Sarga 17
रामस्य राजमार्गगमनम् (Rama’s Progress along the Royal Highway)
अयोध्याकाण्ड
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସପ୍ତଦଶ ସର୍ଗରେ ଶ୍ରୀରାମ ରଥାରୂଢ଼ ହୋଇ ରାଜମାର୍ଗ ଦେଇ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। ଆନନ୍ଦିତ ସହଚରମାନେ ସହିତ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଅଯୋଧ୍ୟାବାସୀ ଘନ ଭିଡ଼ରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି। ନଗର ଓ ରାଜପଥ ମଙ୍ଗଳ ଅଲଙ୍କାରରେ ସଜିଥାଏ—ଧ୍ୱଜ-ପତାକା, ଧୂପ-ଅଗରୁର ସୁଗନ୍ଧ, ଚନ୍ଦନ ଓ ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟର ଢେର, ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର, ମୁକ୍ତା ଓ ସ୍ଫଟିକ ବସ୍ତୁ, ପୁଷ୍ପ ଏବଂ ନୈବେଦ୍ୟ—ମନେ ହୁଏ ନଗରଟି ଦେବପଥ ସଦୃଶ ପବିତ୍ର ଆଚାରକ୍ଷେତ୍ର ହୋଇଯାଇଛି। ନାଗରିକମାନେ କହନ୍ତି—ସିଂହାସନାରୂଢ଼ ରାମଙ୍କର ସାର୍ବଜନୀନ ଦର୍ଶନ ଦେହର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି ତୃପ୍ତି ଦେଇଥାଏ; ରାଜଧର୍ମ ଏଠାରେ ନୀତି ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ଆଦର୍ଶ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ। ରାମ ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ସ୍ତୁତି ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଧୀର, ଶାନ୍ତ ଓ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ବୈରାଗ୍ୟରେ ଅବିଚଳ ରହନ୍ତି। ସେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେଇ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। ଗ୍ରନ୍ଥରେ ରାମଙ୍କ ଧର୍ମ ଓ କରୁଣାର ଏମିତି ଆକର୍ଷଣୀୟ ପ୍ରଭା ବର୍ଣ୍ଣିତ ଯେ ଦର୍ଶକଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଓ ମନ ତାଙ୍କଠାରୁ ହଟିପାରେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ସମସ୍ତ ବୟସର ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କ ସମଦୟା ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା-ଶିଷ୍ଟାଚାର ପାଳନ କରି—ତୀର୍ଥସନ୍ଧି, ଦେବାଳୟମାର୍ଗ, ସ୍ମାରକ ଓ ଚୈତ୍ୟସ୍ଥାନକୁ ଦକ୍ଷିଣ (ଡାହାଣ) ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରଖି—ସେ ରାଜନିବାସକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି; ଯାହାର ପ୍ରାସାଦଶିଖର ମେଘ, କୈଲାସଶୃଙ୍ଗ ଓ ଧବଳ ବିମାନ ସଦୃଶ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପାହାରାଦାର ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେ ଅନୁଚରମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ପିତାଙ୍କ ସମୀପସ୍ଥ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ବାହାରେ ଅପେକ୍ଷାରତ ଜନସମୂହ ସମୁଦ୍ର ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟକୁ ଅପେକ୍ଷା କରେ, ସେପରି ତାଙ୍କ ପୁନର୍ଦର୍ଶନକୁ ଅପେକ୍ଷା କରେ।
Shlokas
Verse 1
स रामो रथमास्थाय सम्प्रहृष्टसुहृज्जनः।पताकाध्वजसम्पन्नं महार्हागरुधूपितम्।।।।अपश्यन्नगरं श्रीमान्नानाजनसमाकुलम्।
