Sarga 114

Verse 1

स्निग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेनोपयान्प्रभुः ।अयोध्यां भरतः क्षिप्रं प्रविवेश महायशाः ॥१॥

ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ଗମ୍ଭୀର ନାଦ ଥିବା ରଥରେ ଯାତ୍ରା କରି, ମହାୟଶସ୍ବୀ ପ୍ରଭୁ ଭରତ ଶୀଘ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 2

बिडालोलूकचरितामालीननरवारणाम् ।तिमिराभ्याहतां कालीमप्रकाशां निशामिव ॥२॥

ସେ ରାତି ନିଜେ ପରି ଲାଗୁଥିଲା—କଳା, ଆଲୋକହୀନ, ଘୋର ତିମିରରେ ଆବୃତ; ଯେଉଁଠି ଏବେ ବିଡ଼ାଳ ଓ ଉଲୂକ ଘୁରୁଥିଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ତ ଦୂର, ହାତୀମାନେ ମଧ୍ୟ କେଉଁଠି ଦେଖାଯାଉନଥିଲେ।

Verse 3

राहुशत्रोः प्रियां पत्नीं श्रिया प्रज्वलितप्रभाम् ।ग्रहेणाभ्युत्थितेनैकां रोहिणीमिव पीडिताम् ॥३॥

ରାହୁର ଶତ୍ରୁ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପତ୍ନୀ ରୋହିଣୀ ପରି—ଶ୍ରୀରେ ପ୍ରଜ୍ୱଲିତ ପ୍ରଭାବତୀ ଥିଲେ, ଏବେ ଏକାକୀ, ଉଦିତ ଶତ୍ରୁ ଗ୍ରହ ଗ୍ରସ୍ତ କରି ପୀଡିତା ହେବା ପରି ଦିଶୁଥିଲେ।

Verse 4

अल्पोष्णक्षुब्धसलिलां घर्मोत्तप्तविहङ्गमाम् ।लीनमीनझषग्राहां कृशां गिरिनदीमिव ॥४॥

ଏହା କୃଶ ଗିରିନଦୀ ପରି ଲାଗୁଥିଲା—ଜଳ ଅଳ୍ପ, ଉଷ୍ଣ ଓ କ୍ଷୁବ୍ଧ; ଘର୍ମରେ ତପ୍ତ ଜଳପକ୍ଷୀମାନେ ଥିବା; ମୀନ, ଝଷ ଓ ଗ୍ରାହ ଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିବା, ଶୁଷ୍କ ଓ ଦୀନ ନଦୀ ପରି।

Verse 5

विधूमामिव हेमाभामध्वराग्ने स्समुत्थिताम् ।हविरभ्युक्षितां पश्चाच्छिखां विप्रलयं गताम् ॥५॥

ଅଯୋଧ୍ୟା ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରୁ ଉଠୁଥିବା ଧୂମହୀନ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଶିଖା ପରି ଦିଶୁଥିଲା; କିନ୍ତୁ ହବିଷ୍ୟର ଛିଟା ପଡ଼ିଲା ପରେ ଯେପରି ଶିଖା ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଲୟ ପାଏ, ସେପରି ତାହା ମଧ୍ୟ ନିର୍ବାଣସମ ହୋଇଗଲା।

Verse 6

विध्वस्तकवचां रुग्णगजवाजिरथध्वजाम् ।हतप्रवीरामापन्नां चमूमिव महाहवे ॥६॥

ମହାହବେ ଭଙ୍ଗିପଡ଼ିଥିବା ସେନା ପରି ତାହା ଲାଗୁଥିଲା: କବଚ ଭଙ୍ଗ, ଗଜ-ବାଜି ଆହତ, ରଥ-ଧ୍ୱଜ ଚୁର୍ଣ୍ଣ, ବୀରପ୍ରବୀର ହତ, ଏବଂ ସମଗ୍ର ଚମୂ ବିପଦଗ୍ରସ୍ତ।

Verse 7

सफेनां सस्वनां भूत्वा सागरस्य समुत्थिताम् ।प्रशान्तमारुतोद्धूतां जलोर्मिमिव निस्स्वनाम् ॥७॥

ତାହା ସାଗରର ତରଙ୍ଗ ପରି: ପ୍ରଥମେ ଫେନସହ ଗର୍ଜନ କରି ଉଠେ; ପରେ ଶାନ୍ତ ମାରୁତରେ ଭାସି ଶମିତ ହୋଇ ନିର୍ନାଦ ହୋଇଯାଏ।

Verse 8

त्यक्तां यज्ञायुधैः सर्वैरभिरूपैश्च याजकैः ।सुत्याकाले सुनिर्वृत्ते वेदिं गतरवामिव ॥८॥

ସୋମସୁତିକାଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶେଷ ହେଲା ପରେ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞାୟୁଧ ଓ ସୁରୂପ ଯାଜକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିର୍ରବ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବା ପରିତ୍ୟକ୍ତ ବେଦୀ ପରି ତାହା ଲାଗୁଥିଲା।

Verse 9

गोष्ठमध्ये स्थितामार्तामचरन्तीं तृणं नवम् ।गोवृषेण परित्यक्तां गवां पक्तिमिवोत्सुकाम् ॥९॥

ତାହା ଗୋଷ୍ଠମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଗାଈମାନଙ୍କର ପଙ୍କ୍ତି ପରି: ଆର୍ତ, ନବ ତୃଣ ନ ଚରୁଥିବା, ଗୋବୃଷ ଦ୍ୱାରା ପରିତ୍ୟକ୍ତ, ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଉତ୍ସୁକ।

Verse 10

प्रभाकराद्यै स्सुस्निग्धैः प्रज्वलद्भिरिवोत्तमैः ।वियुक्तां मणिभिर्जात्यैर्नवां मुक्तावलीमिव ॥१०॥

ଅୟୋଧ୍ୟା ଏପରି ଦିଶୁଥିଲା ଯେନ ଏକ ନୂତନ ମୁକ୍ତାବଳୀ; ତାହାରୁ ଜାତ୍ୟ ମଣିମାଣିକ୍ୟ—ପ୍ରଭାକର (ମାଣିକ୍ୟ) ଆଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୂର୍ବେ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଜ୍ୱଳନ୍ତ—ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଥିବା ପରି।

Verse 11

सहसा चलितां स्थानान्महीं पुण्यक्षयाद्गताम् ।संवृतद्युतिविस्तारां तारामिव दिवश्च्युताम् ॥११॥

ଅଯୋଧ୍ୟା ହଠାତ୍ ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇ, ପୁଣ୍ୟକ୍ଷୟରେ ପତିତ ହେବା ପରି, ବିସ୍ତୃତ ଦ୍ୟୁତି ଆବୃତ ହୋଇ—ଦିବରୁ ଖସିପଡ଼ିଥିବା ତାରା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।

Verse 12

पुष्पनद्धां वसन्तान्ते मत्तभ्रमरनादिताम् ।द्रुतदावाग्नि विप्लुष्टां क्लान्तां वनलतामिव ॥१२॥

ଅଯୋଧ୍ୟା ଜଣେ ବନଲତା ପରି ଲାଗୁଥିଲା: ବସନ୍ତାନ୍ତେ ପୁଷ୍ପମାଳାରେ ନଦ୍ଧ ଓ ମତ୍ତ ଭ୍ରମରଙ୍କ ଗୁଞ୍ଜନରେ ନାଦିତ; ଏବେ ଦ୍ରୁତ ଦାବାଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ଶୁଷ୍କ ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଥିବା ପରି।

Verse 13

सम्मूढनिगमांस्तब्धां संक्षिप्तविपणापणाम् ।प्रच्छन्नशशिनक्षत्रां द्यामिवाम्बुधरैर्वृताम् ॥१३॥

ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ସମ୍ମୂଢ଼, ନଗର ସ୍ତବ୍ଧ, ହାଟବଜାର ଓ ଦୋକାନ ସଂକୁଚିତ ହୋଇ ବନ୍ଦ—ଅଯୋଧ୍ୟା ମେଘାବୃତ ଆକାଶ ପରି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା ଲୁଚିଯାନ୍ତି।

Verse 14

क्षीणपानोत्तमैर्भग्नैः शरावैरभिसंवृताम् ।हतशौण्डामिव ध्वस्तांं पानभूमिमसंस्कृताम् ॥१४॥

ଅଯୋଧ୍ୟା ଅସଂସ୍କୃତ ଓ ଅଶୁଚି ପାନଭୂମି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା: ଉତ୍ତମ ପାନ ଶେଷ, ଭଙ୍ଗା ଶରାବ ପାତ୍ର ଚାରିଦିଗେ, ଏବଂ ଶୌଣ୍ଡ ପାନୀମାନେ ଯେନ ହତ ହୋଇପଡ଼ିଛନ୍ତି—ସ୍ଥାନ ଧ୍ୱସ୍ତ।

Verse 15

वृक्णभूमितलां निम्नां वृक्णपात्रैस्समावृताम् ।उपयुक्तोदकां भग्नां प्रपां निपतितामिव ॥१५॥

ଅଯୋଧ୍ୟା ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଥିବା ପ୍ରପା (ଜଳଛାଉଣି) ପରି ଲାଗୁଥିଲା: ଭୂମିତଳ ଫାଟି ନିମ୍ନ ଗର୍ତ୍ତ ପରି, ଭଙ୍ଗା ପାତ୍ରରେ ଆବୃତ, ଏବଂ ଜଳ ପୂର୍ବରୁ ଉପଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଥିବା ପରି।

