ତାର ଛାତି ବିଦ୍ଧ କରନ୍ତି ଏବଂ ତାର ଚାରି ଘୋଡା ଓ ସାରଥୀଙ୍କୁ ମାରି ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ, ରାମ ତିନୋଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିଶିରାର ତିନି ମୁଣ୍ଡ କାଟି ଦିଅନ୍ତି। ଏହା ଦେଖି ଖର ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ରାହୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଆଡକୁ ଗଲା ପରି ରାମଙ୍କ ଆଡକୁ ଧାଇଁ ଯାଏ।

20 verses

Sarga 28

खररामयुद्धम् — The Battle of Khara and Rama (Aranya Kanda, Sarga 28)

ଏହି ସର୍ଗରେ ଖର ନିଜ ସେନାର ବିନାଶ ଓ ଦୂଷଣ-ତ୍ରିଶିରାଙ୍କ ପତନ ଦେଖି ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧରେ ରାମଙ୍କ ସହ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଯୁଦ୍ଧକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ସେ ଘନ ଶରବୃଷ୍ଟିରେ ଆକାଶକୁ ଏପରି ଢାଙ୍କି ଦିଏ ଯେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଆଡ଼କୁ ଯାଇଥିବା ପରି ଲାଗେ; ନାଳୀକ, ବିକର୍ଣ୍ଣୀ ପ୍ରଭୃତି ବିଶେଷ ବାଣରେ ରାମଙ୍କୁ ଆଘାତ କରି, ପାଶଧାରୀ ଯମ ପରି ଭୟଙ୍କର ଦିଶେ। ରାମ ଶ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଭ୍ରମ କରି ଖର ଆକ୍ରମଣ ବଢ଼ାଏ; ଧନୁଷର ଧରାଯାଉଥିବା ସ୍ଥାନରେ ତାହା କାଟି ଦିଏ ଏବଂ କବଚକୁ ପିଟି ତାହା ଖସାଇ ଦିଏ। ତେବେ ଶ୍ରୀରାମ ଅନ୍ୟ ଏକ ମହାଧନୁଷ ଚଢ଼ାଇ, ଅଗସ୍ତ୍ୟଦାନ-ପରମ୍ପରାସଂଲଗ୍ନ ବୈଷ୍ଣବ ଧନୁଷ ଧାରଣ କରି ରଣଭୂମିରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। କୌଶଳମୟ ପ୍ରତିଆକ୍ରମଣରେ ରାମ ପ୍ରଥମେ ଖରର ରଥଧ୍ୱଜ ଭାଙ୍ଗିଦିଅନ୍ତି; ପରେ ଯୁଗ, ଅଶ୍ୱ, ସାରଥି, ଦଣ୍ଡ ଓ ଅକ୍ଷ ଆଦି ରଥବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ କ୍ରମେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ କରନ୍ତି; ଖରର ଧନୁଷକୁ ମଧ୍ୟ ଭଙ୍ଗ କରି, ଶେଷରେ ତ୍ରୟୋଦଶ ବାଣରେ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଭାବେ ଖରକୁ ବିଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ରଥଚ୍ୟୁତ ଖର ଗଦା ଧରି ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହେ; ଦେବତା ଓ ମହର୍ଷିମାନେ ବିମାନରେ ଆସି ରାମଙ୍କ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ପରାକ୍ରମକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ନିୟମିତ ଶୌର୍ୟ, ଶରବୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଯୁଦ୍ଧନୀତି, ଏବଂ ଧର୍ମବଳର ଦିବ୍ୟ ସାକ୍ଷ୍ୟ ଭାବକୁ ଉଦ୍‌ଘାଟିତ କରେ।

33 verses | Valmiki (narrator)

Sarga 29

अरण्यकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः (Sarga 29: Rama’s Admonition to Khara and the Shattering of the Mace)

ଏହି ସର୍ଗରେ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଅସ୍ତ୍ରବିନିମୟ ପୂର୍ବରୁ ଏକ ତୀବ୍ର ବାକ୍ୟଯୁଦ୍ଧ ଦେଖାଯାଏ। ରଥହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗଦାଧାରୀ ଖରଙ୍କୁ ଶ୍ରୀରାମ ପ୍ରଥମେ ସଂୟତ, ଉପଦେଶମୟ ବାଣୀରେ ସତର୍କ କରନ୍ତି; ପରେ କଠୋର ଅଭିଯୋଗସ୍ୱରରେ ତାଙ୍କ ଅପରାଧ ଉଦ୍‌ଘାଟନ କରନ୍ତି। ଖରଙ୍କ ହିଂସାକୁ ଲୋକବିରୁଦ୍ଧ ବୋଲି କହି, ପାପକର୍ମର କର୍ମଫଳ ଅନିବାର୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରି, ଘୋରପାପକାରୀଙ୍କ ନିଗ୍ରହ ରାଜଧର୍ମ—ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ନିଜକୁ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ଶ୍ରୀରାମ ସ୍ପଷ୍ଟ ଯୁଦ୍ଧ-ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ କରନ୍ତି—ସୁବର୍ଣ୍ଣପ୍ରଭ ଶର ଖରଙ୍କ ଦେହକୁ ବିଦ୍ଧ କରିବ; ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଯେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କୁ ସେ ପୀଡ଼ା ଦେଇ ଭକ୍ଷଣ କରିଥିଲା, ସେମାନଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ସେ ଯିବ। ଯେ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ସେ ଆଘାତ କରିଥିଲା, ସେମାନେ ତାହାର ପତନ ଦେଖିବେ—ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରାମ କରନ୍ତି। ଖର ତିରସ୍କାରରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦିଏ—ରାମଙ୍କ କଥାକୁ ସେ ଖାଲି ଦମ୍ଭ ବୋଲି ଭାବେ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଶୌର୍ୟ ଆତ୍ମପ୍ରଶଂସାରେ ନୁହେଁ, କର୍ମରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ ବୋଲି କହେ। ସେ ନିଜକୁ ପାଶଧାରୀ ଅନ୍ତକ (ଯମ) ସମାନ କହି, ରାମବଧ ପାଇଁ ନିଜ ଶକ୍ତି ଯଥେଷ୍ଟ ବୋଲି ଗର୍ବ କରେ; ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ନିକଟ ଥିବାରୁ ବିଳମ୍ବିତ ଯୁଦ୍ଧ ଅଶୋଭନ ବୋଲି କହି କଥା ଥାମେ। ତାପରେ ସେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଗଦାକୁ ବଜ୍ର ସଦୃଶ ଛାଡ଼ିଦିଏ; ତାହା ଆସୁଥିବାବେଳେ ଗଛ-ଝାଡ଼ ଦହୁଥିବା ପରି ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀରାମ ଆକାଶମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଶରରେ ତାହାକୁ ଅଟକାଇ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ କରିଦିଅନ୍ତି। ଏଭଳି ଭାବେ ବିପଦ ନିବାରଣ କରି, ରଣନୀତିରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଆଧିକ୍ୟ ସହ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

28 verses

Sarga 30

खरवधः — The Slaying of Khara (Janasthana Battle Climax)

ଏହି ସର୍ଗରେ ଜନସ୍ଥାନ-ଯୁଦ୍ଧ ସୁସଂଯତ ସଂଳାପ ଓ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଅସ୍ତ୍ରପ୍ରୟୋଗରେ ଚରମସୀମାକୁ ପହଞ୍ଚି ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଶ୍ରୀରାମ ପ୍ରଥମେ ବାଣଦ୍ୱାରା ଖରର ଗଦା ଭାଙ୍ଗିଦେଇ, ସ୍ମିତପୂର୍ବକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଭର୍ତ୍ସନା କରନ୍ତି—ଖରର ଦର୍ପ ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବାର ତାହାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମିଥ୍ୟା ବୋଲି ଘୋଷିତ ହୁଏ; ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ନେତୃତ୍ୱର ଯଜ୍ଞଜୀବନର ନିତ୍ୟ ଭୟ, ତାହାର ଆତଙ୍କରେ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୀତ ହୋଇ ଆହୁତି ଦେବାକୁ ବାଧ୍ୟ—ଏହି ଧର୍ମାରୋପ ଅଧିକ ତୀବ୍ର ହୁଏ। ଖର ଅପଶବ୍ଦରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଇ ରାମଙ୍କ ବଚନକୁ ‘ମୃତ୍ୟୁପାଶ’ ଦ୍ୱାରା ବିବେକହରଣ ହୋଇଥିବା ପରି ଭୁଲ ବୁଝେ; ଦର୍ପକୁ ନିର୍ଭୟତା ଭାବେ ଧରେ। ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଅସ୍ତ୍ର ଖୋଜି ସେ ଏକ ବିଶାଳ ଶାଳବୃକ୍ଷ ଉପାଡ଼ି ଛାଡ଼େ; ରାମ ବାଣବର୍ଷାରେ ତାହାକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରି, ପରେ ଅଗ୍ନିସଦୃଶ, ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ-ତୁଲ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରଦତ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ଶର ସନ୍ଧାନ କରି ଖରର ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ପ୍ରହାର କରନ୍ତି। ବୃତ୍ର, ବଲ, ନମୁଚି ଆଦିଙ୍କ ପତନ ସଦୃଶ ଉପମା ସହ ଖର ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ତାପରେ ସମବେତ ରାଜର୍ଷି ଓ ଦେବଗଣ ରାମଙ୍କ ଶୀଘ୍ରବିଜୟକୁ ସ୍ତୁତି କରି, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଧର୍ମାଚରଣ ଓ ଯଜ୍ଞକର୍ମ ପୁନଃ ନିର୍ଭୟ ହେଲା ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇ ଫେରନ୍ତି; ସୀତା ଅକ୍ଷତ ରାମଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଯୁଦ୍ଧବିଜୟର ସହ ଗୃହସ୍ଥ ଓ ତପସ୍ବୀହିତର ସମନ୍ୱୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।

41 verses | Rama, Khara, Rajarsis (assembled seers)

Sarga 31

अकम्पनवृत्तान्तः — Akampana Reports Janasthana; Ravana Plans Sita’s Abduction

ଏହି ସର୍ଗରେ ସୂଚନାରୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘଟଣା ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆଗେଇଯାଏ। ଅକମ୍ପନ ଜନସ୍ଥାନରୁ ପଳାଇ ଲଙ୍କାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ରାବଣଙ୍କୁ ଜଣାଏ—ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପରାଜୟ, ଖର-ଦୂଷଣଙ୍କ ନିଧନ, ଏବଂ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଯୁଦ୍ଧଶକ୍ତି। ସେ ରାମଙ୍କ ବାଣକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣପକ୍ଷୀୟ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ, ଯାହା ପଞ୍ଚଫଣା ସର୍ପରୂପ ଧାରଣ କରେ। ରାବଣ ପ୍ରଥମେ କ୍ରୋଧରେ ଅବିଶ୍ୱାସ ଓ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତରରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେଇ, ପରେ ଅଧିକ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଚାହେ। ଅକମ୍ପନ ଲୋକାତୀତ ଅତିଶୟୋକ୍ତିରେ ରାମଙ୍କ ପରାକ୍ରମକୁ ବଢ଼ାଇ କହେ—ନଦୀ ଅଟକାଇବା, ପବନ ଓ ସମୁଦ୍ରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା, ଆକାଶ-ତାରାମଣ୍ଡଳକୁ କମ୍ପାଇଦେବା, ଯେନେ ଜଗତ୍‌ସଂହାର ଓ ପୁନଃସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ। ତାପରେ ସେ ଉପାୟ ଦେଖାଏ—ସୀତା ହେଉଛନ୍ତି ରାମଙ୍କ ନାଜୁକ ସ୍ଥାନ; ସୀତାହରଣ କଲେ ରାମଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପ ଭାଙ୍ଗିପାରେ। ରାବଣ ଏହି ପରାମର୍ଶ ଗ୍ରହଣ କରି ପ୍ରଭାତେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରେ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭ ରଥରେ ମାରୀଚଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଏ। ମାରୀଚାଶ୍ରମରେ ଅତିଥିସତ୍କାର ହୁଏ। ରାବଣ ସୀତାହରଣ ପାଇଁ ସହାୟତା ଚାହିଁଥିବାବେଳେ, ମାରୀଚ ରାମଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିବା ଆତ୍ମଘାତୀ ବୋଲି ସତର୍କ କରେ ଏବଂ ପଶୁ ଓ ରଣଭୂମିର ଉପମାରେ ଦୀର୍ଘ ଭାବେ ନିବାରଣ କରେ। ଶେଷରେ ରାବଣ ସାମୟିକ ଭାବେ ଲଙ୍କାକୁ ପଛୁଆଯାଏ, ଏବଂ ଅପହରଣ ଯୋଜନା ଅଧିକ ଦୃଢ଼ ହୁଏ।

50 verses

Sarga 32

अरण्यकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः — Śūrpaṇakhā’s Report to Rāvaṇa and the Panegyric of His Might

ଏହି ସର୍ଗରେ ଯୁଦ୍ଧୋତ୍ତର ପରିଣାମରୁ କଥା ଆଗକୁ ବଢ଼ି ମହାସଂଘର୍ଷର ରଣନୀତିମୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଶୂର୍ପଣଖା ଦେଖିଲା ଯେ ଶ୍ରୀରାମ ଏକାକୀ ଖର, ଦୂଷଣ, ତ୍ରିଶିରା ଏବଂ ଚୌଦହ ହଜାର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ସଂହାର କରିଛନ୍ତି। ସେ ମେଘଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ନାଦ କରି ଭୟ ଓ କ୍ଷୋଭରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଲଙ୍କାକୁ ପଳାଏ। ଲଙ୍କାରେ ସେ ରାବଣଙ୍କୁ ଐଶ୍ୱର୍ୟମୟ ସିଂହାସନରେ ଆସୀନ ଦେଖେ—ରାଜଚିହ୍ନରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ଦେବସଂଘର୍ଷରୁ ଲଭ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ଦେହଲକ୍ଷଣରେ ଦୀପ୍ତ, ଏବଂ ଅତିମାନବ ଶକ୍ତିରେ ସମ୍ପନ୍ନ। ବର୍ଣ୍ଣନା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ବକ ପ୍ରଶଂସାମୟ: ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରରେ ଅବଧ୍ୟତା, ଯଜ୍ଞବିଘ୍ନ କରିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ, କୁବେରଙ୍କୁ ଜୟ କରି ପୁଷ୍ପକବିମାନ ହରଣ, ଏବଂ ବରଦାନ-ତର୍କ ଅନୁଯାୟୀ ‘ମନୁଷ୍ୟ’ ବ୍ୟତୀତ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ନିର୍ଭୟତା—ଏସବୁ ଦ୍ୱାରା ରାବଣଙ୍କ ପ୍ରତାପକୁ ବଢ଼ାଇ ଦେଖାଯାଏ, ସହିତ ମନୁଷ୍ୟହସ୍ତରେ ତାଙ୍କର ବିରୋଧାଭାସମୟ ଦୁର୍ବଳତାର ସୂଚନା ମିଳେ। ଶେଷରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ଶୂର୍ପଣଖା ରାକ୍ଷସସଭାକୁ ଆସି ରାବଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କଠୋର ଓ ଅଭିଯୋଗପୂର୍ଣ୍ଣ ବାକ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରେ। ତାହା ରାବଣଙ୍କ ଧ୍ୟାନକୁ ରାମ-ସୀତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଘୁଞ୍ଚାଇ ମୁଖ୍ୟ ସଙ୍କଟକୁ ନେଇଯାଉଥିବା କାରଣଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ଆଗେଇ ନେଇଯାଏ।

25 verses | Śūrpaṇakhā

Sarga 33

शूर्पणखाया रावणं प्रति नीत्युपदेशः (Surpanakha’s Political Admonition to Ravana)

ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ୩୩ତମ ସର୍ଗରେ ଏକ ସଭା-ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ଶୂର୍ପଣଖା ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଆସୀନ ରାବଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଯାଇ ଦୀର୍ଘ ନୀତି-ଉପଦେଶ ଦିଏ। ସେ ତାଙ୍କୁ ଭୋଗବିଲାସରେ ମଦମତ୍ତ, ଆବେଗରେ ଶାସନ କରୁଥିବା, ଏବଂ ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଉଥିବା ବିପଦକୁ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିନ ପାରୁଥିବା ନୁହେଁ ବୋଲି ତୀବ୍ର ଭାବେ ନିନ୍ଦା କରେ। ବୁଦ୍ଧି-ଆଧାରିତ ରାଜନୀତିକୁ ସେ ମୁଖ୍ୟ କରି କହେ—ରାଜାମାନେ ଗୁପ୍ତଚର ଦ୍ୱାରା ଦୂରସ୍ଥ ଘଟଣା ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି, ତେଣୁ ‘ଦୂରଦର୍ଶୀ’; କିନ୍ତୁ ରାବଣ “ଗୁପ୍ତଚରବିହୀନ”, କୁମନ୍ତ୍ରିତ, ଏବଂ ଏହି କାରଣରୁ ଜନସ୍ଥାନର ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଅଜ୍ଞାତ ରହିଛି ବୋଲି ଅଭିଯୋଗ କରେ। ଶୂର୍ପଣଖା କ୍ଷତିର ପରିମାଣ କହେ—ରାମ ଏକାକୀ ଖର-ଦୂଷଣ ସହିତ ଚୌଦହ ହଜାର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ବଧ କରିଛନ୍ତି। ଏହାରେ ଋଷିମାନେ ନିର୍ଭୟ ହେଲେ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଶାନ୍ତି ପାଇଲା; କିନ୍ତୁ ଜନସ୍ଥାନ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଗଲା। ପରେ ସେ ରାଜଧର୍ମର ସାଧାରଣ ନୀତି କହେ—କଠୋର, ଦାନହୀନ, ଅହଂକାରୀ, ପ୍ରତାରକ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧପରାୟଣ ରାଜା ଶରଣାଗତଙ୍କ ନିଷ୍ଠା ହରାଏ; ବିପଦରେ ନିଜ ଲୋକେ ମଧ୍ୟ ହିଂସ୍ର ହୋଇପାରନ୍ତି; ଏବଂ ସିଂହାସନଚ୍ୟୁତ ରାଜା ସାମର୍ଥ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମୂଲ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଶେଷରେ ସେ ସଚେତନତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ, କୃତଜ୍ଞତା, ଧର୍ମପାଳନ ଓ ନ୍ୟାୟକୁ ଉତ୍ତମ ରାଜଗୁଣ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ରାବଣ ତାଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଦୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚିନ୍ତନ କରି, ଆଗାମୀ କାର୍ଯ୍ୟପଥ ପାଇଁ ନୀତିମୟ ଭାବେ ମନ ଫେରାଏ।

24 verses

Sarga 34

आरण्यकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः — Śūrpaṇakhā Reports to Rāvaṇa; Rāma’s Might and Sītā’s Description

ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଭାସ୍ଥ ରାବଣ ଶୂର୍ପଣଖାର କଠୋର ଆକ୍ରୋଶରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କ୍ରମବଦ୍ଧ ପ୍ରଶ୍ନରେ ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲା—ସେ କିଏ, ରୂପଲକ୍ଷଣ କେମିତି, ପରାକ୍ରମ କେତେ, ଏବଂ ‘ଅଭେଦ୍ୟ’ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ଶୂର୍ପଣଖା ଯୁଦ୍ଧବୃତ୍ତାନ୍ତ ପରି ଉତ୍ତର ଦେଲା—ରାମଙ୍କ ଧନୁଷ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ସଦୃଶ, ତାଙ୍କ ଶରଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ରୁତ ଓ ସରଳଗାମୀ; ସେଇ ଶରରେ ଜନସ୍ଥାନର ରାକ୍ଷସସେନା କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଧ୍ୱଂସ ହେଲା, ଖର-ଦୂଷଣ ଆଦି ନିହତ ହେଲେ। ଏହି ବିନାଶକୁ ସେ ଝଡ଼-ଶିଳାବୃଷ୍ଟିରେ ପକ୍କା ଫସଲ ନଷ୍ଟ ହେବା ପରି ଉପମାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲା। ତାପରେ ସେ ସେନାସୂଚନାରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ରାବଣକୁ ପ୍ରେରଣାଦାୟକ ପରାମର୍ଶ ଦେଲା। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ସମପରାକ୍ରମୀ ଏବଂ ତାଙ୍କ ‘ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତ’ ବୋଲି ଚିତ୍ରଣ କଲା। ସୀତାଙ୍କୁ ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ, ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣା, ଶୁଭଲକ୍ଷଣା ଓ ଦିବ୍ୟ ଉପମାରେ ଭୂଷିତ କରି ପ୍ରଶଂସା କଲା। ଶେଷରେ ସେ ଉକ୍ତେଜିତ କରି କହିଲା—ସୀତାଙ୍କୁ ବଧୂରୂପେ ଅପହରଣ କର, ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବଧ କର, ତେବେ ରାକ୍ଷସହିତ ସାଧିତ ହେବ। ସହିତେ ରାମ ନାରୀବଧରେ ସଂକୋଚ କରନ୍ତି—ସେଇ କାରଣରୁ ମୁଁ ବଞ୍ଚିଲି—ଏହି ସଂଯମକୁ ଲାଭ କରି ଯୋଜନା କରିବାକୁ ସେ ସୂଚନା ଦେଲା।

27 verses | Rāvaṇa, Śūrpaṇakhā

Sarga 35

मारीचाश्रमगमनम् (Ravana’s Journey to Maricha’s Hermitage)

ଏହି ସର୍ଗରେ ରାବଣଙ୍କର ଆକସ୍ମିକ କ୍ରୋଧରୁ ବାହାରି ଯୋଜନାବଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟନିଷ୍ପାଦନ ପ୍ରତି ଗତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ରୋମାଞ୍ଚକର (ଭୟଜନକ) ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣି ସେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଔପଚାରିକ ଭାବେ ଅଲଗା କରି, ଗୁଣ-ଦୋଷ ଓ ବଳାବଳ ବିଚାର କରି, ଗୁପ୍ତରେ ଯାନଶାଳାକୁ ଯାଇ ରଥ ଯୋଡ଼ିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ଦଶଶିର, ବିଂଶତିଭୁଜ, ଶ୍ୱେତ ଛତ୍ର-ଚାମରଧାରୀ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ କୁଣ୍ଡଳଭୂଷିତ ରାବଣଙ୍କ ରାଜସ-ଭୟଙ୍କର ରୂପକୁ ଘନ ବିଶେଷଣ ଓ ମେଘ-ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉପମାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରାଯାଇଛି। ତାଙ୍କ ଯାତ୍ରା ସମୁଦ୍ରତଟୀୟ ଅରଣ୍ୟଭୂମିର ନିରୀକ୍ଷଣ ପରି—ସମୁଦ୍ରସମୀପ ପର୍ବତ, ପଦ୍ମସରୋବର, ବେଦୀଯୁକ୍ତ ଆଶ୍ରମ, ଚନ୍ଦନ-ଅଗରୁ ସୁଗନ୍ଧିତ ବନ, ତଟରେ ଶୁଖାଯାଉଥିବା ମୁକ୍ତା, ଶଙ୍ଖ-ପ୍ରବାଳ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରଜତ ସଞ୍ଚୟ; ଏବଂ ଧାନ୍ୟ, ନାରୀ ଓ ଯୁଦ୍ଧପଶୁରେ ସମୃଦ୍ଧ ନଗର। ମଧ୍ୟରେ ‘ସୁଭଦ୍ରା’ ନାମକ ବଟବୃକ୍ଷର ପୌରାଣିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ—ଗରୁଡ଼ ହାତୀ ଓ କୂର୍ମକୁ ବହି ନେବାବେଳେ ଯାହାର ଶାଖା ଭାଙ୍ଗିଥିଲା, ଋଷିମାନେ ରକ୍ଷା ପାଇଥିଲେ, ଏବଂ ପରେ ଗରୁଡ଼ ଇନ୍ଦ୍ରଭବନରୁ ଅମୃତ ଆଣିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରିଥିଲେ। ସମୁଦ୍ରର ପର ତଟ ଅତିକ୍ରମ କରି ରାବଣ ଏକାନ୍ତ ପୁଣ୍ୟାଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି ମାରୀଚଙ୍କୁ ତପସ୍ବୀ ରୂପେ ବସୁଥିବା ଦେଖନ୍ତି—ମୃଗଚର୍ମ ଓ ବଲ୍କଳଧାରୀ, ନିୟତାହାରୀ। ମାରୀଚ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅତିଥିସତ୍କାର କରି ଲଙ୍କାର ସମାଚାର ଓ ରାବଣଙ୍କ ତ୍ୱରିତ ଆଗମନର କାରଣ ପଚାରନ୍ତି; ରାବଣ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେବା ସହିତ ସର୍ଗ ଉପଦେଶ ଓ କୁଟଯୋଜନାର ସୀମାରେ ଶେଷ ହୁଏ।

42 verses | Maricha, Ravana

Sarga 36

मारीचप्रलोभनम् / Ravana Solicits Maricha’s Aid (Golden Deer Stratagem)

ଏହି ସର୍ଗରେ ରାବଣ ଶେଷ ଉପାୟ ଭାବେ ମାରୀଚଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ନିଜକୁ “ଦୁଃଖିତ” ବୋଲି ଦେଖାଇ ତାଙ୍କ ସାମର୍ଥ୍ୟର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ସହାୟତା ମାଗେ। ସେ ଜନସ୍ଥାନର ବିପର୍ଯ୍ୟୟ କଥା କହେ—ଖର, ଦୂଷଣ, ତ୍ରିଶିରା ଓ ଚୌଦହ ହଜାର ରାକ୍ଷସ ମନୁଷ୍ୟ ରାମଙ୍କ ହାତରେ ନିହତ—ତାପରେ ପ୍ରତିଶୋଧକୁ ସାଧାରଣ କରିବାକୁ ରାମଙ୍କ ନିନ୍ଦା କରି ଝୁମ୍ପକୁ କମ୍ ଦେଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। ଯୋଜନା ସ୍ପଷ୍ଟ—ମାରୀଚ ଦୀପ୍ତିମାନ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୃଗ ରୂପ ଧାରଣ କରି ରାମାଶ୍ରମ ସମ୍ମୁଖରେ ସୀତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚରେ ଘୁରିବ; ସୀତା ତାହାକୁ ଧରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରିବେ, ଏବଂ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତାଠାରୁ ଦୂରେ ଯିବେ। ସେହି ଏକାକୀତ୍ୱରେ ରାବଣ “ରାହୁ ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭାକୁ ଢାଙ୍କେ” ସେପରି ସୀତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରି, ପରେ ଶୋକାକୁଳ ରାମଙ୍କୁ ଆଘାତ କରିବା ଭାବେ। ସର୍ଗାନ୍ତେ ରାମନାମ ଶୁଣିମାତ୍ରେ ମାରୀଚଙ୍କ ଭୟ ଦେହରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ—ମୁହଁ ଶୁଖିଯାଏ, ଦୃଷ୍ଟି ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଯାଏ—ଏବଂ ସେ ସମ୍ମାନ ସହ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ପରାମର୍ଶ ଦେଇ ରାବଣଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ଓ ଏହି ଯୋଜନାର ଭୟଙ୍କର ବିପଦ ସୂଚାଏ।

24 verses | Ravana, Maricha

Sarga 37

मारीचोपदेशः — Maricha’s Counsel to Ravana (On Rama’s Dharma and the Peril of Abduction)

ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ୩୭ତମ ସର୍ଗରେ ରାବଣଙ୍କ ସୀତାହରଣ-ସଙ୍କଳ୍ପ ଶୁଣି ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଓ ବାକ୍ୟବିଶାରଦ ମାରୀଚ ନୀତି-ଧର୍ମର କଠୋର କିନ୍ତୁ ହିତକର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେ ପ୍ରଥମେ କହନ୍ତି—ମଧୁର କଥା କହିବା ସହଜ; କିନ୍ତୁ ଶୁଣିବାକୁ ଅପ୍ରିୟ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଯାହା ହିତକର, ସେହି ପରାମର୍ଶ କହିବା ଓ ଶୁଣିବା ଦୁର୍ଲଭ। ପରେ ସେ ରାବଣଙ୍କ ଶାସନଦୋଷ ଦେଖାନ୍ତି—ଅବିବେକୀ ତ୍ୱରା, ଭରସାଯୋଗ୍ୟ ଗୁପ୍ତଚର-ସୂଚନାର ଅଭାବ, ଏବଂ କାମବଶତା; ଏପରି ରାଜା ନିଜକୁ, ସ୍ୱଜନକୁ ଓ ରାଜ୍ୟକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ। ତାପରେ ମାରୀଚ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଧର୍ମମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ରାମ ନ କଠୋର, ନ ଅଜ୍ଞ; ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ଅଚଳ। ତାଙ୍କର ବନବାସ ରାଜ୍ୟଲୋଭ କିମ୍ବା ଭୋଗଲାଲସା ପାଇଁ ନୁହେଁ; ଦଶରଥଙ୍କ ସତ୍ୟରକ୍ଷା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ ବଚନପାଳନ ପାଇଁ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଗ୍ରହଣ କରା ଧର୍ମନିଷ୍ଠା। ପରେ ସେ ଦୃଢ଼ ଉପମାରେ ଭୟଦର୍ଶନ କରନ୍ତି—ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଆଲୋକ ଯେପରି ଅଲଗା ହୁଏନି, ସୀତା ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅଲଗା ହେବେନି; ରାମ ଅପ୍ରବେଶ୍ୟ ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ, ଯାହାର ଜ୍ୱାଳା ହେଉଛି ବାଣ, ଇନ୍ଧନ ହେଉଛି ଧନୁଷ-ଖଡ୍ଗ। ସେ ସତର୍କ କରନ୍ତି—ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିବା ମାନେ ମୃତ୍ୟୁସମାନ; ତେଣୁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ, ବିଶେଷକରି ବିଭୀଷଣଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି, ବଳ-ଗୁଣ ଓ ହିତାହିତ ବିଚାର କରି ତବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଦକ୍ଷିଣ ପାଠର ପୁନରୁକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଉପଦେଶର ଶିକ୍ଷାମୟ ଲୟକୁ ଦୃଢ଼ କରି, ତାହା ଅବହେଳା କଲେ ଅନିବାର୍ୟ ପରିଣାମ ଆସିବ ବୋଲି ସୂଚାଏ।

25 verses

Sarga 38

अष्टत्रिंशः सर्गः — मारीचोपदेशः (Maricha’s Warning and the Memory of Rama’s Power)

ଏହି ସର୍ଗରେ ମାରୀଚ ନିଜ ଅନୁଭବକୁ ସାକ୍ଷ୍ୟ କରି ରାବଣଙ୍କୁ ନିବାରଣମୂଳକ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେ ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି ଯେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ପୂର୍ବେ ସେ ‘ହଜାର ହାତୀର ବଳ’ ସମ, ମେଘଶ୍ୟାମ ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଭୟଙ୍କର ରୂପେ ମୁନି-ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିଲେ। ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞରକ୍ଷା ସମୟରେ ରାମଙ୍କ ପୂର୍ବପରାକ୍ରମ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି—ଚନ୍ଦ୍ରସମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଯୁବ, ତପସ୍ବୀସଦୃଶ ସରଳ ବେଶରେ, ଶାନ୍ତଚିତ୍ତ ରାମ ଯଜ୍ଞବେଦୀର ପାହାରା ଦେଉଥିଲେ। ମାରୀଚ ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞବେଦୀ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ରାମ ଅଚଳ ରହି ଧନୁଷ ଚଢ଼ାଇ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶର ଛାଡ଼ିଲେ; ତାହାରେ ମାରୀଚ ଶତ ଯୋଜନ ଦୂର ସମୁଦ୍ରକୁ ଛିଟକି ପଡ଼ିଲେ। ରାମ ତାଙ୍କୁ ବଧ କଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ସହଚର ରାକ୍ଷସମାନେ ନିହତ ହେଲେ। ଏହି ଅନୁଭବକୁ ପ୍ରମାଣ କରି ମାରୀଚ ରାବଣଙ୍କୁ ପରଦାରା-ଲଂଘନରୁ ରୋକନ୍ତି, ସୀତାଙ୍କ କାରଣରେ ଲଙ୍କାବିନାଶ ହେବ ବୋଲି ପୂର୍ବାଭାସ ଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ପାପସଙ୍ଗର ସଂସର୍ଗଦୋଷ ଦେଖାନ୍ତି—ସର୍ପକୁଣ୍ଡରେ ମାଛ ନଶିଯାଏ ପରି। ସ୍ମୃତି, ଧର୍ମନୀତି ଓ ରାଜଦୃଷ୍ଟି ଏକତ୍ର ହୋଇ ଏହି ସର୍ଗରେ ସିଧାସଳଖ ନିବାରକ ବାଣୀ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ।

33 verses

Sarga 39

एकोनचत्वारिंशः सर्गः (Aranyakanda 39): राक्षसस्य रामत्रासवर्णनम् / The Demon’s Account of Rama-Fear

ଏହି ସର୍ଗରେ ମାରୀଚ ରାବଣ ନିକଟରେ ନିଜର ଭୟଙ୍କର ଅନୁଭୂତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି। ସେ କହୁଛି ଯେ ଅତୀତରେ ସେ ଦୁଇଜଣ ସାଥୀଙ୍କ ସହ ପଶୁ ବେଶ ଧାରଣ କରି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲା ଏବଂ ଋଷିମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲା। ସେଠାରେ ସେ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲା। ରାମଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ତପସ୍ୱୀ ଭାବି ସେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶିଙ୍ଗ ଥିବା ପଶୁ ରୂପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲା। ରାମ ତୁରନ୍ତ ବଜ୍ର ସମାନ ତିନୋଟି ବାଣ ନିକ୍ଷେପ କଲେ। ସେହି ବାଣରେ ମାରୀଚର ଦୁଇ ସାଥୀ ନିହତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ କୌଣସି ମତେ ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷା କରି ପଳାଇଗଲା। ସେବେଠାରୁ ସେ ରାମଙ୍କ ଭୟରେ ଭୀତ। ଏବେ ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଛରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖୁଛି ଏବଂ 'ର' ଅକ୍ଷରରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୟ କରୁଛି। ସେ ରାବଣକୁ ଚେତାବନୀ ଦେଉଛି ଯେ ରାମଙ୍କ ସହ ଶତ୍ରୁତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ବିନାଶର କାରଣ ହେବ।

25 verses | Rāvaṇa (as addressee; implied interlocutor)

Sarga 40

मारीचोपदेश-प्रतिषेधः / Ravana Rejects Maricha’s Counsel and Orders the Golden Deer Deception

ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ୪୦ତମ ସର୍ଗରେ ମନ୍ତ୍ର, ରାଜଧର୍ମ ଓ ବଳପ୍ରୟୋଗମୟ ରାଜନୀତିର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚିତ୍ର ମିଳେ। ମାରୀଚ ଲୋକହିତକର ଓ ଯୁକ୍ତିସମ୍ମତ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ରାବଣ ତାହାକୁ ଏମିତି ଅସ୍ୱୀକାର କରେ, ଯେପରି ମରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ବ୍ୟକ୍ତି ଔଷଧ ନେବାକୁ ମନା କରେ। ସେ କଠୋର ତିରସ୍କାରବାକ୍ୟ କହି ‘ମନ୍ତ୍ରୀ-ବାଣୀ’ର ନିୟମ ଦେଖାଏ—ପଚାରିଲେ ମାତ୍ର, ହାତ ଯୋଡ଼ି, ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ କଥା କହିବା—କିନ୍ତୁ ଏହି ନିୟମକୁ ହିତବଚନ ଦମନ ପାଇଁ ଅସ୍ତ୍ର କରେ। ତାପରେ ରାବଣ ରାଜସ୍ୱରୂପର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ରଖେ—ରାଜା ପାଞ୍ଚ ରୂପ ଧାରଣ କରେ: ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ ଓ ଯମ; ଅର୍ଥାତ୍ ତେଜ, ପରାକ୍ରମ, ସୌମ୍ୟତା, ଆଜ୍ଞାଶକ୍ତି ଓ ଦଣ୍ଡ-କୃପା। ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ସବୁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେବା ଦାବି କରି ନିଜ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ କରେ। ପରେ ସେ ଆଦେଶ ଦିଏ—ମାରୀଚ ରୌପ୍ୟବିନ୍ଦୁଯୁକ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୃଗ ହୋଇ ରାମାଶ୍ରମ ନିକଟେ ସୀତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦେଖାଦେଇ, ରାମଙ୍କୁ ମୋହିତ କରି ଦୂରକୁ ନେଇଯିବ। ରାମ ଯାଇସାରିଲେ ମାରୀଚ ରାମସଦୃଶ ସ୍ୱରରେ “ହା ସୀତା, ହା ଲକ୍ଷ୍ମଣ” ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରିବ, ଯାହାରେ ସୀତାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ବାହାରିଯିବେ। ତାପରେ ରାବଣ ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ଶଚୀଙ୍କୁ ନେଇଥିଲେ ସେପରି ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରିବା ଯୋଜନା କରେ। ଆଜ୍ଞାପାଳନ ପାଇଁ ଅର୍ଧରାଜ୍ୟର ଲୋଭ ଦେଖାଏ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ମୃତ୍ୟୁଭୟ ଦେଇ ମାରୀଚକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ। ଏହି ସର୍ଗର ଶିକ୍ଷା—ଅହଂକାର, ହଠ ଓ ଭୟ ଯେତେବେଳେ ପରାମର୍ଶକୁ ଦମନ କରେ, ନୀତିମୟ ଶାସନ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼େ।

27 verses

Sarga 41

मारीचस्य रावणं प्रति नीत्युपदेशः (Maricha’s Counsel on Kingship and Ruin to Ravana)

ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ୪୧ତମ ସର୍ଗରେ, ରାଜାଜ୍ଞାରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ନିଜ ହିତବିରୋଧୀ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ମାରୀଚ ରାବଣଙ୍କୁ କଠୋର ନୀତି-ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେ ପଚାରନ୍ତି—କିଏ ତୁମକୁ ଏମିତି ଆତ୍ମବିନାଶୀ ପଥରେ ନେଲା, ଯାହାରେ ପୁତ୍ର, ରାଜ୍ୟ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସମସ୍ତେ ନଶିବେ? କାମବଶ ଅଧର୍ମପଥକୁ ଯାଉଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ରୋକିପାରୁନଥିବା ପରାମର୍ଶଦାତାମାନଙ୍କୁ ସେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି। ମାରୀଚ ରାଜଧର୍ମ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି—ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ଧର୍ମ ଓ ବିଜୟର ମୂଳ; ତେଣୁ ରାଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରି ସଦ୍ମାର୍ଗରେ ନେବା ଆବଶ୍ୟକ। କିନ୍ତୁ ରୁକ୍ଷ, ଶତ୍ରୁଭାବୀ ଓ ଅସଂଯମୀ ରାଜା ରାଜ୍ୟକୁ ସୁଶାସନ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ଉପମା ଦିଅନ୍ତି—ବିଷମ ପଥରେ ମନ୍ଦ ସାରଥି ଥିଲେ ଦ୍ରୁତ ଘୋଡ଼ା ଯେପରି ପଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ରାଜାଙ୍କ ପତନରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି; ଅନ୍ୟର ଦୋଷରେ ସଜ୍ଜନ ମଧ୍ୟ ନଶିପାରନ୍ତି; ଏବଂ କ୍ରୂର ଶାସକ ଅଧୀନରେ ପ୍ରଜା ଫଳେନି—ଶିଆଳର ପାହାରାରେ ମେଷ ପରି। ଶେଷରେ ସେ ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ ସଦୃଶ ସତର୍କବାଣୀ ଦିଅନ୍ତି—ମାରୀଚଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟରେ ଯଦି ତୁମେ ସୀତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କର, ତେବେ ରାବଣ, ମାରୀଚ, ଲଙ୍କା ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ—କେହି ବଞ୍ଚିବେ ନାହିଁ; ରାମ ପ୍ରଥମେ ମାରୀଚଙ୍କୁ ବଧ କରିବେ ଏବଂ ତାପରେ ଶୀଘ୍ର ରାବଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ। ଉପସଂହାରରେ ନୀତିବାକ୍ୟ ରହିଛି—ମୃତ୍ୟୁସନ୍ନିକଟ ଲୋକ ହିତେଷୀଙ୍କ ଦିଆ ଉପକାରୀ ପରାମର୍ଶକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

20 verses

Sarga 42

मायामृगप्रकरणम् (The Illusory Deer Episode: Ravana and Maricha at Rama’s Hermitage)

ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ୪୨ତମ ସର୍ଗରେ ରାବଣଙ୍କ ମାୟା-ପ୍ରତାରଣାର କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ପୂର୍ବେ ଭୟରୁ ଅନିଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରିଥିବା ମାରୀଚ, ରାମଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହେବାର ଆଶଙ୍କାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶେଷରେ ରାବଣଙ୍କ ସହ ଯିବାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଉଛି। ଦୁହେଁ ରତ୍ନଖଚିତ ରଥରେ, ଗଧା-ସଦୃଶ ବିକୃତ ପଶୁମାନେ ଯୋଗାଯୋଗ କରାଯାଇଥିବା ରଥରେ ନଗର, ଅରଣ୍ୟ, ପର୍ବତ, ନଦୀ, ଜନପଦ ଓ ପୁର ଅତିକ୍ରମ କରି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ରାମାଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି; ଆଶ୍ରମଟି କଦଳୀଗଛରେ ଘେରା ଥିବା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ରାବଣ ରଥରୁ ଅବତରି ମାରୀଚଙ୍କ ହାତ ଧରି ତୁରନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ମାରୀଚ ମାୟାବଳରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଲଙ୍କୃତ ମୃଗରୂପ ଧାରଣ କରେ—ପଦ୍ମବର୍ଣ୍ଣ ଛଟା, ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁଷ ସଦୃଶ ପୁଛ, ରତ୍ନଖଚିତ ଶୃଙ୍ଗ, ରୌପ୍ୟବିନ୍ଦୁ ଚିହ୍ନ ଓ ଖନିଜବର୍ଣ୍ଣର ଝଲକ। ସେ ଆଶ୍ରମଦ୍ୱାର ସମୀପରେ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ ଏଦିକ-ସେଦିକ ଘୁରେ, ଝୁଣ୍ଡରେ ମିଶିଯାଏ, ଗୋଲ ଗୋଲ ଛାଲ ମାରେ ଓ କୋମଳ ପତ୍ର ଚରେ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ପଶୁମାନଙ୍କୁ କ୍ଷତି ନ କରି ନିଜ କ୍ରୂର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଲୁଚାଇ ରଖେ। ସୀତା କର୍ଣ୍ଣିକାର, ଅଶୋକ ଓ ଆମ୍ବ ଗଛରୁ ପୁଷ୍ପ ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିବାବେଳେ ସେଇ ଅପୂର୍ବ ରତ୍ନମୟ ମୃଗକୁ ଦେଖି ବିସ୍ମୟ ଓ ସ୍ନେହରେ ନିହାରନ୍ତି। ମାୟାମୃଗ ଯେନେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଛି ବୋଲି ପ୍ରତୀତ ହୁଏ—ଏଭଳି ଭାବେ ରାବଣଙ୍କ ଯୋଜନାର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରଲୋଭନ ସଫଳ ହୁଏ।

35 verses

Sarga 43

मायामृगदर्शनम् (The Vision of the Illusory Deer)

ଆଶ୍ରମ ସମୀପରେ ପୁଷ୍ପ ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିବା ସୀତା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ମୃଗକୁ ଦେଖିଲେ। ତାହାର ପାର୍ଶ୍ୱ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରୌପ୍ୟ ଛଟାରେ ଝଲମଲ କରୁଥିଲା, ଦେହ ଯେନେ ରତ୍ନବିନ୍ଦୁରେ ଛିଟାଯାଇଥିବା ପରି, ଚନ୍ଦ୍ରମା ସଦୃଶ କାନ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା। ମୋହିତ ହୋଇ ସୀତା ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଡାକି, ଅରଣ୍ୟର ନାନା ପଶୁପକ୍ଷୀଙ୍କ କଥା କହି—ଏପରି ମୃଗ ସେ କେବେ ଦେଖିନାହାନ୍ତି ବୋଲି କହିଲେ; ଏହାକୁ ଜୀବନ୍ତ ଧରି ଭବିଷ୍ୟତରେ ରାଜଭବନର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ରଖିବାକୁ, କିମ୍ବା ତାହାର ଅପୂର୍ବ ଚର୍ମ ପାଇଁ ବଧ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମନେ ସନ୍ଦେହ ହେଲା। ସେ କହିଲେ—ଏହା ମାୟାମୃଗ, ମାରୀଚର ବେଶ; ରତ୍ନମୟ ଏପରି ପ୍ରାଣୀ ଲୋକରେ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ମାୟା। କିନ୍ତୁ ଚର୍ମର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟଲୋଭରେ ସୀତା ପୁନଃପୁନଃ ଅନୁରୋଧ କରୁଥିଲେ। ରାମ ମଧ୍ୟ ଆକର୍ଷିତ ହେଲେ, ତଥାପି ରକ୍ଷାଧର୍ମକୁ ଆଗରେ ରଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ—ଆଶ୍ରମରେ ରହି ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ସଦା ସତର୍କତାରେ ରକ୍ଷା କର, ଜଟାୟୁଙ୍କ ସହାୟତା ମଧ୍ୟ ନିଅ। ପରେ ଶୀଘ୍ର ମୃଗକୁ ଧରିବା କିମ୍ବା ବଧ କରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ରାମ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ; ଏହି ବିଚ୍ଛେଦ ହିଁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସଙ୍କଟର ପଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲା।

50 verses | Sita (Vaidehi/Maithili), Lakshmana (Saumitra), Rama (Raghava/Kakutstha)

Sarga 44

मारीचवधः — The Slaying of Maricha (Golden Deer Deception)

ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ୪୪ତମ ସର୍ଗରେ ମାରୀଚର ମୃଗବେଷ-ମାୟା କିପରି ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଦୂରତାକୁ ଭ୍ରମିତ କରି ରାମଙ୍କୁ ଆଶ୍ରମରୁ ଦୂରେ ଟାଣିନେଇଯାଏ—ତାହାର ଯୁକ୍ତିମୟ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ରାମ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୁଷ୍ଟି ଖଡ୍ଗ ବାନ୍ଧି, ତ୍ରିବକ୍ର ଧନୁଷକୁ ସଜ୍ଜ କରି, ଦୁଇ ତୂଣୀର ସହିତ ସେହି ମନୋହର ମୃଗକୁ ପଛୁଆନ୍ତି। ମୃଗଟି ପୁନଃପୁନଃ ଦେଖାଦେଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ ବହୁ ଦୂରକୁ ନେଇଯାଏ; ଶରତ୍କାଳୀନ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଯେପରି ମେଘରେ କେବେ ଢାକିଯାଏ କେବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ—ଏହି ଉପମା ଛଳର ଦୃଶ୍ୟ-ତର୍କକୁ ସ୍ଥିର କରେ। ବୃକ୍ଷଗୁଚ୍ଛରୁ ମୃଗ ପୁଣି ପ୍ରକଟ ହେଲେ ରାମ ତାହାକୁ ବଧ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମନିର୍ମିତ, ସର୍ପଫୁତ୍କାର ସଦୃଶ ନାଦ କରୁଥିବା ବାଣ ଛାଡ଼ନ୍ତି। ସେ ବାଣ ମୃଗଦେହକୁ ଭେଦି ମାରୀଚର ହୃଦୟକୁ ବିଦାରିତ କରେ; ତାପରେ ସେ କୃତ୍ରିମ ମୃଗରୂପ ତ୍ୟାଗ କରି ବିଶାଳ ରାକ୍ଷସଦେହ ଧାରଣ କରେ। ମୃତ୍ୟୁକ୍ଷଣରେ ସେ ଶେଷ ମନୋଯୁଦ୍ଧ କରେ—ରାମଙ୍କ ସ୍ୱର ଅନୁକରଣ କରି “ହା ସୀତେ, ହା ଲକ୍ଷ୍ମଣ” ବୋଲି ଆର୍ତ୍ତନାଦ କରେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସୀତା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପଠାଇଦେବେ ଏବଂ ରାବଣ ଏକାନ୍ତରେ ତାଙ୍କୁ ହରଣ କରିପାରିବ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପୂର୍ବଚେତାବନୀ ମାୟା ବୋଲି ରାମ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଓ ଆତୁରତାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ, ଅନ୍ୟ ମୃଗର ମାଂସ ନେଇ ଜନସ୍ଥାନ ଦିଗକୁ ଶୀଘ୍ର ଫେରନ୍ତି; ଏହି ସର୍ଗ ପଛୁଆଣିରୁ ଆସନ୍ନ ଅନର୍ଥ ଦିଗକୁ କଥାକୁ ମୋଡ଼ିଦିଏ।

27 verses | Rama, Maricha (voice imitation of Rama)

Sarga 45

सीतया लक्ष्मणप्रेषणम् — Sita urges Lakshmana to seek Rama (The crisis of the ‘distressed voice’)

ବନମଧ୍ୟରେ ରାମଙ୍କ ସ୍ୱର ସଦୃଶ କରୁଣ ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଶୁଣି ସୀତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଯାଇ ରାମଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଜାଣି ଆସିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତାଙ୍କୁ ଏକା ଛାଡ଼ିବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି କହନ୍ତି ଯେ ରାମ ଅଜେୟ—ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ କିମ୍ବା ରାକ୍ଷସ କେହି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେ ଆହୁରି କହନ୍ତି ଯେ ଏହି ଚିତ୍କାର ମାୟାକୃତ ଭ୍ରମ ହୋଇପାରେ, ଗନ୍ଧର୍ବନଗର ପରି ଅସତ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ସମାନ। ସୀତାଙ୍କ ଭୟ କ୍ରମେ ଅଭିଯୋଗରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱିଧାକୁ ସେ ଗୁପ୍ତ ବିରୋଧ ଭାବେ ଧରି ଭରତଙ୍କ ସହ ସନ୍ଧିର ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି; ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୀତାପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା ଥିବାର ଇଙ୍ଗିତ ମଧ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି, ଯାହାକୁ ସେ ରାମପ୍ରତି ନିଜ ଅଟୁଟ ପତିବ୍ରତା ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପ୍ରଥମେ ସଂଯମ ରଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପରେ କଠୋର ବାକ୍ୟର ଦୋଷ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ବନକୁ ସାକ୍ଷୀ କରନ୍ତି ଏବଂ ବନଦେବତାଙ୍କୁ ସୀତାଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ରାମଙ୍କ ଦିଗକୁ ଯିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଓ ପୁନର୍ମିଳନର ଅନିଶ୍ଚିତତା କଥା କହି ସେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ସୀତା ରାମ ବିନା ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗର କଥା କହି କାନ୍ଦି ଶୋକରେ ନିଜକୁ ଆଘାତ କରନ୍ତି; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ପ୍ରଣାମ କରି, ପୁନଃପୁନଃ ପଛକୁ ଚାହିଁ ରାମଙ୍କ ସମୀପକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି।