ସମ୍ପ୍ରହୃଷ୍ଟ ସୁହୃଦଜନଙ୍କ ସହ ରାମ ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ। ପତାକା-ଧ୍ୱଜରେ ଶୋଭିତ, ମହାର୍ଘ ଅଗରୁଧୂପର ସୁଗନ୍ଧରେ ସୁବାସିତ, ନାନାପ୍ରକାର ଜନସମୂହରେ ଠସାଠସ ନଗରକୁ ଶ୍ରୀମାନ ରାମ ଅବଲୋକନ କଲେ।
Verse 2
स गृहैरभ्रसङ्काशैः पाण्डुरैरुपशोभितम्।।।।राजमार्गं ययौ रामो मध्येनागरुधूपितम्।
ଅଗରୁଧୂପର ସୁଗନ୍ଧରେ ମଧୁର ହୋଇଥିବା ରାଜମାର୍ଗର ମଧ୍ୟଦେଇ ରାମ ଗମନ କଲେ; ମେଘସଦୃଶ ପାଣ୍ଡୁର ଗୃହମାଳା ମାର୍ଗକୁ ଶୋଭାୟିତ କରୁଥିଲା।
Verse 3
चन्दनानां च मुख्यानामगरूणां च सञ्चयैः।।।।उत्तमानां च गन्धानां क्षौमकोशाम्बरस्य च।अविद्धाभिश्च मुक्ताभिरुत्तमैस्स्फाटिकैरपि।।।।शोभमानमसंबाधैस्तं राजपथमुत्तमम्।संवृतं विविधैःपुष्पैर्भक्ष्यैरुच्चावचैरपि।।।।
ମୁଖ୍ୟ ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁର ସଞ୍ଚୟ, ଉତ୍ତମ ସୁଗନ୍ଧ, ଶ୍ୱେତ କ୍ଷୌମବସ୍ତ୍ରର ଗଠା; ଅବିଦ୍ଧ ମୁକ୍ତାମଣି ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଫଟିକବସ୍ତୁରେ ଦୀପ୍ତ, ଅସମ୍ବାଧ ଭାବେ ବିଶାଳ ସେ ଉତ୍ତମ ରାଜପଥ ନାନାବିଧ ପୁଷ୍ପ ଓ ଉଚ୍ଚାବଚ ଭକ୍ଷ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଆବୃତ ଥିଲା।
Verse 4
चन्दनानां च मुख्यानामगरूणां च सञ्चयैः।।2.17.3।।उत्तमानां च गन्धानां क्षौमकोशाम्बरस्य च। अविद्धाभिश्च मुक्ताभिरुत्तमैस्स्फाटिकैरपि।।2.17.4।।शोभमानमसंबाधैस्तं राजपथमुत्तमम्। संवृतं विविधैःपुष्पैर्भक्ष्यैरुच्चावचैरपि।।2.17.5।।
ମୁଖ୍ୟ ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁର ସଞ୍ଚୟ, ଉତ୍ତମ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଶ୍ୱେତ କ୍ଷୌମବସ୍ତ୍ରର ଗଠା; ଅବିଦ୍ଧ ମୁକ୍ତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଫଟିକବସ୍ତୁରେ ଦୀପ୍ତ, ଅସମ୍ବାଧ ଭାବେ ବିଶାଳ ସେ ଉତ୍ତମ ରାଜପଥ ନାନାବିଧ ପୁଷ୍ପ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଭକ୍ଷ୍ୟରେ ଆବୃତ ଥିଲା।
Verse 5
चन्दनानां च मुख्यानामगरूणां च सञ्चयैः।।2.17.3।।उत्तमानां च गन्धानां क्षौमकोशाम्बरस्य च। अविद्धाभिश्च मुक्ताभिरुत्तमैस्स्फाटिकैरपि।।2.17.4।।शोभमानमसंबाधैस्तं राजपथमुत्तमम्। संवृतं विविधैःपुष्पैर्भक्ष्यैरुच्चावचैरपि।।2.17.5।।
ମୁଖ୍ୟ ଚନ୍ଦନ-ଅଗରୁର ସଞ୍ଚୟ, ଉତ୍ତମ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଶ୍ୱେତ କ୍ଷୌମବସ୍ତ୍ରର ଗଠା; ଅବିଦ୍ଧ ମୁକ୍ତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଫଟିକବସ୍ତୁରେ ଶୋଭିତ, ଅସମ୍ବାଧ ଭାବେ ବିଶାଳ ସେ ଉତ୍ତମ ରାଜପଥ ନାନାବିଧ ପୁଷ୍ପ ଓ ଉଚ୍ଚାବଚ ଭକ୍ଷ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଆବୃତ ଥିଲା।
Verse 6
ददर्श तं राजपथं दिवि देवपथं यथा।दध्यक्षतहविर्लाजैर्धूपैरगरुचन्दनैः।।।।नानामाल्योपगंधैश्च सदाऽभ्यर्चितचत्वरम्।
ସେ ସେହି ରାଜପଥକୁ ଦିବ୍ୟ ଦେବପଥ ପରି ଦେଖିଲେ; ଯେଉଁଠାରେ ଚତ୍ୱରଗୁଡ଼ିକ ଦଧି, ଅକ୍ଷତ, ହବିଷ୍ୟ, ଲାଜ, ଧୂପ, ଅଗରୁ-ଚନ୍ଦନ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ନାନା ପ୍ରକାର ମାଳ୍ୟ ଓ ସୁଗନ୍ଧରେ ସଦା ପୂଜିତ ହୋଇଥାଏ।
Verse 7
अशीर्वादान्बहून् शृण्वन्सुहृद्भिस्समुदीरितान्।।।।यथार्हं चापि सम्पूज्य सर्वानेव नरान्ययौ।