Verse 16

विपुलां विततां चैव युक्तपाशां तरस्विनाम् ।भूमौ बाणैर्विनिष्कृत्तां पतितां ज्यामिवायुधात् ॥१६॥

ସେ ଭୂମିରେ ଏମିତି ପଡ଼ିଥିଲା, ଯେପରି ଆୟୁଧରୁ ଛୁଟି ପଡ଼ିଥିବା ଧନୁଷ୍ୟଜ୍ୟା—ବିଶାଳ ଓ ପ୍ରସାରିତ, ପାଶ-ବନ୍ଧନର ଫାନ୍ଦ ସହିତ; କିନ୍ତୁ ବାଣରେ କାଟାଯାଇ ତଳେ ଢଳି ପଡ଼ିଥିଲା।

Verse 17

सहसा युद्धशौण्डेन हयारोहेण वाहिताम् ।निहतां प्रतिसैन्येन वडवामिव पातिताम् ॥१७॥

ଯୁଦ୍ଧଶୌଣ୍ଡ ହୟାରୋହୀ ହଠାତ୍ ହାଙ୍କି ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରତିସେନା ଦ୍ୱାରା ନିହତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପତିତ ହୋଇଥିବା ବଡ଼ବା ପରି ସେ ପଡ଼ିଥିଲା।

Verse 18

शुष्कतोयां महामत्स्यैः कूर्मैश्च बहुभिर्वृताम् ।प्रभिन्नतटविस्तीर्णां वापीमिव हृतोत्पलाम् ॥१८॥

ସେ ଶୁଷ୍କଜଳ ଥିବା ଏକ ବାପୀ ପରି ଲାଗୁଥିଲା—ଅନେକ ମହାମତ୍ସ୍ୟ ଓ କୂର୍ମରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ; ତଟ ଭାଙ୍ଗି ପ୍ରସାରିତ, ଉତ୍ପଳ-କମଳ ହରାଇଥିବା ପରି।

Verse 19

पुरुषस्याप्रहृष्टस्य प्रतिषिद्धानुलेपनाम् ।सन्तप्तामिव शोकेन गात्रयष्टिमभूषणाम् ॥१९॥

ସେ ଅପ୍ରହୃଷ୍ଟ ପୁରୁଷର ଦେହ ପରି—ଅନୁଲେପନ ନିଷିଦ୍ଧ, ଆଭୂଷଣହୀନ; ଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ପରି କେବଳ ଗାତ୍ର-ଯଷ୍ଟିମାତ୍ର ହୋଇ କ୍ଷୀଣ ଥିଲା।

Verse 20

प्रावृषि प्रविगाढायां प्रविष्टस्याभ्रमण्डलम् ।प्रच्छन्नां नीलजीमूतैर्भास्करस्य प्रभामिव ॥२०॥

ପ୍ରାବୃଷ ଋତୁ ଗଭୀର ହୋଇ ମେଘମଣ୍ଡଳ ଛାଇଯାଇଥିବାବେଳେ, ନୀଳ ଜୀମୂତମାନେ ଢାକିଦେଇଥିବା ଭାସ୍କରଙ୍କ ପ୍ରଭା ପରି—ସେ ଦୃଶ୍ୟ ଆବୃତ ଲାଗୁଥିଲା।

Verse 21

भरतस्तु रथस्थ स्सन् श्रीमान्दशरथात्मजः ।वाहयन्तं रथश्रेष्ठं सारथिं वाक्यमब्रवीत् ॥२१॥

ରଥରେ ଉପବିଷ୍ଟ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥ ଚାଳାଉଥିବା ସାରଥିଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 22

किं नु खल्वद्य गम्भीरो मूर्छितो न निशम्यते ।यथापुरमयोध्यायां गीतवादित्रनिस्वनः ॥२२॥

ଆଜି କାହିଁକି ଅୟୋଧ୍ୟାପୁରୀରେ ପୂର୍ବବତ୍ ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟର ଗଭୀର, ଉଦ୍‌ଗୀର୍ଣ୍ଣ ନିନାଦ ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ?