41 verses | Sita, Lakshmana

Sarga 46

रावणस्य परिव्राजकवेषेण सीतासमीपगमनम् (Ravana Approaches Sita Disguised as a Mendicant)

ଏହି ସର୍ଗରେ ସୀତାଙ୍କ କଠୋର ବଚନରେ ଆହତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କ କଲ୍ୟାଣଚିନ୍ତା କରି ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଏକାକିନୀ ପରି ଦିଶନ୍ତି। ସେହି ସୁଯୋଗ ଅପେକ୍ଷା କରିଥିବା ରାବଣ ‘ଅନ୍ତରପ୍ରେପ୍ସୁ’ ହୋଇ ପରିବ୍ରାଜକ/ଭିକ୍ଷୁ/ଦ୍ୱିଜ ବେଷ ଧାରଣ କରେ—କାଷାୟ ବସ୍ତ୍ର, ଶିଖା, ଛତ୍ର, ଉପାନହ, ଦଣ୍ଡ ଓ କମଣ୍ଡଲୁ-ପାତ୍ର ସହ—ସୀତାଙ୍କ ସମୀପକୁ ଆଗୁଆଁ ହୁଏ। ତାହାର ଉଗ୍ର ତେଜର ସଙ୍କେତ ଭାବେ ବନପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ: ଗଛମାନେ କମ୍ପିଥାନ୍ତି, ପବନ ବହେନାହିଁ, ଏବଂ ଗୋଦାବରୀ ଭୟରେ ନିଷ୍ପନ୍ଦ ପରି ହୋଇଯାଏ। ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି ରାବଣ ଦେବୀ, ଅପ୍ସରା, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ରତି ଆଦି ଉପମାରେ ପ୍ରଶଂସା କରି ବିସ୍ତାରରେ ରୂପବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ପରେ ‘ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ’ ବୋଲି ଉପଦେଶର ଛଳରେ ନଗରୀୟ ଭୋଗ-ସମୃଦ୍ଧିର ପ୍ରସ୍ତାବ ସୂଚାଏ ଏବଂ ‘ତୁମେ କିଏ, କାହାର’ ପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ ପରିଚୟ ଚାହେ। ଅତିଥି-ସତ୍କାର ଧର୍ମରେ ସୀତା ତାକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବି ଆସନ, ପାଦ୍ୟ ଓ ଭୋଜନ ଦେଇ ପୂଜା କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ସୌମ୍ୟଭାଷା ଦେଖି ରାବଣ ବଳପୂର୍ବକ ହରଣର ନିଶ୍ଚୟ କରେ। ଶେଷରେ ସୀତା ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରି ବନକୁ ଦେଖୁଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଦିଶନ୍ତି ନାହିଁ—ଏହିପରି ଏ ସର୍ଗ ସୀତାହରଣର ତତ୍କାଳିକ ଭୂମିକା ସ୍ଥାପନ କରେ।

37 verses | Ravana (disguised as a mendicant/brahmin), Sita (Maithili/Vaidehi)

Sarga 47

सीतारावणसंवादः — Ravana Reveals Himself; Sita Affirms Rama’s Dharma

ଏହି ସର୍ଗରେ ରାବଣ ପରିବ୍ରାଜକ (ଭିକ୍ଷୁକ) ବେଶ ଧରି ବୈଦେହୀଙ୍କ ସହ ପରିଚୟ-ସଂବାଦ କରେ। ଅତିଥିଧର୍ମର ସାମାଜିକ-ନୈତିକ ଚାପକୁ ଆଧାର କରି ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ; ସୀତା ନିଜ ପରିଚୟ ଦିଅନ୍ତି—ଜନକଙ୍କ କନ୍ୟା, ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପତ୍ନୀ—ଏବଂ ବନବାସର କ୍ରମ କହନ୍ତି: ଅଭିଷେକ ସଙ୍କଳ୍ପ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଇ ବର, ରାମଙ୍କ ନିର୍ଭୟ ସ୍ୱୀକାର, ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ସହଗମନ। ପରେ ସେ ‘ଅତିଥି’କୁ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ରାମ ବନ୍ୟ ଉପହାର ନେଇ ଫେରିବେ ବୋଲି ଆଶା କରି—ଅପହର୍ତ୍ତା ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ବିଡମ୍ବନାମୟ ଆତିଥ୍ୟ। ସୀତା ଯେତେବେଳେ ତାହାର ନାମ, ଗୋତ୍ର ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପଚାରନ୍ତି, ସେ ବେଶ ଛାଡ଼ି ନିଜକୁ ରାବଣ—ରାକ୍ଷସାଧିପତି, ଲଙ୍କେଶ୍ୱର—ବୋଲି ଘୋଷଣା କରେ। ଲଙ୍କାର ବୈଭବ ଦେଖାଇ ରାଣୀପଦ, ସେବକ-ସେବିକା, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଭୋଗବିଲାସ ଦେବାକୁ ପ୍ରଲୋଭନ ଦିଏ। ସୀତା ଧର୍ମସମ୍ମତ ଓ କାବ୍ୟମୟ କଠୋର ବାଣୀରେ ତାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ସେ ରାମଙ୍କ ସତ୍ୟ, ସଂଯମ ଓ ଶରଣ୍ୟ ନେତୃତ୍ୱକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଉପମାରେ ରାବଣ-ରାମ ଭେଦ ଦେଖାନ୍ତି—ଶିଆଳ-ସିଂହ, ଖାଇ-ସମୁଦ୍ର, ସିସା-ସୁନା ପରି। ରାବଣର କାମନାକୁ ଅସମ୍ଭବ ଓ ଆତ୍ମବିନାଶକ ବୋଲି କହନ୍ତି। ତୀବ୍ର ଭାଷଣ ପରେ ସୀତାଙ୍କ ଦେହ କମ୍ପିଉଠେ; ରାବଣ ନିଜ ବଂଶ, ବଳ ଓ କୃତ୍ୟ କହି ଭୟ ଆହୁରି ବଢ଼ାଏ।

50 verses | Sita (Vaidehi/Janaki), Ravana (in parivrājaka guise, then as rākṣasādhipa)

Sarga 48

रावणस्यात्मप्रशंसा लङ्कावर्णनं च — Ravana’s Self-Praise and the Description of Lanka

ଏହି ସର୍ଗରେ ସୀତାଙ୍କ ପୂର୍ବ ତିରସ୍କାର ଶୁଣି ରାବଣ ପ୍ରକଟ କ୍ରୋଧରେ—ଭୃକୁଟି କୁଞ୍ଚିତ କରି, ବାଣୀକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କରି—ଭୟ ଓ ପ୍ରଲୋଭନ ମିଶ୍ରିତ ଯୁକ୍ତି ଧରେ। ସେ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ପରିଚୟ ଓ ବଂଶଗୌରବ କହି ନିଜକୁ କୁବେରଙ୍କ ସାଉତେଲା ଭାଇ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରେ; ମୋ କ୍ରୋଧରେ ଦେବତାମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ସତ୍ତା ପଳାନ୍ତି, କୁବେର ମଧ୍ୟ ନିଜ ପୂର୍ବ ଆସନ ଛାଡ଼ିଥିଲେ ବୋଲି ଗର୍ବ କରେ। ପରାକ୍ରମରେ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନ ଲାଭ କରିଛି ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମପ୍ରଶଂସା କରେ। ତାପରେ ସ୍ଥାନବର୍ଣ୍ଣନ ଦ୍ୱାରା ସୀତାକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବାକୁ ଲଙ୍କାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ—ସମୁଦ୍ରପାରରେ ଦୀପ୍ତିମୟ, ସୁଦୃଢ଼ ଦୁର୍ଗବେଷ୍ଟିତ ନଗର; ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ; ଶ୍ୱେତ ପ୍ରାକାର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ତଃପୁର, ରତ୍ନଖଚିତ ଦ୍ୱାର, ଯାନବାହନ ଓ ପଶୁ, ସଙ୍ଗୀତ-ବାଦ୍ୟର ନିନାଦ, ନିତ୍ୟଫଳଦାୟକ ଉଦ୍ୟାନ—ଏଭଳି ଅରଣ୍ୟଜୀବନର ବିପରୀତ ଏକ ନଗର-ବୈଭବ ଚିତ୍ର ଦେଖାଏ। ସେ ସୀତାକୁ ସହବାସ ଓ ଭୋଗଐଶ୍ୱର୍ୟ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇ, ରାମଙ୍କୁ ‘ମର୍ତ୍ୟ ତପସ୍ୱୀ’ ଓ ରାଜ୍ୟବିହୀନ ବୋଲି ଅବମାନ କରେ; ପୁରୂରବା–ଉର୍ବଶୀ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ ଅସ୍ୱୀକାରର ଫଳ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ହେବ ବୋଲି ଭୟ ଦେଖାଏ। ଶେଷରେ ସୀତା ତୀବ୍ର ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି—କୁବେରଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅଶୁଭ କର୍ମର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଧରିବା ଅନୁଚିତ; ଏପରି ଅଧର୍ମୀ ନେତୃତ୍ୱରେ ରାବଣକୁଳର ବିନାଶ ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି ସେ ପୂର୍ବାଭାସ ଦିଅନ୍ତି। ରାମଙ୍କ ପତ୍ନୀକୁ ଅପହରଣ କରିବା ରାବଣ ପାଇଁ ଅସହ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଣାନ୍ତକ—ତାଙ୍କ ପରି ନାରୀକୁ ଲଂଘନ କରିଲେ ଅମୃତ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଟାଳିପାରିବ ନାହିଁ ବୋଲି ସେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ କହନ୍ତି।

24 verses | Ravana, Sita (Vaidehi)

Sarga 49

सीताहरणम् — Ravana reveals his true form and abducts Sita

ଏହି ସର୍ଗରେ ବାକ୍ୟଦ୍ୱାରା ଚାପ ଦେବାରୁ ଆଗେଇ ଶାରୀରିକ ବଳପ୍ରୟୋଗରେ ଅପହରଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘଟଣାର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯାଏ। ସୀତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିବାଦ ଶୁଣି ରାବଣ କରତାଳ ଧ୍ୱନି କରି ଭିକ୍ଷୁବେଶ ତ୍ୟାଗ କରେ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରେ—ସୁବର୍ଣ୍ଣାଭୂଷଣ ଓ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ରରେ ଶୋଭିତ, ମୃତ୍ୟୁସଦୃଶ ଆକୃତି। ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱୟଂପ୍ରଶଂସାରେ ପ୍ରଲୋଭନ ଦେଖାଏ—ଲୋକବିଖ୍ୟାତି, ଇଚ୍ଛାମତେ ରୂପ ଧାରଣ କରିବାର ଶକ୍ତି, ଅତିମାନବୀୟ ଯୁଦ୍ଧବଳ କଥା କହେ; ପରେ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସୀ ନିର୍ବାସିତ ମର୍ତ୍ୟ, ବନ୍ୟପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହୁଥିବା ବୋଲି ନିନ୍ଦା କରେ। କଥା ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ରାବଣ ସୀତାଙ୍କ କେଶ ଓ ଜଂଘା ଧରି ବଳାତ୍କାରେ ଟାଣିନେଇ, ବନଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରେ; ଗଧା ଯୁକ୍ତ ମାୟାମୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଥ ଡାକି ସୀତାଙ୍କୁ ତାହାରେ ବସାଇ ଆକାଶମାର୍ଗେ ଅପହରଣ କରେ। ନିଆଯାଉଥିବା ସୀତା ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆର୍ତ୍ତନାଦରେ ଡାକନ୍ତି, କାଳ ଓ କର୍ମଫଳର କଥା ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି, ଏବଂ ଜନସ୍ଥାନର ବୃକ୍ଷ, ପର୍ବତ (ମାଲ୍ୟବାନ, ପ୍ରସ୍ରବଣ) ଓ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ସାକ୍ଷୀ କରି ଅପହରଣର ସମ୍ବାଦ ପହଞ୍ଚାଇବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ତାପରେ ସେ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଦେଖି ନିବେଦନ କରନ୍ତି—ଘଟିଥିବା ସମସ୍ତ କଥା ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଜଣାଇବାକୁ। ଏହିପରି ଆଗାମୀ ଅନ୍ୱେଷଣ ଓ ପଛୁଆଁଧାଉ ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ସାକ୍ଷ୍ୟ-ଶୃଙ୍ଖଳା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।

41 verses | Ravana, Sita

Sarga 50

जटायुरुपदेशः — Jatāyu Confronts Rāvaṇa (Ethical Admonition and Challenge)

ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗରେ ଜଟାୟୁ ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଶୁଣି ସହସା ବୈଦେହୀ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇ ଯାଉଥିବା ରାବଣକୁ ଦେଖେ। ବୃକ୍ଷଶିଖରରୁ ଗୃଧ୍ରରାଜ ନିଜକୁ ସତ୍ୟସଂଶ୍ରୟ—ସନାତନ ଧର୍ମାନୁଗତ ରକ୍ଷକ—ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଇ, ସୀତା ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ। ସେ କହେ ଯେ ଏହି ଅପହରଣ ରାଜଧର୍ମ ଓ ଲୋକରକ୍ଷା-ନୀତିର ଘୋର ଉଲ୍ଲଂଘନ; କାରଣ ରାଜାମାନେ ପୁଣ୍ୟ-ପାପର ମୂଳ, ତାଙ୍କ ଆଚରଣ ହିଁ ପ୍ରଜା ପାଇଁ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମର ମାନଦଣ୍ଡ ହୁଏ। ଜଟାୟୁ ରାବଣର ଚଞ୍ଚଳ ପାପବୁଦ୍ଧିକୁ ନିନ୍ଦା କରି ସତର୍କ କରେ ଯେ ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ ସହ ସମୃଦ୍ଧି ଦୀର୍ଘକାଳ ଟିକେ ନାହିଁ। ସେ ପଚାରେ—ରାମ ତୋ ପ୍ରତି କେଉଁ ଅପରାଧ କରିଛନ୍ତି, ବିଶେଷତଃ ଖରର ମୃତ୍ୟୁ ତାହାର ନିଜ ଅତିକ୍ରମଣର ଫଳ ଥିଲା। ପରେ ଉପଦେଶ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଷେଧରେ ପରିଣତ ହୁଏ—ସୀତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼, ନଚେତ୍ ବିନାଶ ନିଶ୍ଚିତ; ଏହି କର୍ମ ବିଷଧର ସର୍ପକୁ ବାନ୍ଧିବା କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁପାଶକୁ ଅଧିକ କସିବା ପରି। ଶେଷରେ ଜଟାୟୁ ରାମ-ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରିୟକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି, ରାବଣକୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ କରେ ଏବଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରେ—ଡାଳିରୁ ଫଳ ଛିଣ୍ଡାଇ ନେବା ପରି ମୁଁ ତୋତେ ରଥରୁ ଟାଣି ଫେଲିବି।

27 verses

Sarga 51

जटायुरावणयुद्धम् (Jatayu’s Combat with Ravana)

ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ୫୧ତମ ସର୍ଗରେ ଜଟାୟୁ ଓ ରାବଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆକାଶ-ଭୂମି ଜୁଡ଼ି ଦୀର୍ଘ ଯୁଦ୍ଧଚିତ୍ର ଅଧିକ ତୀବ୍ର ହୁଏ। ଜଟାୟୁଙ୍କ ଧର୍ମମୟ ତିରସ୍କାରରେ ପ୍ରଚୋଦିତ ରାବଣଙ୍କ “କୋଡ଼ିଏ ଚକ୍ଷୁ” କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳିଉଠେ; ସେ ବାଣବର୍ଷା କରେ। ଜଟାୟୁ ପକ୍ଷଦ୍ୱାରା ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଛିଟାଇଦେଇ, ନଖରେ ଧନୁ ଭାଙ୍ଗି, କବଚ ଫାଡ଼ି, ରାବଣଙ୍କ ରଥୋପକରଣ—ଯୋକ୍ତ ପଶୁ, ଛତ୍ର, ଚାମର ଓ ସାରଥି—ସବୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦିଏ। ଏହି ଦ୍ରୁତ ସଂଘର୍ଷ ସହ ନୀତିବାଣୀ ମଧ୍ୟ ଗଠିତ। ଜଟାୟୁ ରାବଣଙ୍କୁ ସତର୍କ କରନ୍ତି ଯେ ରାମପତ୍ନୀ ଅପହରଣ ଚୋରର ପଥ, ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଗ୍ରହଣ କରା “ବିଷପାନ” ସଦୃଶ; ଏହା ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁପାଶରେ ବାନ୍ଧିଦେବ। ଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ଷଣକାଳ ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ କୋଳେ ଧରି ପଡ଼ିଯାନ୍ତି; ଅନେକ ସତ୍ତ୍ୱ ଜଟାୟୁଙ୍କ ବୀରତ୍ୱକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ବୃଦ୍ଧ ପକ୍ଷୀର କ୍ଲାନ୍ତି ଦେଖି ରାବଣ ପୁଣି ଉଡ଼ିଯାନ୍ତି। ଶେଷରେ କ୍ରୋଧାନ୍ଧ ରାବଣ ଖଡ଼୍ଗରେ ଜଟାୟୁଙ୍କ ପକ୍ଷ ଓ ପାଦ କାଟିଦିଅନ୍ତି। ରକ୍ତାକ୍ତ ଜଟାୟୁ ପ୍ରାଣାନ୍ତିକ ଅବସ୍ଥାରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି; ସୀତା ଦୌଡ଼ିଆସି ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବିଳାପ କରନ୍ତି। ରାବଣ ଚାଲିଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଜଟାୟୁଙ୍କ ତ୍ୟାଗ ଧର୍ମର ସାକ୍ଷୀ ହୋଇ ରହେ ଏବଂ ପରେ ରାମଙ୍କୁ ସତ୍ୟ ଜଣାଇବାର ପ୍ରମାଣ ହୁଏ।

46 verses | Jaṭāyu, Rāvaṇa

Sarga 52

सीताहरण-विलापः / The Lament at Jatāyu and the Abduction of Sītā

ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ୫୨ତମ ସର୍ଗରେ ସୀତାହରଣ ପରବର୍ତ୍ତୀ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପରିଣାମ ଓ ତାହାର ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସୀତା ରାବଣଙ୍କ ପ୍ରହାରରେ ପତିତ ଗୃଧ୍ରରାଜ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋକରେ ବିଲାପ କରନ୍ତି। ଗ୍ରନ୍ଥ ନିମିତ୍ତ-ଶକୁନ—ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଡାକ—ଦ୍ୱାରା ସୂଚାଏ ଯେ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ପୂର୍ବରୁ ଦୃଶ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ଧରିବା ସମୟରେ ସେ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆର୍ତ୍ତ ଧ୍ୱନିରେ ଡାକନ୍ତି, ବୃକ୍ଷକୁ ଆଲମ୍ବନ କରନ୍ତି; ତଥାପି ବଳପୂର୍ବକ ଆକାଶମାର୍ଗେ ଉଠାଇ ନେଇଯାଏ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ରାବଣଙ୍କ ‘ଆତ୍ମବିନାଶ’ ପାଇଁ ହେବ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି। ଅଧର୍ମର ଏହି ଭଙ୍ଗରେ ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ ବିଚଳିତ—ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ପବନ ନିଷ୍ପନ୍ଦ ହୁଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମ୍ଲାନ ହୁଏ; ପ୍ରାଣୀମାନେ କରୁଣ ଭାବେ ବିଲାପ କରନ୍ତି, ବନ, ସରୋବର, ପର୍ବତ ଓ ପଶୁମାନେ ଶୋକାକୁଳ ପରି ଲାଗନ୍ତି। ସୀତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତି ଓ ବିଚ୍ଛେଦକୁ ଘନ ଉପମାରେ ଚିତ୍ରଣ କରାଯାଇଛି—ମେଘରେ ବିଜୁଳି, କଳା ମେଘରେ ଢାକା ଚନ୍ଦ୍ର, ଡାଣ୍ଡାବିହୀନ ପଦ୍ମ ଇତ୍ୟାଦି। ତାଙ୍କ ଆଭୂଷଣ ଓ ପୁଷ୍ପ ଝରି ପଡ଼ି ଛିଟିଯାଇ ଅପହରଣପଥର ଚିହ୍ନ ହୋଇ ରହେ। ସର୍ବଜ୍ଞ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବ୍ରହ୍ମା ଏହା ଦେଖି ‘କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ’ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି; ବନବାସୀ ଋଷିମାନେ ଶୋକ ସହ ଆଗାମୀ ଆଶ୍ୱାସ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, କାରଣ ରାବଣବିନାଶ ଏବେ ସନ୍ନିକଟ ବୋଲି ସେମାନେ ଜାଣନ୍ତି।

44 verses | Sītā, Rāvaṇa, Brahmā (Pitāmaha)

Sarga 53

सीताविलापः रावणनिन्दा च (Sita’s Lament and Condemnation of Ravana)

ଏହି ସର୍ଗରେ ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ଆକାଶମାର୍ଗେ ହରଣ କରି ଉଡ଼ିଯାଉଥିବା ସମୟରେ ସୀତାଙ୍କ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଭୟ, ବ୍ୟାକୁଳତା ଓ ନୈତିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ରାବଣକୁ ଆକାଶକୁ ଉଠୁଥିବା ଦେଖି ସେ ଭୀତ ଓ ଅଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ପରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ସିଧାସଳଖ ସମ୍ବୋଧନ କରି ନ୍ୟାୟସଦୃଶ ଧର୍ମମୂଳକ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି—ଏକାକି ଥିବା ପରସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ହରଣ କରିବା କାୟରତା ଓ ଅଧର୍ମ; ଏହା ଲୋକନିନ୍ଦା ଓ କୁଳଅପମାନ ଆଣେ। ସେ ପତିତ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି କରୁଣ ବିଲାପ କରନ୍ତି—ଯିଏ ତାଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ଦେଇଥିଲେ—ଏବଂ ସେହି ସ୍ମୃତିକୁ ରାବଣଙ୍କ ପାପକର୍ମର ଦୃଢ଼ ଅଭିଯୋଗରୂପେ ରଖନ୍ତି। ପରେ ଲଜ୍ଜାଭାଷା ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ-ଧମକୀରେ ପରିଣତ ହୁଏ: ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ କ୍ରୋଧିତ ରାମ ରାବଣଙ୍କୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବେ; ସେନା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାବଣ ରାଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିପଥରେ ଟିକି ପାରିବେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ବାଣର “ସ୍ପର୍ଶ” ମଧ୍ୟ ସହି ପାରିବେ ନାହିଁ। ତାପରେ ମୃତ୍ୟୁ-ଲକ୍ଷଣ ଓ ପରଲୋକର ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍ର ଆସେ—ଯମପାଶ, ବୈତରଣୀ, ଅସିପତ୍ରବନ, କଣ୍ଟକଶାଳ୍ମଳୀ—ଯାହା ରାବଣଙ୍କ ନିକଟ ବିନାଶ ସୂଚାଏ। ସର୍ଗାନ୍ତେ ରାବଣ କମ୍ପିତ, ସଂଘର୍ଷରତ ରାଜକନ୍ୟାଙ୍କୁ ବହି ନେଇ ଯାଉଥାନ୍ତି; ସୀତାଙ୍କ ବିଲାପ କଥାରେ ଧର୍ମସାକ୍ଷୀ ପରି ଅବିରତ ଧ୍ୱନିତ ହୁଏ।

26 verses | Sita (Vaidehi, Maithili, Janakatmaja), Ravana (addressed as Dashanana)

Sarga 54

सीताहरणोत्तरं लङ्काप्रवेशः — Sita’s Abduction and Ravana’s Entry into Lanka

ଏହି ସର୍ଗରେ ସୀତାହରଣର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଓ ତାହା ପରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଘଟିଥିବା ରାଜନୈତିକ ପରିଣାମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଆକାଶମାର୍ଗେ ନିଆଯାଉଥିବା ବୈଦେହୀ ରକ୍ଷା ଖୋଜି ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇ ପର୍ବତଶିଖରରେ ଥିବା ପାଞ୍ଚଜଣ ପ୍ରମୁଖ ବାନରଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି। ରାମଙ୍କୁ ସନ୍ଦେଶ ପହଞ୍ଚିବ ବୋଲି ଯୁକ୍ତିରେ ସେ ନିଜ ପଟ ଉତ୍ତରୀୟ ଓ ଆଭୂଷଣ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପକାଇ ଦିଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ପଳାୟନର ଉତ୍ସାହରେ ରାବଣ ତାହା ଧ୍ୟାନ ଦେଉନାହିଁ। ରାବଣଙ୍କ ଗତି ବାଣ ସମ ଦ୍ରୁତ—ବନ, ନଦୀ, ପର୍ବତ, ସରୋବର ଅତିକ୍ରମ କରି ବରୁଣାଳୟ ସମୁଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ପାର କରନ୍ତି। ସୀତାହରଣର ବିସ୍ମୟରେ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ଓ ଜଳଚର ଜୀବ ଷ୍ଟବ୍ଧ ହୋଇଥିବା ପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଆକାଶଚାରୀ ଚାରଣ ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ଅଶୁଭ ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ କରନ୍ତି—“ଏହି ତୋର ଅନ୍ତ।” ଲଙ୍କାରେ ପହଞ୍ଚି ରାବଣ ସୁବିନ୍ୟସ୍ତ ପଥ ଓ ପହରାଦାର ପ୍ରାସାଦ-ମଣ୍ଡପ ଦେଇ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଶୋକାକୁଳ ସୀତାଙ୍କୁ ହରେମରେ ନିର୍ବନ୍ଧ କରନ୍ତି। ସେ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସୀ ପହରାଦାରୀମାନଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଅନୁମତି ବିନା କେହି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବ ନାହିଁ; ସୀତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛିତ ସୁଖସୁବିଧା ଯୋଗାଇବା; ଏବଂ ଯେ କେହି ତାଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିବ, ସେ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡର ଯୋଗ୍ୟ। ତାପରେ ବାହାରି ଆଗାମୀ ପଦକ୍ଷେପ ଭାବି ରାବଣ ଆଠଜଣ ବଳବାନ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଡାକି ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ପ୍ରଶଂସା କରି, ଏବେ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଥିବା ଜନସ୍ଥାନକୁ ପଠାନ୍ତି—ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଗୁପ୍ତ ସୂଚନା ସଂଗ୍ରହ କର, ତାଙ୍କ ବଧ ପାଇଁ ନିରନ୍ତର ପ୍ରୟାସ କର। ସର୍ଗାନ୍ତେ ସୀତାକୁ ପାଇ ରାବଣଙ୍କ ମୋହଜନିତ ଆନନ୍ଦ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଅଜାଣତେ ତାଙ୍କ ପତନକୁ ନେଇଯିବା ମହାବୈରକୁ ଆହୁରି ତୀବ୍ର କରେ।

30 verses | Ravana (Daśagrīva), Siddhas (celestial beings, collective utterance)

Sarga 55

रावणस्य सीताप्रलोभनम् (Ravana’s Attempt to Allure Sita)

ରାବଣ ଆଠଜଣ ଭୟଙ୍କର ଓ ପ୍ରବଳ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ପଠାଇ, ବିକୃତ ବିଚାରରେ ନିଜକୁ ‘କୃତକୃତ୍ୟ’ ଭାବେ ମନେ କରେ। ପରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଶୋକରେ ବିହ୍ୱଳ ସୀତା ଝଡ଼ରେ ଡୁବୁଥିବା ନୌକା ପରି, ଏବଂ ଝୁଣ୍ଡରୁ ଛୁଟି ଶ୍ୱାନମାନେ ଘେରିଥିବା ହରିଣୀ ପରି ଅସହାୟ ଭାବେ ଚିତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି। ରାବଣ ତାଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ଲଙ୍କାର ଐଶ୍ୱର୍ୟମୟ ଭବନସମୂହ ମଧ୍ୟରୁ ନେଇଯାଏ—ପ୍ରାସାଦ, ରତ୍ନସ୍ତମ୍ଭ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାର, ଦନ୍ତ ଓ ରୌପ୍ୟ ଜନେଲା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଜାଲିକା, ସ୍ଫଟିକ ତଳ, ବାଉଡ଼ି/କୂଆ ଓ ପଦ୍ମସରୋବର—ଏହି ଭୌତିକ ଭୋଗବୈଭବକୁ ପ୍ରଲୋଭନର ଚାପ କରି। ତାପରେ ସେ ନିଜର ରାଜନୈତିକ-ସାମରିକ ଗର୍ବ ଦେଖାଏ: ବିଶାଳ ସେନା, ସେବକସମୃଦ୍ଧି, ଅଭେଦ୍ୟ ଲଙ୍କା; ନିଜକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କହି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟଚ୍ୟୁତ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ବୋଲି ନିନ୍ଦା କରେ। ସୀତାଙ୍କୁ ନିଜ ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଷୀ ଓ ଲଙ୍କାର ରାଜ୍ୟ ଦେବାକୁ, କୁବେରଙ୍କୁ ଠାରୁ ହରଣ କରା ପୁଷ୍ପକ ବିମାନ ସହ ନାନା ଭୋଗବସ୍ତୁ ଦେବାକୁ ପ୍ରଲୋଭିତ କରେ। ସୀତା କିନ୍ତୁ ନିରୁତ୍ତର; ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖକୁ ବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକି ଅଶ୍ରୁ ପାତ କରନ୍ତି, ଚିନ୍ତାରେ ତାଙ୍କ ତେଜ ମ୍ଲାନ ହୁଏ। ରାବଣ ଏହାକୁ ଭାଗ୍ୟସମ୍ମତ କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ପୁନଃ କହି, ଅନେକ ଶିର ନମାଇ ତାଙ୍କ ପାଦରେ ପ୍ରଣାମ କରେ—ନିଜ କଥିତ ନୀତିକୁ ଉଲ୍ଟାଇ—ଏବଂ ଶେଷରେ ମୋହବଶେ ସୀତାକୁ ପୂର୍ବରୁ ‘ନିଜର’ ବୋଲି ଭାବେ; ଏହା ତାହାର ଅଧର୍ମପତନର ପୂର୍ବସୂଚନା ହୁଏ।

37 verses

Sarga 56

सीताया रावणनिन्दा — अशोकवनिकाप्रवेशः (Sita’s Rebuke of Ravana; Removal to the Ashoka Grove)

ଏହି ସର୍ଗରେ, ରାବଣର କଥା ଶୁଣି ଶୋକାକୁଳ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୀତା ଦେବୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ଭୀକ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଇଛନ୍ତି। ରାବଣ ପ୍ରତି ଅବଜ୍ଞା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି ସେ ନିଜ ଏବଂ ରାବଣ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ତୃଣ (ଘାସ) ରଖିଛନ୍ତି। ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ବଂଶ, କୀର୍ତ୍ତି ଏବଂ ପରାକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ସେ ରାବଣକୁ ଚେତାବନୀ ଦେଇଛନ୍ତି ଯେ ତାର ବିନାଶ ନିଶ୍ଚିତ। ସୀତା ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି ଯେ ଯେପରି ପବିତ୍ର ଯଜ୍ଞବେଦୀକୁ କୌଣସି ଅପବିତ୍ର ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରିବ ନାହିଁ, ସେହିପରି ରାବଣ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଅସମ୍ଭବ। ସୀତାଙ୍କ କଥାରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ରାବଣ ତାଙ୍କୁ ବାର ମାସର ସମୟ ଦେଇଛି ଏବଂ ଧମକ ଦେଇଛି ଯେ ଯଦି ସେ ଏହା ମଧ୍ୟରେ ତାକୁ ଗ୍ରହଣ ନ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବ। ଏହା ପରେ, ସେ ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କୁ ସୀତାଙ୍କୁ ଅଶୋକ ବନକୁ ନେଇ କଡା ପହରାରେ ରଖିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇଛି। ବାଘୁଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଫସି ରହିଥିବା ହରିଣୀ ପରି, ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ଗହଣରେ ଅଶୋକ ବନରେ ସୀତା ଭୟ ଓ ଶୋକରେ ପୀଡିତ ହୋଇ କେବଳ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛନ୍ତି।

36 verses

Sarga 57

मारीचवधोत्तरं रामस्य शङ्का-निमित्त-दर्शनं लक्ष्मण-निग्रहश्च (After Maricha’s Slaying: Omens, Anxiety, and Rama’s Rebuke of Lakshmana)

ମୃଗରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା କାମରୂପୀ ରାକ୍ଷସ ମାରୀଚକୁ ରାମ ବଧ କରି ତୁରନ୍ତ ଜନସ୍ଥାନ ଦିଗକୁ ଫେରନ୍ତି। ପଥେ ଘୋର ଅପଶକୁନ ଦେଖାଯାଏ—ଶିଆଳର ଭୟଙ୍କର ହୁଙ୍କାର, ପଶୁପକ୍ଷୀଙ୍କ ଭୀତ ଆଚରଣ, ଏବଂ ରାମଙ୍କ ବାମ ଚକ୍ଷୁର ସ୍ପନ୍ଦନ ପରି ଦେହଶକୁନ। ରାମ ଏହାକୁ ରାକ୍ଷସୀ କପଟଯୋଜନାର ସୂଚନା ଭାବେ ବୁଝନ୍ତି ଏବଂ ମରଣକାଳେ ମାରୀଚ ରାମସ୍ୱର ଅନୁକରଣ କରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସୀତାଠାରୁ ଦୂରେ ଟାଣିବାକୁ ମାୟା କରିଥିଲା ବୋଲି ଶଙ୍କା କରନ୍ତି। ଆଶଙ୍କିତ ମନେ ଜନସ୍ଥାନରେ ପହଞ୍ଚି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଭେଟନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉଦାସ ମୁହଁ ଦେଖି, ରାକ୍ଷସସଙ୍କୁଳ ଅରଣ୍ୟରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଏକା ଛାଡ଼ି ଆସିଥିବାରୁ ରାମ ତାଙ୍କୁ କଠୋର ଭାବେ ତିରସ୍କାର କରନ୍ତି। ଏହି ସମ୍ବାଦରେ ଧର୍ମସଙ୍କଟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ—ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରତି ବିଶ୍ୱାସ ଏକ ପଟେ, ସୀତାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ତତ୍କାଳ ଭୟ ଅନ୍ୟ ପଟେ। ଅଧ୍ୟାୟର ଶିକ୍ଷା: ମାୟାଜାଳ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଭ୍ରାନ୍ତି ଓ ପ୍ରତିକୂଳ ପରିବେଶ ରକ୍ଷାବ୍ରତକୁ ଭଙ୍ଗ କରି ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ହାନିର ପଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।