ସୁହୃଦମାନେ ଉଚ୍ଚାରିତ କରିଥିବା ଅନେକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଶୁଣି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ନରମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନରେ ପୂଜି, ସେ ଆଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 8
पितामहैराचरितं तथैव प्रपितामहैः।।।।अद्योपादाय तं मार्गमभिषिक्तोऽनुपालय।
“ଆଜି ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇଥିବା ତୁମେ, ପିତାମହ ଓ ପ୍ରପିତାମହମାନେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରିଥିଲେ ସେହି ମାର୍ଗକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ରାଜ୍ୟକୁ ପାଳନ ଓ ସୁରକ୍ଷା କର।”
Verse 9
यथास्म पोषिताः पित्रा यथा सर्वैः पितामहैः।।।।ततस्सुखतरं रामे वत्स्यामस्सति राजनि।
“ଯେପରି ପିତା ଓ ସମସ୍ତ ପିତାମହମାନେ ଆମକୁ ପୋଷଣ କରିଥିଲେ, ସେହିପରି—ରାମ ରାଜା ହେଲେ—ଆମେ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ସୁଖରେ ବସିବୁ।”
Verse 10
अलमद्य हि भुक्तेन परमार्थैरलं च नः।।।।यदि पश्याम निर्यान्तं रामं राज्ये प्रतिष्ठितम्।
“ଆଜି ଆମ ପାଇଁ ଭୋଜନ ଯଥେଷ୍ଟ; ଜୀବନର ପରମ ପୁରୁଷାର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ପରି ଲାଗିବ—ଯଦି ରାଜ୍ୟେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଆମେ ଦେଖିପାରୁ।”
Verse 11
अतो हि नः प्रियतरं नान्यत्किञ्चिद्भविष्यति।।।।यथाऽभिषेको रामस्य राज्येनामिततेजसः।
“ଆମ ପାଇଁ ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକଠାରୁ ପ୍ରିୟ ଅନ୍ୟ କିଛି କେବେ ହେବ ନାହିଁ—ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ରାମଙ୍କର।”
Verse 12
एताश्चान्याश्च सुहृदामुदासीनः कथाश्शुभाः।।।।आत्मसम्पूजनीश्शृण्वन्ययौ रामो महापथम्।
ସୁହୃଦମାନଙ୍କର ଏହି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶୁଭ କଥା—ଯାହା ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନିତ କରି ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲା—ଶୁଣି ମଧ୍ୟ ରାମ ନିରାସକ୍ତ ରହି ମହାପଥରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 13
न हि तस्मान्मनः कश्चिच्चक्षुषी वा नरोत्तमात्।।।।नर श्शक्नोत्यपाक्रष्टुमतिक्रान्तेऽपि राघवे।
ରାଘବ ଆଗକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଗଲେ ମଧ୍ୟ, ନରୋତ୍ତମ ସେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି କେହି ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ମନ କିମ୍ବା ଚକ୍ଷୁକୁ ମଧ୍ୟ ପଛକୁ ଟାଣିପାରୁନଥିଲା।
Verse 14
यश्च रामं न पश्येत्तु यं च रामो न पश्यति।।।।निन्दित स्सर्वल्लोकेषु स्वात्माऽप्येनं विगर्हते।
ଯେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖେନି, କିମ୍ବା ଯାହାକୁ ରାମ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ—ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିନ୍ଦିତ ହୁଏ; ନିଜ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ମଧ୍ୟ ତାକୁ ଧିକ୍କାରେ।