Verse 23

वारुणीमदगन्धश्च माल्यगन्धश्च मूर्छितः ।धूपितागुरुगन्धश्च न प्रवाति समन्ततः ॥२३॥

ବାରୁଣୀ ମଦର ମଦଗନ୍ଧ, ମାଲ୍ୟର ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଧୂପିତ ଅଗରୁର ମଧୁର ଗନ୍ଧ—ଏସବୁ ଏବେ ସମସ୍ତଦିଗରେ ପବନେ ବହୁନାହିଁ।

Verse 24

यानप्रवरघोषश्च स्निग्धश्च हयनिस्वनः ।प्रमत्तगजनादश्च महांश्च रथनिस्वनः ॥२४॥नेदानीं श्रूयते पुर्यामस्यां रामे विवासिते ।

ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯାନମାନଙ୍କ ଘୋଷ, ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ସ୍ନିଗ୍ଧ ହିହିନାଦ, ପ୍ରମତ୍ତ ଗଜମାନଙ୍କ ନାଦ ଓ ରଥମାନଙ୍କ ମହାନ ଗର୍ଜନ—ରାମ ନିର୍ବାସିତ ହେବା ପରେ ଏହି ପୁରୀରେ ଏବେ ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ।

Verses 25-26

चन्दनागरुगन्धांश्च महार्हाश्च नवस्रजः ।गते हि रामे तरुणा स्संतप्ता नोपभुञ्जते ॥२५॥

ରାମ ଯାଇଥିବାରୁ, ଶୋକେ ଦହୁଥିବା ଯୁବକମାନେ ମୂଲ୍ୟବାନ ଚନ୍ଦନ–ଅଗରୁ ସୁଗନ୍ଧ କିମ୍ବା ନୂଆ ଫୁଲମାଳାରେ ରୁଚି ନେଉନାହାନ୍ତି।

Verse 27

बहिर्यात्रां न गच्छन्ति चित्रमाल्यधरा नराः ।नोत्सवा स्सम्प्रवर्तन्ते रामशोकार्दिते पुरे ॥२७॥

ରାମଶୋକରେ ପୀଡିତ ଏହି ପୁରେ, ଚିତ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ପୁଷ୍ପମାଳା ଧାରଣ କରି ପୁରୁଷମାନେ ଆଉ ବାହାରକୁ ବିହାରଯାତ୍ରାକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ଉତ୍ସବମାନେ ମଧ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 28

सह नूनं मम भ्रात्रा पुरस्यास्य द्युतिर्गता ।न हि राजत्ययोध्येयं सासारेवार्जुनी क्षपा ॥२८॥

ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ଭ୍ରାତା ସହିତ ଏହି ପୁରର ଦ୍ୟୁତି ମଧ୍ୟ ଚଳିଗଲା; ଅଯୋଧ୍ୟା ଏବେ ଶୋଭା ପାଉନାହିଁ—ଯେପରି ଅନ୍ଧାର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ବର୍ଷାଭରା ରାତି।

Verse 29

कदा नु खलु मे भ्राता महोत्सव इवाऽगतः ।जनयिष्यत्ययोध्यायां हर्षं ग्रीष्म इवाम्बुदः ॥२९॥

ମୋ ଭ୍ରାତା କେବେ ମହୋତ୍ସବ ପରି ଫେରିଆସି ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ହର୍ଷ ଜନ୍ମାଇବେ—ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ମେଘ ଶୀତଳ ଆଶ୍ୱାସ ଆଣେ?

Verse 30

तरुणैश्चारुवेषैश्च नरैरुन्नतगामिभिः ।सम्पतद्भिरयोध्यायां नाभिभान्ति महापथाः ॥३०॥

ଅୟୋଧ୍ୟାର ମହାପଥଗୁଡ଼ିକ ଏବେ ଆଉ ଶୋଭା ପାଉନାହିଁ—ସୁନ୍ଦର ବେଶଧାରୀ ତରୁଣ ଓ ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଦଳ, ଉନ୍ନତ ଗତିର ଗର୍ବିତ ଚାଳରେ ଚଳିତ, ଯେଉଁମାନେ ଆସିଯାଉଥିଲେ, ସେମାନେ ଦିଶୁନାହାନ୍ତି।

Verse 31

एवं बहुविधं जल्पन्विवेश वसतिं पितुः ।तेन हीनां नरेन्द्रेण सिंहहीनां गुहामिव ॥३१॥

ଏପରି ନାନାପ୍ରକାର କଥା କହି ଭରତ ପିତାଙ୍କ ନିବାସରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେ ନରେନ୍ଦ୍ର ବିହୀନ ଗୃହଟି ସିଂହ ବିହୀନ ଗୁହା ପରି ଲାଗୁଥିଲା।

Verse 32

तदा तदन्तः पुरमुञ्झितप्रभं सुरैरिवोत्सृष्टमभास्करं दिनम् ।निरीक्ष्य सर्वं तु विविक्तमात्मवान्मुमोच बाष्पं भरतः सुदुःखितः ॥३२॥

ତେବେ ଆତ୍ମସଂଯମୀ ଭରତ ଅନ୍ତଃପୁର ସମଗ୍ରକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କଲେ—ପ୍ରଭା ହରାଇ ନିର୍ଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଦେବମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିହୀନ ଦିନ ପରି; ସବୁଠାରେ ନିର୍ଜନତା ଦେଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଭରତ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ।