Sarga 106

Verse 1

एवमुक्त्वा तु विरते रामे वचनमर्थवत्।ततो मन्दाकिनीतीरे रामं प्रकृतिवत्सलम्।।।।उवाच भरत श्चित्रं धार्मिको धार्मिकं वचः।

ରାମ ଅର୍ଥବତୀ ବାଣୀ କହି ସ୍ଥିର ହେଲାପରେ, ମନ୍ଦାକିନୀ ତଟରେ, ସ୍ୱଭାବତଃ ସ୍ନେହଶୀଳ ରାମଙ୍କୁ ଧାର୍ମିକ ଭରତ ଧର୍ମାଧାରିତ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ବଚନରେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 2

को हि स्यादीदृशो लोके यादृश स्त्वमरिन्दमः।।।।न त्वां प्रव्यथयेद्दुःखं प्रीतिर्वा नप्रहर्षयेत्।सम्मतश्चासि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि संशयान्।।।।

ହେ ଅରିନ୍ଦମ! ଏ ଲୋକରେ ଆପଣଙ୍କ ପରି କିଏ ଅଛି? ଦୁଃଖ ଆପଣଙ୍କୁ ବିଚଳିତ କରେନାହିଁ, ପ୍ରୀତି ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ମତ୍ତ କରେନାହିଁ। ବୃଦ୍ଧମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି; ସନ୍ଦେହ ହେଲେ ଆପଣ ସେମାନଙ୍କୁ ପରାମର୍ଶ ପଚାରନ୍ତି॥

Verse 3

को हि स्यादीदृशो लोके यादृश स्त्वमरिन्दम।।2.106.2।।न त्वां प्रव्यथयेद्दुःखं प्रीतिर्वा नप्रहर्षयेत्।सम्मतश्चासि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि संशयान्।।2.106.3।।

ଦୁଃଖ ତୁମକୁ କମ୍ପିତ କରେନାହିଁ, ପ୍ରୀତି ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଅତିହର୍ଷିତ କରେନାହିଁ। ତୁମେ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ; ସନ୍ଦେହ ହେଲେ ତୁମେ ତାଙ୍କର ପରାମର୍ଶ ପଚାର।

Verse 4

यथा मृत स्तथा जीवन्यथाऽसति तथा सति।यस्यैष बुद्धिलाभ स्स्यात्परितप्येत केन सः।।।।

ଯାହାକୁ ଏପରି ପରମ ବୁଦ୍ଧିଲାଭ ହୋଇଛି, ତାହା ପାଇଁ ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ; ଅସତ୍ ଓ ସତ୍ ମଧ୍ୟ ସମଭାବରେ—ତେବେ ସେ କାହାଦ୍ୱାରା ପରିତପ୍ତ ହେବ?

Verse 5

परावरज्ञो यश्च स्याद् यथा त्वं मनुजाधिप।स एव व्यसनं प्राप्य न विषीदितुमर्हति।।।।

ହେ ମନୁଜାଧିପ! ଯେ ପରାପରକୁ ଜାଣେ, ଏବଂ ତୁମ ପରି ଭୂତ-ଭବିଷ୍ୟକୁ ଦେଖେ, ସେ ବିପଦ ପଡିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୋକରେ ନିମଜ୍ଜିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 6

अमरोपमसत्त्व स्त्वं महात्मा सत्यसङ्गरः।सर्वज्ञ स्सर्वदर्शी च बुद्धिमांश्चासि राघव।।।।

ହେ ରାଘବ! ତୁମେ ଅମରସଦୃଶ ସ୍ୱଭାବର ମହାତ୍ମା; ସତ୍ୟରେ ଅଚଳ; ସର୍ବଜ୍ଞ, ସର୍ବଦର୍ଶୀ ଏବଂ ବିବେକବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନ।