Verse 15
सर्वेषु हि स धर्मात्मा वर्णानां कुरुते दयाम्।।।।चतुर्णां हि वयः स्थानां तेन ते तमनुव्रताः।
ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା କରନ୍ତି; ଏବଂ ଜୀବନର ଚାରି ଆଶ୍ରମ-ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ କରୁଣା ରଖନ୍ତି; ତେଣୁ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ଅନୁବ୍ରତ ହେଲେ।
Verse 16
चतुष्पथान्देवपथांश्चैत्यान्यायतनानि च।।।।प्रदक्षिणं परिहरन् जगाम नृपते स्सुतः।
ରାଜପୁତ୍ର ଆଗକୁ ଯାଇ, ଚତୁଷ୍ପଥ, ଦେବପଥ, ଚୈତ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ର ଆୟତନମାନଙ୍କୁ ଡାହାଣ ପାଶେ ରଖି, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାଭାବେ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
Verse 17
स राजकुलमासाद्य मेघसङ्घोपमै श्शुभैः।।।।प्रासादशृङ्गैर्विविधैःकैलास शिखरोपमैः।आवारयद्भिर्गगनं विमानैरिव पाण्डुरैः।।।।वर्धमानगृहैश्चापि रत्नजालपरिष्कृतैः।तत्पृथिव्यां गृहवरं महेन्द्रसदनोपमम्।।।।राजपुत्रः पितुर्वेश्म प्रविवेश श्रिया ज्वलन्।
ରାଜକୁଳକୁ ପହଞ୍ଚି, ଶ୍ରୀରେ ଜ୍ଵଳମାନ ରାଜପୁତ୍ର ପିତାଙ୍କ ମହଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୃହ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସଦନ ସମାନ ଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାସାଦ-ଶୃଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଶୁଭ୍ର ଓ ଶୋଭାମୟ, ମେଘସଂଘ ପରି, କୈଲାସ ଶିଖର ପରି, ଏବଂ ପାଣ୍ଡୁର ବିମାନ ପରି ଲାଗି ଗଗନକୁ ଆବରଣ କରୁଥିବା ଭାବ ଦେଉଥିଲେ। ବର୍ଧମାନ ଗୃହଭାଗଗୁଡ଼ିକ ରତ୍ନଜାଳରେ ସୁଶୋଭିତ ଥିବାରୁ, ସେ ମହଳ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିବାସ ସଦୃଶ ଦିଶୁଥିଲା।
Verse 18
स राजकुलमासाद्य मेघसङ्घोपमै श्शुभैः।।2.17.17।।प्रासादशृङ्गैर्विविधैःकैलास शिखरोपमैः। आवारयद्भिर्गगनं विमानैरिव पाण्डुरैः।।2.17.18।।वर्धमानगृहैश्चापि रत्नजालपरिष्कृतैः। तत्पृथिव्यां गृहवरं महेन्द्रसदनोपमम्।।2.17.19।।राजपुत्रः पितुर्वेश्म प्रविवेश श्रिया ज्वलन्।
ରାମ ରାଜକୁଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ମେଘସଂଘ ପରି ଶୁଭ୍ର ଓ ଶୋଭାମୟ, କୈଲାସଶିଖର ସଦୃଶ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାସାଦଶୃଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ, ପାଣ୍ଡୁର ବିମାନ ପରି ଗଗନକୁ ଆବୃତ କରୁଥିବା ମହଳମାଳାରେ ଘେରା, ରତ୍ନଜାଳରେ ସୁଶୋଭିତ ବର୍ଧମାନ ଗୃହସମୂହଯୁକ୍ତ—ପୃଥିବୀରେ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସଦନ ସମ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭବନକୁ ଦେଖି—ଶ୍ରୀରେ ଜ୍ୱଳମାନ ହୋଇ ପିତାଙ୍କ ମହଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 19
स राजकुलमासाद्य मेघसङ्घोपमै श्शुभैः।।2.17.17।।प्रासादशृङ्गैर्विविधैःकैलास शिखरोपमैः। आवारयद्भिर्गगनं विमानैरिव पाण्डुरैः।।2.17.18।।वर्धमानगृहैश्चापि रत्नजालपरिष्कृतैः। तत्पृथिव्यां गृहवरं महेन्द्रसदनोपमम्।।2.17.19।।राजपुत्रः पितुर्वेश्म प्रविवेश श्रिया ज्वलन्।
