Sarga 86
लक्ष्मणगुणवर्णनम् — Lakshmana’s Vigil and Guha’s Testimony
अयोध्याकाण्ड
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୮୬ତମ ସର୍ଗରେ ନଦୀତଟରେ ସାରାରାତି ଜାଗରଣ ଓ କରୁଣ ବିଲାପର ଚିତ୍ର ମିଳେ। ବନନାୟକ ଗୁହ ଭରତଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଗୁଣ କହନ୍ତି—ରାମରକ୍ଷା ପାଇଁ ମାତ୍ର ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ସଦା ସଚେତନ ରହି, ନିଦ୍ରାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ଜାଗିଥିଲେ। ଗୁହ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଶୟନ ଅର୍ପଣ କରି ମିତ୍ରଧର୍ମ ଓ ରକ୍ଷକ-ଆତିଥ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି; ରାମସେବାରେ ଯଶ ଓ ଧର୍ମ ଲାଭ—ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ନିଶ୍ଚୟକୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ତାପରେ ଶୋକ ଅଧିକ ଗଭୀର ହୁଏ—ସୀତାସହ କୁଶଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରି ଭରତଙ୍କୁ ନିଦ୍ରା ଆସେନାହିଁ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜେୟ ରାମଙ୍କର ବନବାସରେ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ତପୋବ୍ରତ ଧାରଣ, ଦଶରଥଙ୍କ ଶୀଘ୍ର ମୃତ୍ୟୁର ଆଶଙ୍କା ଓ ଅନ୍ତଃପୁରର କ୍ଲାନ୍ତ ଶୋକ—ଏସବୁ ଭରତଙ୍କ ମନରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ; ରାଜାବିହୀନ ପୃଥିବୀକୁ ସେ ବିଧବା ପରି ଭାବନ୍ତି। ପ୍ରଭାତେ ଭାଗୀରଥୀତଟରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜଟାଧାରଣ କରନ୍ତି। ଗୁହ ନୌକାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପାର କରାଇଦିଅନ୍ତି; ପରେ ସୀତାସହ ବଲ୍କଳବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଶସ୍ତ୍ରସଜ୍ଜ ଓ ସଚେତନ ହୋଇ ସେମାନେ ବନପଥେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି—କ୍ଷାତ୍ରତେଜର ତପୋବନବାସରେ ପରିଣତ ପବିତ୍ର ପ୍ରତିମା ପରି।
Shlokas
Verse 1
आचचक्षेऽथ सद्भावं लक्ष्मणस्य महात्मनः।भरतायाप्रमेयाय गुहो गहनगोचरः।।।।
ବନପଥରେ ପରିଚିତ ଗୁହ, ଅପ୍ରମେୟ ମହିମାବାନ ଭରତଙ୍କୁ ମହାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସଦ୍ଭାବ ଓ ଗୁଣଗାଥା କହିଲେ।
Verse 2
तं जाग्रतं गुणैर्युक्तं शरचापासिधारिणम्।भ्रातृगुप्त्यर्थमत्यन्तमहं लक्ष्मणमबृवम्।।।।
ଭ୍ରାତାଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଗ୍ରତ, ଗୁଣଯୁକ୍ତ ଏବଂ ବାଣ-ଧନୁଷ ଓ ଖଡ୍ଗ ଧାରଣ କରିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିଲି।
Verse 3
इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता।प्रत्याश्वसिहि शेष्वास्यां सुखं राघवनन्दन।।।।
ହେ ତାତ, ତୋ ପାଇଁ ଏହି ସୁଖଦ ଶୟ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଛି; ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଏଠାରେ ସୁଖରେ ଶୋଇ ବିଶ୍ରାମ କର।
Verse 4
उचितोऽयं जनस्सर्वो दुःखानां त्वं सुखोचितः।धर्मात्मंस्तस्य गुप्त्यर्थं जागरिष्यामहे वयम्।।।।
ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖ ସହିବାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, କିନ୍ତୁ ଆପଣ ସୁଖର ଯୋଗ୍ୟ, ହେ ଧର୍ମାତ୍ମା; ତେଣୁ ତାଙ୍କର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆମେ ଜାଗି ରହି ପହରା ଦେବୁ।
Verse 5
नहि रामात्प्रियतरो ममास्ति भुवि कश्चन।मोत्सुकोऽभूर्ब्रवीम्येतदप्यसत्यं तवाग्रतः।।।।
ମୋ ପାଇଁ ପୃଥିବୀରେ ରାମଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କେହି ନାହିଁ। ଚିନ୍ତା କରନି; ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଁ ଏହି ସତ୍ୟକୁହୁଛି, ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 6
अस्य प्रसादादाशंसे लोकेऽस्मिन् सुमहद्यशः।धर्मावाप्तिं च विपुलामर्थकामौ च केवलम्।।।।
ତାଙ୍କର ପ୍ରସାଦରେ ମୁଁ ଏହି ଲୋକରେ ଅତି ମହାନ୍ ଯଶ ଆଶା କରୁଛି—ବିପୁଳ ଧର୍ମଲାଭ, ଏବଂ ଅର୍ଥ ଓ କାମ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ।
Verse 7
सोऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया।रक्षिष्यामि धनुष्पाणि स्सर्वै स्स्वैर्ज्ञातिभिस्सह।।।।
ତେଣୁ ମୁଁ—ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି—ମୋର ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କ ସହ, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଶୟନ କରୁଥିବା ମୋ ପ୍ରିୟ ସଖା ରାମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବି।
Verse 8
न हि मेऽविदितं किञ्चिद्वनेऽस्मिंश्चरत स्सदा।चतुरङ्गं ह्यपि बलं प्रसहेम वयं युधि।।।।
ମୁଁ ସଦା ଏହି ବନରେ ଚରୁଥାଏ; ତେଣୁ ଏଠାରେ ମୋ ପାଇଁ ଅଜଣା କିଛି ନାହିଁ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଚତୁରଙ୍ଗ ସେନାକୁ ମଧ୍ୟ ଆମେ ସହି ମୁକାବିଲା କରିପାରିବୁ।
Verse 9
एवमस्माभिरुक्तेन लक्ष्मणेन महात्मना।अनुनीता वयं सर्वे धर्ममेवानुपश्यता।। ।।
ଧର୍ମକୁ ନିରନ୍ତର ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖିଥିବା ମହାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ବଚନରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ସମ୍ମତି ପାଇଲୁ।
Verse 10
कथं दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया।शक्या निद्रा मया लब्धुं जीवितं वा सुखानि वा।।।।
ଦାଶରଥି ରାମ ସୀତା ସହ ନିରାବରଣ ଭୂମିରେ ଶୟନ କରୁଥିବାବେଳେ, ମୋ ପାଇଁ ନିଦ୍ରା କିପରି ସମ୍ଭବ? ଜୀବନ କିମ୍ବା ସୁଖ ମଧ୍ୟ କେମିତି?