24 verses

Sarga 58

सीतावियोगे रामस्य विलापः — Rama’s Lament and Inquiry on Sita’s Disappearance

ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ୫୮ତମ ସର୍ଗରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବୈଦେହୀ (ସୀତା) ବିନା ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଆସିଥିବା ଦେଖି ରାମ ଗଭୀର ଶୋକରେ ଡୁବିଯାନ୍ତି। ସେ ପ୍ରଥମେ ତୁରନ୍ତ ପଚାରନ୍ତି—“ସୀତା କେଉଁଠି?” ଏବଂ ପରେ ବିଲାପ କରି କହନ୍ତି ଯେ ସୀତା ବିନା ଜୀବନ ଅସମ୍ଭବ। ତାପରେ ରାମ କାରଣ-ଫଳ ଭାବରେ ଭୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି—ଖରବଧର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବାକୁ କ୍ରୁର ରାକ୍ଷସମାନେ ସୁଯୋଗ ଖୋଜିଥିବେ, ଏବଂ ସୀତାକୁ ଏକା ଛାଡ଼ିଦେବା ଏହି ବିପଦର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଦେଲା। କେହି ରାମଙ୍କ ସ୍ୱର ଅନୁକରଣ କରି “ଲକ୍ଷ୍ମଣ” ବୋଲି କପଟ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କରିଥାଇପାରେ; ତାହାରେ ସୀତା ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଥିବେ ବୋଲି ସେ ଅନୁମାନ କରନ୍ତି। ଶୋକ, ଅଭିଯୋଗ ଓ ତଦନ୍ତମୂଳକ ତର୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାମଙ୍କ ବାଣୀ ଦୋଳାୟମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଖୋଜ ପାଇଁ ସୂତ୍ର ଦେଇଥାଏ। ଶେଷରେ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୁରନ୍ତ ଜନସ୍ଥାନକୁ ଫେରି ଆଶ୍ରମ ଓ ସୀତା ଚାଲିଥିବା ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଆତୁରତାରେ ଖୋଜନ୍ତି। ଶୂନ୍ୟ କୁଟୀର ହିଁ ଆଶଙ୍କାକୁ ନିଶ୍ଚିତତାରେ ପରିଣତ କରି, ସୀତାନ୍ୱେଷଣର ଧାରାକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ।

19 verses | Rama

Sarga 59

अरण्यकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः — Maricha’s Mimic Cry and the Rama–Lakshmana–Sita Confrontation

ଏହି ସର୍ଗରେ ବନରୁ ଶୁଣାଯାଇଥିବା ଛଳମୟ ଆର୍ତ୍ତନାଦ ପରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଘଟିଥିବା ଘଟଣାବଳୀ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମୃଗକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଫେରୁଥିବା ଶ୍ରୀରାମ ଦେଖିଲେ ଯେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତା ବିନା ଆସିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ଦେଖାଦେଲା ଏବଂ ମନରେ ଭୟ-ସନ୍ଦେହ ଜାଗିଲା। ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ—ମୁଁ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆସିନି; “ହା ସୀତେ, ହା ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋତେ ରକ୍ଷା କର” ବୋଲି ରାମସ୍ୱର ସଦୃଶ ଡାକ ଶୁଣି ସୀତା ଭୟ ଓ ସ୍ନେହରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ମୋତେ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପୂର୍ବରୁ ସୀତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି କହିଥିଲେ—ରାମ ଅଜେୟ, ଏହା ରାକ୍ଷସଙ୍କ ମାୟାର ଅନୁକରଣ ଧ୍ୱନି। କିନ୍ତୁ ଭୟରେ ଭ୍ରମିତ ସୀତା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉପରେ ଅପବିତ୍ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଅଭିଯୋଗ ଲଗାଇ, ଭରତଙ୍କ ସହ ରାଜ୍ୟକୁଟ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ରର ସନ୍ଦେହ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅନିଚ୍ଛାକୁ ସେ ଗୁପ୍ତ ବିରୋଧ ଭାବେ ଦେଖିଲେ। କ୍ରୋଧରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ରାମଙ୍କୁ ସବୁ କହିଲେ; ରାମ ଆଜ୍ଞାଭଙ୍ଗ କରି ସୀତାଙ୍କୁ ଏକା ଛାଡ଼ି ଆସିଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ କଠୋର ଭାବେ ତିରସ୍କାର କଲେ। ଶେଷରେ ରାମ ସତ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କଲେ—ସେଇ ମୃଗ ରାକ୍ଷସ ମାରୀଚ; ରାମଙ୍କ ବାଣରେ ଆହତ ହୋଇ ସେ ରାମଙ୍କ ସ୍ୱର ଅନୁକରଣ କରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୂରକୁ ଆକର୍ଷିତ କଲା। ଏହି ଛଳ ସଫଳ ହୋଇ ସୀତା ଅରକ୍ଷିତ ହେଲେ।

27 verses | Rama, Lakshmana, Sita (Vaidehi/Maithili)

Sarga 60

सीतान्वेषणविलापः (Rama’s Lament and Search for Sita)

ଏହି ସର୍ଗରେ ସୀତାଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତି ପରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ରାମଙ୍କ ମନୋବିକଳତା ଓ ଶୋକର ଗଭୀର ଚିତ୍ରଣ ମିଳେ। ଆଶ୍ରମ ଦିଗକୁ ଫେରୁଥିବାବେଳେ ବାମ ଚକ୍ଷୁର ସ୍ପନ୍ଦନ, ପାଦ ଠୋକର ଖାଇବା, ଶରୀର କମ୍ପନ ଇତ୍ୟାଦି ଅପଶକୁନ ସେ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସୀତାଙ୍କ କୁଶଳତା ପାଇଁ ଅମଙ୍ଗଳ ସୂଚକ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି। ଆଶ୍ରମରେ ପହଞ୍ଚି ପର୍ଣ୍ଣକୁଟୀ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଚାରିପାଖ ତଲାଶ କରନ୍ତି; ପରିତ୍ୟକ୍ତ ନିବାସ ଶୀତରେ ଉଜାଡ଼ି ଯାଇଥିବା ପଦ୍ମସରୋବର ପରି ଲାଗେ, ଏବଂ ଚାରିପାଖର ବନ ଶୁଷ୍କ ପୁଷ୍ପ ଓ ନିରୁତ୍ସାହ ପକ୍ଷୀ-ମୃଗ ଦ୍ୱାରା ‘କାନ୍ଦୁଥିବା ପରି’ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ। ରାମ ଅପହରଣ, ମୃତ୍ୟୁ, ଲୁଚି ରହିବା କିମ୍ବା ସାଧାରଣ ଭାବେ ଫଳମୂଳ ସଂଗ୍ରହକୁ ଯିବା—ଏମିତି ନାନା ସମ୍ଭାବନା ଭାବି ଶେଷରେ ଉନ୍ମତ୍ତ ପରି ଗଛେ ଗଛେ, ସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାନେ ଦୌଡ଼ି ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜନ୍ତି। କଦମ୍ବ, ବିଲ୍ୱ, ଅର୍ଜୁନ, କକୁଭ, ତିଲକ, ଅଶୋକ, ତାଳ, ଜମ୍ବୁ, କର୍ଣ୍ଣିକାର ଆଦି ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ପଚାରନ୍ତି; ସୀତାଙ୍କ ପୀତାମ୍ବର, ତିଲକଚିହ୍ନ ଓ ପୁଷ୍ପପ୍ରିୟତା ସହ ଜଡିତ କାବ୍ୟମୟ ଉପମାରେ ହରିଣ, ହାତୀ ଓ ବାଘକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଶୋକାତିଶୟରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିବା ପରି ଭ୍ରମ କରି ତାଙ୍କୁ ଡାକି ଡାକି ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି; ଏଠାରେ କରୁଣରସ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଶିଥିଳ କରେନାହିଁ, ବରଂ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ କରେ।

38 verses | Rama, Lakshmana (addressed)

Sarga 61

सीतान्वेषणारम्भः — The Search for Sita Begins

ଆଶ୍ରମ-କୁଟୀରକୁ ଫେରି ଆସି ଶ୍ରୀରାମ ଦେଖିଲେ ଯେ ବୈଦେହୀ ସେଠାରେ ନାହାନ୍ତି। ପର୍ଣ୍ଣଶାଳା ଶୂନ୍ୟ, ଆସନ-ଚଟାଇ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ—ଗୃହସ୍ଥ ଶୃଙ୍ଖଳା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିହ୍ନ। ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି ପାରିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ କରୁଣ ବିଲାପ କରି ପୁନଃପୁନଃ ସୀତାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ ଏବଂ କେବେ ଖେଳରେ ଲୁଚିଥିବେ ବୋଲି, କେବେ ଅପହୃତ ହୋଇଥିବେ କିମ୍ବା ହିଂସ୍ର ପଶୁର ଶିକାର ହୋଇଥିବେ ବୋଲି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆଶଙ୍କା କଲେ। ଶୋକ ବଢ଼ି ଆତ୍ମଦୋଷାରୋପଣ ଓ ନିରାଶାରେ ପରିଣତ ହେଲା; ବିୟୋଗରେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଥା ମଧ୍ୟ ସେ କହିଲେ—କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ବିବେକ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ। ସେତେବେଳେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧର୍ମବୁଦ୍ଧିରେ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ—ସୀତା ନଦୀସ୍ନାନକୁ ଯାଇଥିବେ, ବନରେ କେଉଁଠି ଲୁଚିଥିବେ, କିମ୍ବା ସ୍ନେହପରୀକ୍ଷା କରୁଥିବେ—ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ଦୁଇଜଣେ ମିଶି ଖୋଜ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଲେ। ତାପରେ ଦୁଇ ଭାଇ ବନ, ପର୍ବତ, ଗୁହା, ଶିଖର, ନଦୀ, ସରୋବର ଓ ପଦ୍ମିନୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ଖୋଜ କଲେ, ତଥାପି ସୀତାଙ୍କ ସନ୍ଧାନ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ଏହି ସର୍ଗରେ ‘ବିଲାପ’ର ଭାବାବେଗ ସହ ଖୋଜର ନିୟମିତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, କଥାକୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଶୋକରୁ ବନଭୂଗୋଳରେ ସଂଗଠିତ ଅନୁସନ୍ଧାନ ଦିଗକୁ ମୋଡ଼ି ଦିଏ।

32 verses | Rama, Lakshmana

Sarga 62

सीतावियोगे रामविलापः (Rāma’s Lament in Separation from Sītā)

ଏହି ସର୍ଗରେ ସୀତାଙ୍କ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ପରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ରାମଙ୍କ ମନୋବିକ୍ଷୋଭ ଓ ଧର୍ମସଙ୍କଟ ଉଦ୍‌ଘାଟିତ ହୁଏ। ଧର୍ମାତ୍ମା, କମଳଲୋଚନ ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି ସୁସଂଗଠିତ ବିଲାପ କରନ୍ତି; ବନର ଲତା-ପତ୍ରମଧ୍ୟରେ କ୍ଷଣମାତ୍ର ତାଙ୍କ ଛବି ଦେଖିଥିବା ପରି ଭାବି, ଖେଳକୁ ଖେଳ ଲୁଚିଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି। ତାପରେ ସ୍ନେହସ୍ମୃତିର ସ୍ୱର ଭୟାନକ ତଦନ୍ତମୟ ଆଶଙ୍କାକୁ ଘୁରିଯାଏ। ରାକ୍ଷସମାନେ ସୀତାଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରିଛନ୍ତି କିମ୍ବା ଅପହରଣ କରିଛନ୍ତି—ଏମିତି ରାମ ଅନୁମାନ କରନ୍ତି; ହରିଣଦଳର ଅଶ୍ରୁଭରା ଦୃଷ୍ଟିକୁ ସେ ପ୍ରକୃତିର ସାକ୍ଷ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଲୋକାପବାଦ ଓ ନୈତିକ ଚିନ୍ତା ତାଙ୍କୁ ଦହେ—ଲୋକେ ମୋତେ ‘ନିର୍ବୀର୍ୟ’ ଓ ‘ନିର୍ଦୟ’ କହିବେ; ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି ଜନକଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନକୁ କିପରି ସହିବି—ଏବଂ ସାମାଜିକ-ଆଚାରଗତ ପରିଣାମର ଅସହ୍ୟତାକୁ ସେ ପୂର୍ବରୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନିର୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଭରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟପାଳନ ବିଷୟରେ ଯଥୋଚିତ ପଥପ୍ରଦର୍ଶନ, କୈକେୟୀ-ସୁମିତ୍ରା-କୌଶଲ୍ୟା ଆଦି ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନସହିତ ସୁରକ୍ଷା, ଏବଂ ନିଜ ମାତାଙ୍କୁ ସୀତାବିୟୋଗର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ଜଣାଇବା। ସର୍ଗାନ୍ତେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭୟ ଓ ବ୍ୟାକୁଳତା ପ୍ରକାଶ ପାଏ; ସୀତାପହରଣ ଯେ ନେତୃତ୍ୱଧର୍ମ ଓ ବାନ୍ଧବକର୍ତ୍ତବ୍ୟର ସଙ୍କଟ ଜଗାଇଥାଏ, ତାହା ଏଠାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ।

21 verses | Rama, Lakshmana

Sarga 63

सीतावियोगे रामविलापः — Rama’s Lament in Separation from Sita

ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ୬୩ତମ ସର୍ଗରେ ସୀତା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ପରେ ସତ୍ୱର ରାମଙ୍କ ମନୋଦଶାର ଗଭୀର ଚିତ୍ରଣ ମିଳେ। ପ୍ରିୟାବିୟୋଗରେ ରାମ ଶୋକ ଓ ମୋହରେ ଆବୃତ ହୋଇ ପୁନଃପୁନଃ ଘୋର ନିରାଶାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବ୍ୟାକୁଳତା ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ନିଜକୁ ଦୋଷ ଦିଅନ୍ତି, ଅନୁକ୍ରମେ ଆସୁଥିବା ବିପଦକୁ କର୍ମଫଳ ଭାବେ ମନେ କରନ୍ତି, ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେହପୀଡା ଦେଇଥିବେ କିମ୍ବା ହତ୍ୟା କରିଥିବେ ବୋଲି ଭୟଙ୍କର ଅନୁମାନରେ ବିକଳ ହୁଅନ୍ତି। ସେହି ସମୟରେ ଅରଣ୍ୟବାସର ଆତ୍ମୀୟ ସ୍ମୃତି—ପଥର ଉପରେ ବସି ହସି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ କଥାହୁଏଥିବା ସୀତା—ତାଙ୍କ ମନରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ। ତାପରେ ରାମ ତର୍କାନୁସାରେ ଖୋଜ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି—ସେ ଗୋଦାବରୀକୁ ଗଲେ କି, ପଦ୍ମ ତୋଳିବାକୁ ଗଲେ କି, ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ କି; କିନ୍ତୁ ସୀତା ଏକାକୀ କେଉଁଠି ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ ବୋଲି କହି ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମ୍ଭାବନାକୁ ଖଣ୍ଡନ କରନ୍ତି। ପରେ ସର୍ବସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ଆଦିତ୍ୟ ଓ ବାୟୁଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ପଚାରନ୍ତି—ସୀତା ଅପହୃତ ହୋଇଛନ୍ତି କି, ହତ ହୋଇଛନ୍ତି କି, ନା କୌଣସି ପଥରେ ଗତି କରୁଛନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମୟୋଚିତ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି—ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କରି ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉତ୍ସାହରେ ଅନ୍ୱେଷଣ କର; ଦୃଢ଼ନିଶ୍ଚୟୀ ପୁରୁଷ କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ରାମ ସେହି ଉପଦେଶକୁ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ପୁନର୍ବାର ଗଭୀର ଶୋକରେ ନିମଜ୍ଜିତ ହୁଅନ୍ତି—ଏହି ଶୋକ ହିଁ ଅନ୍ୱେଷଣକଥାକୁ ଆଗକୁ ଚାଲାଇବାର ଚାଳକଶକ୍ତି ହୋଇ ରହେ।