ମେଘସଂଘ ପରି ଶୁଭ୍ର, କୈଲାସଶିଖର ସଦୃଶ ପ୍ରାସାଦଶୃଙ୍ଗ ଓ ପାଣ୍ଡୁର ବିମାନ ପରି ଗଗନକୁ ଆବୃତ କରୁଥିବା ମହଳମାଳା, ରତ୍ନଜାଳରେ ସୁଶୋଭିତ ବର୍ଧମାନ ଗୃହସମୂହ—ପୃଥିବୀରେ ମହେନ୍ଦ୍ରସଦନ ସମ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭବନରେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ଶ୍ରୀରେ ଜ୍ୱଳମାନ ହୋଇ ପିତାଙ୍କ ମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 20
स कक्ष्या धन्विभिर्गुप्तास्तिस्रोऽतिक्रम्य वाजिभिः।।।।पदातिरपरे कक्ष्ये द्वे जगाम नरोत्तमः।
ଧନୁର୍ଧର ପାହାରାଦାରମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ତିନି କକ୍ଷ୍ୟାକୁ ଅଶ୍ୱାରୂଢ଼ ହୋଇ ଅତିକ୍ରମ କରି, ନରୋତ୍ତମ ରାମ ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଦୁଇ କକ୍ଷ୍ୟାରେ ପଦାତି ହୋଇ ଗଲେ।
Verse 21
स सर्वा स्समतिक्रम्य कक्ष्या दशरथात्मजः।सन्निवर्त्य जनं सर्वं शुद्धान्तः पुरमभ्यगात्।।।।
ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ସମସ୍ତ କକ୍ଷ୍ୟା ଅତିକ୍ରମ କରି, ସହଚର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପଛେ ଫେରାଇ, ଶୁଦ୍ଧାନ୍ତ—ଅନ୍ତଃପୁରର ଗୁପ୍ତ ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଭାଗକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 22
तस्मिन् प्रविष्टे पितुरन्तिकं तदा जन स्स सर्वो मुदितो नृपात्मजे।प्रतीक्षते तस्य पुनः स्म निर्गमं यथोदयं चन्द्रमसस्सरित्पतिः।।।।
ନୃପାତ୍ମଜ ପିତାଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସହିତ, ସମସ୍ତ ଜନସମୂହ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ଏବଂ ସେ ପୁନର୍ବାର ବାହାରିବାକୁ, ସରିତ୍ପତି ସମୁଦ୍ର ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟକୁ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରେ, ସେପରି ପ୍ରତୀକ୍ଷା କଲେ।
Frequently Asked Questions
Rather than a conflict-choice, the pivotal action is Rāma’s disciplined public conduct: he receives intense civic adoration and praise yet remains steady, honors people appropriately, and proceeds with ritual and social propriety—modeling restraint and legitimacy expected of an heir.
The citizens articulate kingship as a moral good—seeing a righteous ruler enthroned is portrayed as a supreme human fulfillment—while the narrative frames true excellence as compassion toward all and inner composure even when celebrated.
The sarga maps Ayodhyā’s sacred-urban infrastructure: the royal highway, worshipped crossroads, temple-roads, monuments (caitya), shrines (āyatana), the multi-courtyard palace complex, and the inner apartments—presented through ritual details (incense, offerings, circumambulation etiquette).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.