Verse 7

न त्वामेवं गुणैर्युक्तं प्रभवाभवकोविदम्।अविषह्यतमं दुःखमासादयितुमर्हति।।।।

ଏପରି ଗୁଣଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଉଦୟ-ଅସ୍ତ, ଜୀବନ-ମୃତ୍ୟୁର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣୁଥିବା ତୁମକୁ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖ ଆସିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 8

प्रोषिते मयि यत्पापं मात्रा मत्कारणात्कृतम्।क्षुद्रया तदनिष्टं मे प्रसीदतु भवान्मम।।।।

ମୁଁ ଦୂରେ ଥିବାବେଳେ, ମୋର କାରଣରୁ ମାତା ଯେ ପାପ କଲେ—କ୍ଷୁଦ୍ରଭାବରେ ଏବଂ ମୋ ଇଚ୍ଛାବିରୋଧରେ—ସେଥିପାଇଁ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋ ପକ୍ଷରୁ କୃପାକରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।

Verse 9

धर्मबन्धेन बद्धोऽस्मि तेनेमां नेह मातरम्।हन्मितीव्रेण दण्डेन दण्डार्हां पापकारिणीम्।।।।

ମୁଁ ଧର୍ମବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧିତ; ତେଣୁ ଏଠାରେ ପାପକାରିଣୀ ଓ ତୀବ୍ର ଦଣ୍ଡଯୋଗ୍ୟା ମୋ ମାତାଙ୍କୁ ମୁଁ ଆଘାତ କରି ଦଣ୍ଡିତ କରୁନାହିଁ।

Verse 10

कथं दशरथा ज्जात श्शुद्धाभिजनकर्मणः।जानन् धर्ममधर्मिष्ठं कुर्यां कर्म जुगुप्सितम्।।।।

ଶୁଦ୍ଧ ଅଭିଜନ ଓ ଧର୍ମକର୍ମବାନ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଜନ୍ମଦାତା କରି ଜନ୍ମିଥିବା ମୁଁ, ଧର୍ମ ଜାଣି ସୁଦ୍ଧା ଅଧର୍ମମୟ ଘୃଣିତ କର୍ମ କିପରି କରିପାରିବି?

Verse 11

गुरुः क्रियावान्वृद्धश्च राजा प्रेतः पितेतिच।तातं न परिगर्हेयं दैवतं चेति संसदि।।।।

ସେ ମୋର ଗୁରୁ—କ୍ରିୟାବାନ, ବୃଦ୍ଧ, ରାଜା—ଏବଂ ଏବେ ପରଲୋକଗତ; ସେଇ ମୋର ପିତା। ତେଣୁ ସଭାରେ ଦେବତାସମ ମୋ ତାତଙ୍କୁ ମୁଁ ନିନ୍ଦା କରିପାରିବି ନାହିଁ।

Verse 12

को हि धर्मार्थयोर्हीनमीदृशं कर्म किल्बिषम्।स्त्रियाः प्रियं चिकीर्षु स्सन्कुर्याद्धर्मज्ञ धर्मवित्।।।।

ହେ ରାମ, ଧର୍ମଜ୍ଞ! ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥରୁ ବିହୀନ ଏପରି ପାପକର୍ମ, କେବଳ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ଧର୍ମବିଦ୍ କିଏ କରିବ?

Verse 13

अन्तकाले हि भूतानि मुह्यन्तीति पुरा श्रुतिः।राज्ञैवं कुर्वता लोके प्रत्यक्षं सा श्रुतिः कृता।।।।

ପୁରାତନ ଶ୍ରୁତି କହେ—ଅନ୍ତକାଳେ ଭୂତମାନେ ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତି; ରାଜା ଏପରି କରି ଏହି ଶ୍ରୁତିକୁ ଲୋକେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସତ୍ୟ କରିଦେଲେ।

Verse 14

साध्वर्थमभिसन्धाय क्रोधान्मोहाच्च साहसात्।तातस्य यदतिक्रान्तं प्रत्याहरतु तद्भवान्।।।।