20 verses | Rama, Lakshmana

Sarga 64

गोदावरीतटे सीतान्वेषणम् — The Search for Sītā at the Godāvarī

ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ୬୪ତମ ସର୍ଗରେ ସୀତାବିୟୋଗରେ ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ, ‘ସୀତା କମଳ ତୋଳିବାକୁ ଗୋଦାବରୀ ତଟକୁ ଯାଇଥିବେ’ ବୋଲି ସନ୍ଦେହ କରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଗୋଦାବରୀର ତୀର୍ଥ-ତଟ ଖୋଜିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତଟର ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ତଲାଶ କରିଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଉତ୍ତର ମିଳେ ନାହିଁ। ପରେ ରାମ ନିଜେ ନଦୀ ପାଖକୁ ଯାଇ ଗୋଦାବରୀକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି; ରାବଣର ଭୟରେ ଗୋଦାବରୀ ମୌନ ରହିଥିବା ପରି ଚିତ୍ରିତ ହୁଏ। ରାମଙ୍କ ଶୋକ କ୍ରମେ କ୍ରୋଧରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ସୀତା ବିନା ଜନକଙ୍କୁ ଓ ନିଜ ମାତାଙ୍କୁ କିପରି ମୁହାଁ ଦେବି ବୋଲି ସେ ବିଳପ କରି, ଗୋଦାବରୀ, ଜନସ୍ଥାନ ଓ ପ୍ରସ୍ରବଣ ପର୍ବତ ସବୁଠି ଖୋଜିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ହରିଣମାନେ ସାକ୍ଷୀ ପରି ଅଙ୍ଗସଙ୍କେତରେ ଦକ୍ଷିଣ/ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ଦେଖାନ୍ତି; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହାକୁ ଅପହରଣ ପଥର ସୂଚନା ଭାବେ ବୁଝନ୍ତି। ସେହି ପଥରେ ଯାଇ ଝରିପଡ଼ିଥିବା ଫୁଲର ଚିହ୍ନ ମିଳେ—ରାମ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ପିନ୍ଧାଇବାକୁ ଦିଆ ଫୁଲ ବୋଲି ଚିହ୍ନନ୍ତି; ଯେନେ ହିଂସ୍ର ଘଟଣାରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଛିଟିଯାଇଛି। ରାମ ପ୍ରସ୍ରବଣକୁ ଚେତନ ପାଳକ ପରି ସମ୍ବୋଧନ କରି କ୍ରୋଧରେ ପର୍ବତ ଓ ନଦୀକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ଧମକ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ବଡ଼ ରାକ୍ଷସ ପଦଚିହ୍ନ, ସୀତାଙ୍କ ଭୟାକୁଳ ପଦଚିହ୍ନ, ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧାବଶେଷ—ଭଙ୍ଗା ଧନୁ, ତୂଣୀର, ରଥଖଣ୍ଡ, ଛତ୍ର, କବଚ, ସହଚର ଚିହ୍ନ ଓ ରକ୍ତସଦୃଶ ଦାଗ—ସବୁ ମିଶି ଅପହରଣର ‘ପ୍ରମାଣ-ନକ୍ଷା’ ତିଆରି କରେ। ସର୍ଗର ଶେଷରେ ରାମ ପ୍ରଳୟସଦୃଶ ଉକ୍ତି କରନ୍ତି: ଦେବତାମାନେ ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ନଦେଲେ, ସେ ଶରବର୍ଷାରେ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ଉଲଟାଇଦେବେ—ଧର୍ମମୟ ଶୋକ ଓ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ କ୍ରୋଧର ଭୟଙ୍କରତା ମଧ୍ୟରେ ତୀବ୍ର ତଣାପୋଡ଼ ଦେଖାଇ।

75 verses

Sarga 65

रामक्रोधवर्णनम् — Lakshmana’s Counsel to the Enraged Rama

ଏହି ସର୍ଗରେ ସୀତାହରଣ ପରେ ସତ୍ୱର ରାମଙ୍କ ମନୋଦଶା ଓ ଧର୍ମସଙ୍କଟର ତୀବ୍ର କାବ୍ୟମୟ ଚିତ୍ରଣ ମିଳେ। ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ଓ ବ୍ୟାକୁଳ ରାମ ପୁନଃପୁନଃ ସଜ୍ଜ ଧନୁଷକୁ ଦେଖି ତପ୍ତ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ନ୍ତି; ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧକୁ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ସହ ଏବଂ ଜଗତ୍‌ଅନ୍ତେ ରୁଦ୍ର/ଶିବଙ୍କ ରୂପ ସହ ତୁଳନା କରାଯାଇଛି—ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦୁଃଖ ଯେନେ ପ୍ରାୟ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଭୟ ହୋଇ ଉଠେ। ରାମଙ୍କ ଏହି ଅପୂର୍ବ ରୋଷ ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଯୋଡ଼ି, ଶୁଷ୍କ କଣ୍ଠରେ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସଂଯମ ସହ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱାଭାବିକ ଧୈର୍ୟ-ଶାନ୍ତି ଓ ଲୋକହିତକାରୀ ବୃତ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବେ ନାହିଁ; ଗୋଟିଏ ଅପରାଧୀ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ନାଶ ଅନୁଚିତ, ଏବଂ ରାଜଧର୍ମ ଅନୁସାରେ କେବଳ ଦୋଷୀକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ ବୋଲି ସେ ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯୁଦ୍ଧଚିହ୍ନ—ଭଙ୍ଗା ରଥ, ରକ୍ତ, ଘୋଡ଼ାଖୁର ଓ ଚକ୍ରର ପଦଚିହ୍ନ—ଦେଖି ଏହା ସେନା-ସଂଘର୍ଷ ନୁହେଁ, ଏକକ ଯୁଦ୍ଧ ଥିଲା ବୋଲି ଅନୁମାନ କରନ୍ତି। ପରେ କାର୍ଯ୍ୟନୀତି ଦେଇ କହନ୍ତି—ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ, ଅରଣ୍ୟ, ଗୁହା, ନଦୀ, ପଦ୍ମସରୋବର, ଏପରିକି ଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁଠାରେ ନିରନ୍ତର ଖୋଜ କରି ଅପହର୍ତ୍ତାକୁ ଧରିବା ଦରକାର। ଶେଷରେ ସାମ, ବିନୟ, ଦୂତନୀତି ଇତ୍ୟାଦି କ୍ରମବଦ୍ଧ ଉପାୟ; ସେଗୁଡ଼ିକ ବିଫଳ ହେଲେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବଳପ୍ରୟୋଗ—ଏଭଳି ଧର୍ମାନୁଗତ ସଙ୍କଟ-ବୃଦ୍ଧି ନୀତିକୁ ସେ ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି।

16 verses | Lakshmana

Sarga 66

लक्ष्मणोपदेशः — Lakshmana Consoles Rama on Fate, Fortitude, and Right Action

ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ୬୬ତମ ସର୍ଗରେ ସୀତାବିୟୋଗଜନିତ ଅତିଶୟ ଶୋକରେ ରାମ “ଅନାଥ ପରି” ବିଲାପ କରି ମୋହାବିଷ୍ଟ ହୋଇ କ୍ଷଣକାଳ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୋଧରେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସ୍ନେହରେ ରାମଙ୍କ ପାଦ ସେବା କରି, ସାନ୍ତ୍ୱନାବାଣୀରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦେଇ, ତାଙ୍କ ବିବେକକୁ ପୁନଃ ଜାଗ୍ରତ କରନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଓ ବିଶ୍ୱ-ଉପମାରେ କହନ୍ତି—ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ରମା ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣରେ ଆବୃତ ହୁଅନ୍ତି; ମହାନ୍ ପୁରୁଷ ଓ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୈବ (ଭାଗ୍ୟ) ଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ନୁହନ୍ତି; ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ନ୍ୟାୟ ଓ ତାହାର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ଗତି ଶୁଣାଯାଏ। ତେଣୁ ସତ୍ୟଦର୍ଶୀ ନେତା ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଏପରି ଶୋକ ଶୋଭା ନୁହେଁ; ବୁଦ୍ଧିରେ ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ବିଚାର କରି, ସ୍ଥିର ଓ ବିବେକଯୁକ୍ତ କର୍ମ ହିଁ ଇଷ୍ଟଫଳ ଦେଇଥାଏ। ସେ ରାମଙ୍କ ଅଗାଧ ବୁଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଏହି ଉପଦେଶ ରାମ ପୂର୍ବେ ନିଜେ ତାଙ୍କୁ ଦେଇଥିବା କଥା ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି; ଶୋକ କେବଳ ଜ୍ଞାନକୁ “ଶୁଅଇ” ଦେଇଛି ବୋଲି କହନ୍ତି। ଶେଷରେ ନୀତିସହିତ ସଂୟମ ଦେଖାନ୍ତି—ଦୈବୀ ଓ ମାନବୀୟ ବଳକୁ ମାପି, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ବିନାଶ ନ କରି, ପାପୀ ଶତ୍ରୁକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରି ତାହାକୁ ମୂଳସହିତ ଉପାଡ଼ି ଫେଙ୍ଗ; ଶୋକକୁ ଶାସିତ କର୍ମରେ ପରିଣତ କର।

20 verses | Lakshmana, Rama

Sarga 67

जटायुवृत्तान्तः — Jatāyu’s Testimony and Rāma’s Grief

ଏହି ସର୍ଗରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ଜନସ୍ଥାନର ଦୁର୍ଗମ ଭୂଭାଗ—ପର୍ବତଦୁର୍ଗ, ଗୁହା, ଉପତ୍ୟକା ଓ ଭୟଙ୍କର ବନ—ସବୁକୁ କ୍ରମେ ଓ ପଦ୍ଧତିମାନେ ଖୋଜିବା ଉଚିତ; ବିପଦରେ ସ୍ଥିରତା ହିଁ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ। ରାମ ଏହି ଉପଦେଶର ସାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶୋକଜନିତ କ୍ରୋଧ ସମୀପରେ ରହେ; ସଜ୍ଜ ଧନୁଷ ନେଇ ସେ ଅନ୍ୱେଷଣ କରି ଚାଲନ୍ତି। ତାପରେ ସେମାନେ ରକ୍ତାକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଥିବା, ପର୍ବତସମ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି। ରାମ ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କୁ ଗିଧରୂପ ରାକ୍ଷସ ଭାବି ବଧ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଜଟାୟୁ କଷ୍ଟରେ କହି ଭ୍ରମ ଦୂର କରନ୍ତି—ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କଲା; ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କଲି, ତାହାର ରଥ, ଧନୁଷ ଓ ତୂଣୀର ଧ୍ୱଂସ କଲି, ସାରଥିକୁ ନିହତ କଲି; ଶେଷରେ ସେ ମୋର ପକ୍ଷ କାଟିଦେଲା। ଏହା ଶୁଣି ରାମଙ୍କ ଶୋକ ଦ୍ୱିଗୁଣ ହୁଏ। ପିତାଙ୍କ ମିତ୍ର ମୃତ୍ୟୁସନ୍ନ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ସେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ନିଜ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ବିଲାପ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶୋକରେ ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ନ୍ତି; ତଥାପି ଜଟାୟୁ ପ୍ରତି ପୁତ୍ରସ୍ନେହୀ କରୁଣା ଓ ଧର୍ମାନୁକୂଳ ସ୍ନେହ ଅଟୁଟ ରଖନ୍ତି।

29 verses | Rama, Lakshmana, Jatayu

Sarga 68

जटायुनिर्वाणसंस्कारः — Jatayu’s Final Testimony and Funeral Rites

ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ୬୮ତମ ସର୍ଗରେ ରାମ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଭୂମିରେ ପତିତ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରନ୍ତି। ପକ୍ଷୀର କ୍ଷୀଣ ଶ୍ୱାସ ଓ ମନ୍ଦ ସ୍ୱର ଦେଖି ରାମ ତୁରନ୍ତ ସୀତାହରଣର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ପଚାରନ୍ତି—ରାବଣର ହେତୁ, ରୂପ, କର୍ମ ଓ ନିବାସ କେଉଁଠି। ଜଟାୟୁ ଦୁର୍ବଳ କଣ୍ଠରେ କହନ୍ତି ଯେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପବନ ମଧ୍ୟରେ ବିସ୍ତୃତ ମାୟା ପ୍ରସାରି ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ନେଇଗଲା; ପ୍ରତିରୋଧ କରିବାରୁ ମୋର ପକ୍ଷ କାଟିଦେଲା। ମୃତ୍ୟୁ ସନ୍ନିକଟେ ଜଟାୟୁଙ୍କ ଚେତନା ଡଗମଗ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଏକ ନିମିତ୍ତ କଥା କହନ୍ତି—“ବିନ୍ଦା” ନାମକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହି ହରଣ ଘଟିଛି; ତାହାର ଫଳ ହେଉଛି ସ୍ୱାମୀ ହରାଇଥିବା ଧନ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ; ଏହି ସଙ୍କେତର ଅର୍ଥ ରାବଣ ବୁଝିନାହିଁ। ସେ ରାବଣଙ୍କ ବଂଶପରିଚୟ ମଧ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି—ବିଶ୍ରବାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବୈଶ୍ରବଣ (କୁବେର)ଙ୍କ ଭ୍ରାତା—ଏବଂ ରାମ ଆହୁରି ପଚାରୁଥିବାବେଳେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଶୋକାକୁଳ ରାମ ନିୟତିର ଅନିବାର୍ୟତା ଚିନ୍ତା କରି ପଶୁପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମଗୁଣର ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ଏବଂ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଦଶରଥ ସମାନ ସମ୍ମାନଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି କହନ୍ତି। ସେ କାଠ ଆଣିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦାହସଂସ୍କାର କରନ୍ତି, ମାଂସାହୁତି ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେପରି ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ ସେପରି ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ନ୍ତି; ପରେ ଉଭୟ ଭ୍ରାତା ଗୋଦାବରୀରେ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ରୀତିରେ ତିଳୋଦକ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ଏହି ସଂସ୍କାରରେ ଜଟାୟୁ ଶୁଭଗତି ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଅରଣ୍ୟର ଅଧିକ ଗଭୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।

38 verses

Sarga 69

अयोमुखी-दर्शनम् तथा कबन्ध-प्रवेशः (Ayomukhi Encounter and the ظهور of Kabandha)

ଜଟାୟୁଙ୍କ ପାଇଁ ତର୍ପଣ-ଜଳାଞ୍ଜଳି ଅର୍ପଣ କରି ଶ୍ରୀରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତାନ୍ୱେଷଣରେ ଘନ, ଭୟାନକ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ନ୍ତି। ମତଙ୍ଗ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ସମୀପର କ୍ରୌଞ୍ଚାରଣ୍ୟ ପ୍ରଦେଶରେ ସେମାନେ ପାତାଳସଦୃଶ ଗଭୀର ଓ ସଦା ଅନ୍ଧକାରମୟ ଗୁହା ଦେଖନ୍ତି। ସେଠାରେ ଅୟୋମୁଖୀ ନାମକ ରାକ୍ଷସୀ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଧରି ବଳପୂର୍ବକ ସଙ୍ଗ ଚାହେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଂୟତ ପରାକ୍ରମରେ ତାହାର ନାକ, କାନ ଓ ସ୍ତନ ଛେଦ କରିଦେଲେ ସେ ପଳାଇଯାଏ। ତାପରେ ଦୁଇଭାଇ ଅନଚାଲିତ ଦୁର୍ଗମ ପଥରେ ଆଗେଇଯାଆନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଜ ଶରୀର ଓ ପରିବେଶରେ ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତ—ଭୁଜା ଫଡ଼ଫଡ଼, ଅସ୍ଥିରତା, ଅପଶକୁନ—କଥା କହନ୍ତି; ତଥାପି ବଞ୍ଚୁଲକ ପକ୍ଷୀର ଡାକକୁ ସେ ଯୁଦ୍ଧବିଜୟର ସୂଚନା ଭାବେ ମନେ କରନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ଭୟଙ୍କର ଘୋଷ ଉଠି, ସେମାନେ କବନ୍ଧ ନାମକ ବିକରାଳ ରାକ୍ଷସକୁ ଦେଖନ୍ତି—ଶିରୋହୀନ, ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଏକ ଚକ୍ଷୁ, ଉଦରରେ ମୁଖ—ଯେ ପଥ ଅଟକାଇ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଗିଳେ ଓ ଦୁଇଭାଇଙ୍କୁ ଧରିନେଇଥାଏ। କ୍ଷଣମାତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆତ୍ମତ୍ୟାଗର କଥା ଭାବିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରୀରାମ ତାଙ୍କୁ ଧୈର୍ୟ ଦେଇ ଅଜେୟ କାଳବଳକୁ ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି ଓ ଧର୍ମଧୈର୍ୟରେ ସଙ୍କଟ ସହିବାକୁ କହନ୍ତି। ପରେ କବନ୍ଧ ସେମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ଷ୍ୟ ଭାବି ପରିଚୟ ପଚାରେ।

51 verses

Sarga 70

कबन्धवधः — The Severing of Kabandha’s Arms and the Opening of Dialogue

ସର୍ଗ ୭୦ରେ କବନ୍ଧ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନିଜର ଦୀର୍ଘ ବାହୁରେ ବାନ୍ଧି ରଖିବା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜର ଆହାର ବୋଲି କହିବାର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମୟୋଚିତ ପରାମର୍ଶ ଦେଇ ରାମଙ୍କୁ କୁହନ୍ତି ଯେ ଅସହାୟ ଭାବେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ଅପେକ୍ଷା ଶୀଘ୍ର ପ୍ରତିକାର କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେତେବେଳେ ରାକ୍ଷସ ସେମାନଙ୍କୁ ଖାଇବା ପାଇଁ ପାଟି ଖୋଲିଲା, ସେତେବେଳେ ଦେଶ ଓ କାଳ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଦୁଇ ଭାଇ ଖଡ୍ଗ ବାହାର କରି ତାର ବାହୁ ଦ୍ୱୟକୁ କାନ୍ଧରୁ କାଟିଦେଲେ; ରାମ ଡାହାଣ ବାହୁ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବାମ ବାହୁ କାଟିଲେ। ମେଘ ଗର୍ଜନ ପରି ଶବ୍ଦ କରି କବନ୍ଧ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା। ରକ୍ତ ଜୁଡୁବୁଡୁ ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ସେମାନଙ୍କ ପରିଚୟ ପଚାରିଲା। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୀର ଓ ନିଜକୁ ତାଙ୍କ ଅନୁଜ ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଲେ ଏବଂ ସୀତା ଅନ୍ୱେଷଣ ବିଷୟରେ ଜଣାଇଲେ। ଏହା ପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କବନ୍ଧର ଏପରି ବିକୃତ ରୂପର କାରଣ ପଚାରିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଚନ ସ୍ମରଣ କରି କବନ୍ଧ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲା ଯେ ବାହୁ ଛେଦନ ଦ୍ୱାରା ତାର ଶାପ ମୋଚନର ସମୟ ଆସିଯାଇଛି, ଏବଂ ସେ ନିଜର କାହାଣୀ କହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା।

18 verses

Sarga 71

दनु-शापकथा तथा सीताहरण-प्रश्नः (Danu’s Curse Narrative and Rama’s Inquiry about Sita)

ଏହି ସର୍ଗରେ କବନ୍ଧ ନିଜର ଶାପ କାହାଣୀ ଏବଂ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି। ସେ କହିଲା ଯେ ସେ ଦନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲା ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ ବର ପାଇ ଅହଂକାର ବଶତଃ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲା। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ରାଘାତରେ ତାର ମୁଣ୍ଡ ପେଟ ଭିତରକୁ ପଶିଗଲା ଏବଂ ଋଷି ସ୍ଥୂଳଶିରାଙ୍କ ଅଭିଶାପ ଯୋଗୁଁ ସେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ପାଲଟିଗଲା। ସେ କହିଲା ଯେ ଯେତେବେଳେ ରାମ ତାର ବାହୁ କାଟି ଦାହ ସଂସ୍କାର କରିବେ, ସେତେବେଳେ ସେ ନିଜର ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଫେରି ପାଇବ। ଏହା ପରେ ରାମ ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ। କବନ୍ଧ ଉତ୍ତର ଦେଲା ଯେ ବର୍ତ୍ତମାନ ତା’ ପାଖରେ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଦାହ ସଂସ୍କାର ପରେ ନିଜର ପ୍ରକୃତ ରୂପ ପାଇବା ପରେ ସେ ସେହି ମିତ୍ର (ସୁଗ୍ରୀବ) ବିଷୟରେ କହିବ ଯିଏ ସୀତାଙ୍କ ସନ୍ଧାନ ଦେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରିବେ।

33 verses

Sarga 72

कबन्धमोक्षः—सुग्रीवमैत्र्युपदेशः (Kabandha’s Release and Counsel to Befriend Sugriva)

ଏହି ସର୍ଗରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କବନ୍ଧଙ୍କ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ପର୍ବତର ଏକ ଫାଟ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଚିତା ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବଡ଼ ବଡ଼ ଜ୍ୱଳନ୍ତ କାଠଖଣ୍ଡରେ ଚିତାକୁ ଭଲଭାବେ ଜଳାନ୍ତି; କବନ୍ଧଙ୍କ ବିଶାଳ, ଚର୍ବିସଦୃଶ ଦେହ ଧୀରେ ଧୀରେ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ। ଦାହ ସମାପ୍ତ ହେବା ସହିତ କବନ୍ଧ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶୁଚି ବସ୍ତ୍ର ଓ ଦିବ୍ୟ ମାଳାରେ ଭୂଷିତ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ହଂସଯୁକ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରି ଆକାଶରୁ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରନ୍ତି। ସେ ରାମଙ୍କ ବର୍ତ୍ତମାନ ଦୁଃଖକୁ କାଳାଧୀନ ଏକ କଠିନ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ବୋଲି କହି, ଯାହା ଭାଗ୍ୟରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ତାହା କେବଳ ଇଚ୍ଛାରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ ନାହିଁ ବୋଲି ବୁଝାନ୍ତି। ପରେ ସେ କାର୍ଯ୍ୟୋପାୟ ଦେଖାନ୍ତି—ରାମଙ୍କୁ ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ନିଷ୍କପଟ ମୈତ୍ରୀ କରି ଅଗ୍ନିକୁ ସାକ୍ଷୀ ରଖି ଦୃଢ଼ ସଖ୍ୟବନ୍ଧନ କରିବା ଉଚିତ। ସୁଗ୍ରୀବ ଋଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତ ଓ ପମ୍ପା ସରୋବର ନିକଟରେ ବସୁଥିବା ଏକ ବାନରେନ୍ଦ୍ର; ଭାଇ ବାଳୀ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ବାସିତ କରିଛି। କବନ୍ଧ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଗୁଣ—ସତ୍ୟବାଦିତା, ବିନୟ, ବଳ ଓ ବୁଦ୍ଧି—ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ତାଙ୍କୁ ଅବମାନନା ନ କରିବାକୁ ସତର୍କ କରନ୍ତି। ପରସ୍ପର ଲାଭ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି: ରାମ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସହାୟ ହେବେ, ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବ ବାନରସେନା ସହିତ ପଥ-ପ୍ରଦେଶ ଓ ରାକ୍ଷସପ୍ରଧାନ ଦୁର୍ଗମ ଅଞ୍ଚଳର ଜ୍ଞାନ ବ୍ୟବହାର କରି ସୀତାଙ୍କ ସୁସଂଗଠିତ ଅନ୍ୱେଷଣ କରାଇବେ—ସେ ମେରୁଶିଖରରେ ଲୁଚିଥିଲେ କିମ୍ବା ପାତାଳରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ।

27 verses | Kabandha, Rama

Sarga 73

पम्पा-ऋष्यमूक-मार्गोपदेशः (Guidance to Pampa and Rishyamuka; counsel to befriend Sugriva)

ଏହି ସର୍ଗରେ କବନ୍ଧ ସୀତା-ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ ଦେଖାଇ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ଯାତ୍ରା-ମାର୍ଗ ଓ ନୀତିଯୁକ୍ତ କୌଶଳମୟ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେ ଶୁଭ ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖ ପଥକୁ ପୁଷ୍ପିତ ଅରଣ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟଦିଆରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ଭକ୍ଷ୍ୟ ଫଳର ସମୃଦ୍ଧି ଓ ବନପ୍ରକୃତିର ସୁଗନ୍ଧ-ରସ-ନାଦାଦି ଅନୁଭୂତିକୁ ଶୋକଶମନ ପାଇଁ ଔଷଧ ସମାନ ବୋଲି କହନ୍ତି। ପରେ ପମ୍ପା ସରୋବରକୁ ନେଇ—ତାହାର ମୃଦୁ ତଟ, ପଦ୍ମ-କୁମୁଦ-ଉତ୍ପଳଶୋଭିତ ଜଳ, ପକ୍ଷୀ, ମାଛ ଓ ବନ୍ୟଜୀବର ପ୍ରଚୁରତା ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ବିପଦକାଳରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅନ୍ନ-ଜଳ ଅର୍ପଣରୂପ ସେବାକୁ ଶାସିତ ସହଚର୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ତାପରେ ଉପଦେଶ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳକୁ ମୁହଁ ଫେରେ—ମତଙ୍ଗ ଆଶ୍ରମ ପ୍ରଦେଶ, ଯେଉଁଠାରେ ତପସ୍ୟାରେ ମାଳା ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ; ସେଠାରେ ଶବରୀ ତପସ୍ୱିନୀଙ୍କ ନିବାସ; ଏବଂ ଆଶ୍ରମରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏମିତି ନିଷେଧ ଯେ ହାତୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସୀମା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରନ୍ତି ନାହିଁ। କବନ୍ଧ ଋଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତକୁ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି—ଦୁରାରୋହ, ରକ୍ଷିତ ଓ ନୈତିକ ଭାବେ ଚୟନଶୀଳ, ପାପୀଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡଦାୟକ। ସେଠାରେ ଗୁପ୍ତ ଗୁହା ଓ ଶୀତଳ ଜଳକୁଣ୍ଡ ଦେଖାଇ, ସେଠି ସୁଗ୍ରୀବ ସହଚରମାନଙ୍କ ସହ ବସୁଛନ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି। ଶେଷରେ କବନ୍ଧ ଦିବ୍ୟ ତେଜୋମୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଆକାଶମାର୍ଗେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା ସ୍ଥାପନ କର; ଏଭଳି ଭାବେ ପଥନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଆଗକୁ ମৈତ୍ରୀ-କୌଶଳରେ ପରିଣତ ହୁଏ।

45 verses

Sarga 74

शबरी-आश्रम-प्रवेशः (Rama and Lakshmana at Sabari’s Hermitage)

କବନ୍ଧଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାନୁସାରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପଶ୍ଚିମଦିଗକୁ ପମ୍ପା-ସରୋବର ଏବଂ ମତଙ୍ଗ-ବନ ପ୍ରଦେଶ ଦିଗରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। ପଶ୍ଚିମ ତଟରେ ପହଞ୍ଚି ସସ୍ୟସମୃଦ୍ଧ ଭୂମି ଓ ଫଳଭାରେ ନମିଥିବା ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ଶବରୀଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜିତ ତପସ୍ବିନୀ ଶବରୀ ପାଦ୍ୟ, ଆଚମନୀୟ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ଆତିଥ୍ୟ କରନ୍ତି। ରାମ ତାଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ତପସ୍ୟାରେ ବାଧା ହେଉଛି କି, କ୍ରୋଧ ଓ ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣା ନିଗ୍ରହ ହୋଇଛି କି, ମନ ଶାନ୍ତ କି, ଏବଂ ଗୁରୁସେବାର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି କି। ଶବରୀ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି—ରାମଦର୍ଶନରେ ମୋର ତପ ସଫଳ ହେଲା; ଜନ୍ମ କୃତାର୍ଥ ହେଲା; ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ଅକ୍ଷୟ ଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ। ପରେ ସେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମତଙ୍ଗବନ ମଧ୍ୟରେ ନେଇ ତପୋବଳର ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଚିହ୍ନ ଦେଖାନ୍ତି—ଏଯାଁ ମଧ୍ୟ ଦୀପ୍ତ ବେଦୀ, ମନ୍ତ୍ରପୂତ ଜଳ ଓ ହବି, ନ ମ୍ଲାନ ହେଉଥିବା ପୁଷ୍ପ, ସଦା ଭିଜା ବଲ୍କଳବସ୍ତ୍ର, ଏବଂ କେବଳ ସଙ୍କଳ୍ପମାତ୍ରେ ଆସିଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ସପ୍ତସମୁଦ୍ରର ସ୍ମୃତିଚିହ୍ନ। ‘ଦେଖିବା-ଶୁଣିବା ଯୋଗ୍ୟ’ ସବୁ ଦେଖାଇ ଶବରୀ ଦେହତ୍ୟାଗ ପାଇଁ ଅନୁମତି ମାଗନ୍ତି। ରାମ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତିକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ସମ୍ମତି ଦିଅନ୍ତି। ଶବରୀ ଯୋଗମାର୍ଗରେ ଆତ୍ମଦାହ କରି ଦିବ୍ୟ ଅଳଙ୍କାରରେ ଭୂଷିତ ହୋଇ, ଯେ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ସେ ସେବା କରିଥିଲେ ସେହି ପୁଣ୍ୟଲୋକକୁ ଆରୋହଣ କରନ୍ତି; ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବାଣୀ ଓ ସିଦ୍ଧି ଦେଖି ବିସ୍ମିତ ହୁଅନ୍ତି।

35 verses

Sarga 75

पम्पादर्शनम् — Vision of Lake Pampā and the Turn toward Sugrīva

ଶବରୀ ନିଜ ତପୋଜନିତ ତେଜରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପରେ, ରାମ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବକୁ ସ୍ମରଣ କରି ସଂୟତ କିନ୍ତୁ ତ୍ୱରିତ କାର୍ଯ୍ୟଭାବରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହନ୍ତି। ଦୁଇ ଭାଇ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ପବିତ୍ର ପମ୍ପା-ସରୋବର ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏହି ସର୍ଗରେ ପମ୍ପାର ଭୂ-ପରିବେଶୀୟ ଚିତ୍ରଣ ପ୍ରଧାନ—ଶୀତଳ ଜଳ, ସ୍ଫଟିକ ପରି ସ୍ୱଚ୍ଛତା, ମୃଦୁ ଦୀପ୍ତ ବାଲୁକା, ଲାଲ-ଧଳା-ନୀଳ ପଦ୍ମବନର ବିଭିନ୍ନତା, ରମଣୀୟ ଉପବନ; ଆମ୍ବ, ତିଲକ, ଅଶୋକ, ପୁନ୍ନାଗ, ବକୁଳ, ଉଦ୍ଦାଳ, ଧବ, କରବୀର, କୁନ୍ଦ ଆଦି ବୃକ୍ଷଲତାର ସମୃଦ୍ଧି ଏବଂ ମୟୂର, ଶୁକ ଓ ନାନା ପକ୍ଷୀଙ୍କ ମଧୁର କଲରବ। ରାମଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପୁନଃପୁନଃ ପମ୍ପାର ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ନିବିଡ଼ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ସେଇ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ସୀତାବିୟୋଗଜନିତ କାମ-ଶୋକକୁ ଅଧିକ ତୀବ୍ର କରେ। ପରେ କଥା ଭୂଗୋଳକୁ ରଣନୀତି ସହ ଯୋଡ଼େ—ପମ୍ପାତଟରେ ଧାତୁଭୂଷିତ ପବିତ୍ର ଋଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବାଳୀର ଭୟରେ (ଏଠାରେ କୁହାଯାଇଥିବା ପରି ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶ ସମ୍ବନ୍ଧୀ) ସୁଗ୍ରୀବ ଚାରି ଵାନର ସହ ବସେ। ସୀତାନ୍ୱେଷଣ ଏହି ମୈତ୍ରୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବାରୁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇ ସଖ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ରାମ ଶୋକକୁ ସଂୟମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ପମ୍ପାର ପଦ୍ମସରୋବରରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ମହାକାବ୍ୟର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଧର୍ମ-ରାଜନୈତିକ ସନ୍ଧିକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି।

30 verses | Rama, Lakshmana

Frequently Asked Questions

Araṇya Kāṇḍa centers on rājadharma—royal duty as protection—tested in the liminal space of the forest, where sages depend upon just power to preserve sacrificial and ascetic order. The book also exposes how kāma (unregulated desire) and ahaṅkāra (pride) corrode discernment: Śūrpaṇakhā’s desire ignites violence, and Rāvaṇa’s pride leads him to reject prudent counsel. Ethically, the Kāṇḍa juxtaposes Sītā’s steadfastness and Lakṣmaṇa’s counsel with the rākṣasa polity’s failure of governance, culminating in a tragedy that converts heroic protection into a rescue-quest.

Key episodes include: entry into Daṇḍakāraṇya and petitions of sages; slaying of Virādha; meetings with Śarabhaṅga, Sūtīkṣṇa, and Agastya; settlement at Pañcavaṭī; Śūrpaṇakhā’s encounter and retaliation; the Janasthāna war and the slaying of Khara, Dūṣaṇa, and Triśiras; Akampana’s report to Rāvaṇa; the Rāvaṇa–Mārīca counsel dialogue; the golden deer deception; Lakṣmaṇa’s departure; Rāvaṇa’s abduction of Sītā; Jatāyu’s battle and death; Rāma’s grief and search; liberation of Kabandha and guidance toward Sugrīva; meeting Śabarī and proceeding to Pampā.

The principal figures are Rāma, Sītā, and Lakṣmaṇa, whose forest life and separation define the narrative. Major antagonists include Śūrpaṇakhā (instigator), Khara/Dūṣaṇa/Triśiras (Janasthāna commanders), and Rāvaṇa (architect of the abduction), with Mārīca as the pivotal counselor-turned-agent of deception. Supporting dharmic voices include sages such as Śarabhaṅga, Sūtīkṣṇa, and Agastya; Jatāyu as the sacrificial defender; Kabandha as the liberated guide; and Śabarī as the devotional threshold figure leading into the next phase.

Structurally, Araṇya Kāṇḍa is the epic’s turning point: it moves the story from exile and protection (Bāla/Ayodhyā’s aftermath and forest settlement) into the central conflict that necessitates the later campaign. The Janasthāna battles draw Rāvaṇa’s attention, and Sītā’s abduction creates the motive force for the alliance-building and warfare of Kiṣkindhā and Sundara/Yuddha Kāṇḍas. The closing guidance—Kabandha’s directive toward Sugrīva and Śabarī’s hospitality—functions as a narrative bridge from personal loss to strategic coalition.

Araṇya Kāṇḍa teaches that power is accountable to protection (rājadharma), that desire and pride can precipitate systemic catastrophe, and that wise governance depends on respectful counsel and the capacity to heed it. It also models resilience after trauma: grief is neither denied nor indulged indefinitely, but transformed into purposeful action through counsel (Lakṣmaṇa) and guidance (Kabandha, Śabarī). Finally, Sītā’s moral firmness under coercion articulates an interior dharma that remains unbroken even when external security fails.

Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App