ସତ୍ୟ ଧର୍ମାର୍ଥକୁ ଭଲଭାବେ ଭାବି, କ୍ରୋଧ, ମୋହ ଓ ଅବିବେକୀ ସାହସରୁ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯେ ଅତିକ୍ରମ ହୋଇଛି, ତାହା ଆପଣ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରନ୍ତୁ।

Verse 15

पितुर्हि समतिक्रान्तं पुत्रो यस्साधु मन्यते।तदपत्यं मतं लोके विपरीतमतोऽन्यथा।।।।

ପିତାଙ୍କ ଅତିକ୍ରମକୁ ଯେ ପୁତ୍ର ‘ସାଧୁ’ ବୋଲି ମାନେ, ସେ ଲୋକେ ସତ୍ୟ ସନ୍ତାନ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ ନାହିଁ; ନହେଲେ ସେ ପୁତ୍ରଧର୍ମର ବିପରୀତ ହୋଇଯାଏ।

Verse 16

तदपत्यं भवानस्तु मा भवान् दुष्कृतं पितुः।अभिपत्ता कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम्।।।।

ଆପଣ ସେହି ସତ୍ୟ ପୁତ୍ର ହୁଅନ୍ତୁ; ପିତା କରିଥିବା ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟ—ଯାହାକୁ ଲୋକେ ଧୀରମାନେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି—ତାହାକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିବା ଲୋକ ହେବେ ନାହିଁ।

Verse 17

कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बान्धवांश्च नः।पौरजानपदान्सर्वांस्त्रातु सर्वमिदं भवान्।।।।

କୈକେୟୀଙ୍କୁ, ମୋତେ, ପିତାଙ୍କୁ, ଆମ ସୁହୃଦ ଓ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୌର-ଜନପଦବାସୀଙ୍କୁ—ଏ ସବୁକୁ, ଅର୍ଥାତ୍ ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟକୁ—ଆପଣ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।

Verse 18

क्व चारण्यं क्वच क्षात्रं क्व जटाः क्व च पालनम्।ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान्कर्तुमर्हति।।।।

କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟବାସର ସମ୍ବନ୍ଧ କ’ଣ? ଜଟାଧାରଣର ସମ୍ବନ୍ଧ କ’ଣ? ପ୍ରଜାପାଳନ ଓ ରକ୍ଷା ସହ ଏହାର କ’ଣ ମେଳ? ଏପରି ବିରୋଧାଭାସୀ ଓ ଧର୍ମବିଘାତକ କର୍ମ ଆପଣ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ॥

Verse 19

एष हि प्रथमो धर्मः क्षत्रियस्याभिषेचनम्।येन शक्यं महाप्राज्ञ प्रजानां परिपालनम्।।।।

ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ମହାତ୍ମନ୍! କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଧର୍ମ ହେଉଛି ଅଭିଷେକ (ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ); ସେହି ଅଭିଷେକ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ପ୍ରଜାଙ୍କ ପାଳନ ଓ ରକ୍ଷା ସମ୍ଭବ ହୁଏ॥

Verse 20

कश्च प्रत्यक्षमुत्सृज्य संशयस्थ मलक्षणम्।आयतिस्थं चरे द्धर्मं क्षत्रबन्दुरनिश्चितम्।।।।

କେଉଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ତତ୍କାଳ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ସନ୍ଦେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅମଙ୍ଗଳ ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ, ଫଳ ଦୂର ଭବିଷ୍ୟତରେ ଥିବା ଅନିଶ୍ଚିତ ‘ଧର୍ମଚରଣ’ କରିବ?॥

Verse 21

अथ क्लेशज मेव त्वं धर्मं चरितु मिच्छसि।धर्मेण चतुरो वर्णान्पालयन् क्लेश माप्नुहि।।।।

ଯଦି ଆପଣ କ୍ଲେଶଜନିତ ଧର୍ମ ଆଚରଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ତେବେ ରାଜ୍ୟପାଳନର କ୍ଲେଶକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; ଧର୍ମରେ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣକୁ ପାଳନ ଓ ରକ୍ଷା କରି ସେହି ପରିଶ୍ରମ ବହନ କରନ୍ତୁ॥

Verse 22

चतुर्णामाश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठमुत्तमम्।आहुर्धर्मज्ञ धर्मज्ञास्तं कथं त्यक्तु मर्हसि।।।।

ଚାରି ଆଶ୍ରମମଧ୍ୟରେ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟ ଆଶ୍ରମକୁ ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଉତ୍ତମ ବୋଲି କହନ୍ତି। ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ତୁମେ ତାହାକୁ କିପରି ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହେବ?

Verse 23

श्रुतेन बालः स्थानेन जन्मना भवतो ह्यहम्।स कथं पालयिष्यामि भूमिं भवति तिष्ठति।।।।

ଶ୍ରୁତି (ବିଦ୍ୟା), ସ୍ଥାନ ଓ ଜନ୍ମ—ଏ ସବୁରେ ମୁଁ ଆପଣଠାରୁ କମ୍। ଆପଣ ଥିବାବେଳେ ମୋ ପରି ଲୋକ କିପରି ପୃଥିବୀକୁ ପାଳନ କରିବ?

Verse 24

हीनबुद्धिगुणो बालो हीनः स्थानेन चाप्यहम्।भवता च विनाभूतो न वर्तयितुमुत्सुहे।।।।

ମୁଁ ଶିଶୁ; ବୁଦ୍ଧି ଓ ଗୁଣରେ ହୀନ, ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ନିମ୍ନ। ଆପଣଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ ଜୀବନ ଚାଲାଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ମୋର ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ।

Verse 25

इदं निखिल मव्यग्रं राज्यं पित्र्यमकण्टकम्।अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञ सहबान्धवैः।।।।

ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ନିର୍ବିଘ୍ନ ଓ କଣ୍ଟକରହିତ ଏହି ସମଗ୍ର ପୈତୃକ ରାଜ୍ୟକୁ ସ୍ୱଧର୍ମାନୁସାରେ, ସମସ୍ତ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ସହିତ ଶାସନ କରନ୍ତୁ।

Verse 26

इहैव त्वाऽभिषिञ्चन्तु सर्वाः प्रकृतय स्सह।ऋत्विज स्सवसिष्ठाश्च मन्त्रविन्मन्त्रकोविदाः।।।।

ଏଠାରେଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାମାନେ ସହ, ବସିଷ୍ଠ ସହିତ ଋତ୍ୱିଜମାନେ—ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଓ ମନ୍ତ୍ରପାଠରେ କୁଶଳ—ଆପଣଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରୁନ୍ତୁ।

Verse 27

अभिषिक्तस्त्वमस्माभिरयोध्यां पालने व्रज।विजित्य तरसा लोकान्मरुद्भिरिव वासवः।।।।

ଆମେ ଅଭିଷେକ କରିଦେଇଛୁ; ତୁମେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଇ ରାଜ୍ୟପାଳନ କର। ଯେପରି ମରୁତ୍ମାନଙ୍କ ସହିତ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ବଳରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରି ପୁନଃ ଫେରିଥିଲେ।

Verse 28

ऋणानि त्रीण्यपाकुर्वन्दुर्हृदस्साधु निर्दहन्।सुहृदस्तर्पयन्कामैस्त्वमेवात्रानुशाधि माम्।।।।

ଦେବ, ପିତୃ ଓ ଋଷି—ଏଇ ତିନି ଋଣକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୋଧି, ଦୁର୍ହୃଦୟ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ସୁଭଳି ଦମନ କରି, ସୁହୃଦମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି—ଏଠାରେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ମୋତେ ଆଜ୍ଞା ଦେବାର ଅଧିକାର କେବଳ ତୁମର।

Verse 29

अद्याऽर्य मुदिता स्सन्तु सुहृदस्तेऽभिषेचने।अद्य भीताः पलायन्तां दुर्हृदस्ते दिशो दश।।।।

ହେ ଆର୍ୟ, ଆଜି ତୁମ ଅଭିଷେକରେ ତୁମ ସୁହୃଦମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉନ୍ତୁ; ଆଜି ତୁମ ଦୁର୍ହୃଦୟ ଶତ୍ରୁମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଦଶଦିଗକୁ ପଳାଉନ୍ତୁ।

Verse 30

आक्रोशं मम मातुश्च प्रमृज्य पुरुषर्षभ।अद्य तत्र भवन्तं च पितरं रक्ष किल्बिषात्।।।।

ହେ ପୁରୁଷର୍ଷଭ, ମୋ ମାତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ନିନ୍ଦାକୁ ପୋଛିଦିଅ; ଏବେ ସେଠାରେ ଥିବା ପୂଜ୍ୟ ପିତାଙ୍କୁ ପାପରୁ ରକ୍ଷା କର।

Verse 31

शिरसा त्वाऽभियाचेऽहं कुरुष्व करुणां मयि।बान्धवेषु च सर्वेषु भूतेष्विव महेश्वरः।।।।

ମୁଁ ଶିର ନମାଇ ଆପଣଙ୍କୁ ବିନତି କରୁଛି—ମୋ ପ୍ରତି ଓ ଆମ ସମସ୍ତ ବାନ୍ଧବଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣା କରନ୍ତୁ; ଯେପରି ମହେଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା କରନ୍ତି।

Verse 32

अथैतत्पृष्ठतः कृत्वा वनमेव भवानितः।गमिष्यति गमिष्यामि भवता सार्धमप्यहम्।।।।

କିନ୍ତୁ ଯଦି ଆପଣ ଏହି ବିନତିଗୁଡ଼ିକୁ ପଛକୁ ରଖି ଏଠାରୁ ବନକୁ ଯିବାକୁ ନିଷ୍କ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଯିବି—ଆପଣଙ୍କ ସହିତ ଏକାଠି।

Verse 33

तथाहि रामो भरतेन ताम्यता प्रसाद्यमानश्शिरसा महीपतिः।नचैव चक्रे गमनाय सत्त्ववान्मतिं पितुस्तद्वचने प्रतिष्ठितः।।।।

ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ ଶିର ନମାଇ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରସାଦ ପାଇଁ ବିନତି କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ତ୍ୱବାନ ଧରାଧିପତି ରାମ ଫେରିବା ପାଇଁ ମନସ୍କାମନା କଲେ ନାହିଁ; ପିତୃବଚନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରହିଲେ।

Verse 34

तदद्भुतं स्थैर्यमवेक्ष्य राघवे समं जनो हर्षमवाप दुःखितः।न यात्ययोध्यामिति दुःखितोऽभवत् स्थिरप्रतिज्ञत्वमवेक्ष्य हर्षितः।।।।

ରାଘବଙ୍କର ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ସ୍ଥୈର୍ୟ ଦେଖି ଲୋକମାନେ ଏକାସାଥି ଦୁଃଖ ଓ ହର୍ଷ ପାଇଲେ: ‘ସେ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଉନାହାନ୍ତି’ ବୋଲି ଦୁଃଖିତ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅଚଳ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଖି ହର୍ଷିତ।

Verse 35

तमृत्विजो नैगमयूथवल्लभास्तदा विसंज्ञाश्रुकलाश्च मातरः।तथा ब्रुवाणं भरतं प्रतुष्टुवुः प्रणम्य रामं च ययाचिरे सह।।।।

ତେବେ ଋତ୍ୱିଜମାନେ, ନୈଗମ-ୟୂଥର ନେତାମାନେ ଓ ମାତୃମାନେ—ଦୁଃଖରେ ମୂର୍ଛାପ୍ରାୟ ଓ ଅଶ୍ରୁ ଶୋଷିଯାଇଥିବା—ଏପରି କହୁଥିବା ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ଏବଂ ସମେତେ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ବିନତି କଲେ।