Verse 11
यो न देवासुरैस्सर्वैश्शक्यः प्रसहितुं युधि।तं पश्य गुह संविष्टं तृणेषु सह सीतया।।।।
ହେ ଗୁହ, ଦେଖ—ଯୁଦ୍ଧରେ ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଅସୁର ମିଶିଲେ ମଧ୍ୟ ଯାହାଙ୍କୁ ସହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଇ ରାମ ଆଜି ସୀତା ସହ ତୃଣ ଉପରେ ଶୟନ କରି ବିଶ୍ରାମ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 12
महता तपसा लब्धो विविधैश्च परिश्रमैः।एको दशरथस्यैष पुत्रस्सदृशलक्षणः।।।।
ମହା ତପସ୍ୟା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପରିଶ୍ରମରେ ଲାଭିତ ଦଶରଥଙ୍କ ଏହି ପୁତ୍ର ଏକାକୀ ଦୀପ୍ତିମାନ, ପିତାସଦୃଶ ଶୁଭଲକ୍ଷଣ-ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ।
Verse 13
अस्मिन्प्रव्राजिते राजा न चिरं वर्तयिष्यति।विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव भविष्यति।।।।
ଏହିଜଣ ପ୍ରବ୍ରାଜିତ ହେଲେ ରାଜା ଦୀର୍ଘକାଳ ବଞ୍ଚିବେ ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚୟ ମେଦିନୀ ଶୀଘ୍ରେ ବିଧବା ହେବ।
Verse 14
विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः।निर्घोषो विरतो नूनमध्य राजनिवेशने।।।।
ମହାନାଦରେ ବିଲାପ କରି ଶ୍ରମେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏବେ ନିରବ ହୋଇଥିବେ; ଆଜି ରାଜନିବେଶନର କୋଳାହଳ ନିଶ୍ଚୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇଛି।
Verse 15
कौसल्या चैव राजा च तथैव जननी मम।नाशंसे यदि जीवेयुस्सर्वे ते शर्वरीमिमाम्।।।।
ରାଜା, କୌସଲ୍ୟା ଏବଂ ମୋର ଜନନୀ—ତଥା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତେ—ଏହି ରାତି ଜୀବିତ ରହିବେ ବୋଲି ମୁଁ ଆଶା କରୁନାହିଁ।
Verse 16
जीवेदपि च मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया।दुःखिता या तु कौसल्या वीरसूर्विनशिष्यति।।।।
ମୋର ମାତା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଦେଖାଶୁଣା କରିବାର ଆଶ୍ରୟରେ ଶାୟଦ୍ ଜୀବିତ ରହିପାରିବେ; କିନ୍ତୁ ବୀରସୂ କୌସଲ୍ୟା ଦୁଃଖେ ଚାପି ପଡ଼ି ବିନଶିଯିବେ।
Verse 17
अतिक्रान्तमतिक्रान्तमनवाप्य मनोरथम्।राज्ये राममनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति।।।।
ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟସିଂହାସନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିପାରିନଥିଲେ, ମୋ ପିତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଆଶାମାନେ ଏକେକରି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହି, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ନଶିବେ।
Verse 18
सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन्काले ह्युपस्थिते।प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति भूमिपम्।।।।
ଯେତେବେଳେ ସେ ସମୟ ଆସି ମୋ ପିତା ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ, ସେତେବେଳେ ଭୂପତିଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରେତକାର୍ଯ୍ୟର ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାର କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସିଦ୍ଧ କରିବେ।
Verse 19
रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम्।हर्म्यप्रासादम्पन्नां सर्वरत्नविभूषिताम्।।।।गजाश्वरथसंबाधां तूर्यनादविनादिताम्।सर्वकल्याणसंपूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम्।।।।आरामोद्यानसंपूर्णां समाजोत्सवशालिनीम्।सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम।।।।
ମୋ ପିତାଙ୍କର ରାଜଧାନୀରେ—ରମ୍ୟ ଚତ୍ୱର ଓ ଚୌମୁହାନୀରେ ଶୋଭିତ, ସୁବିଭକ୍ତ ମହାପଥରେ ସୁସଜ୍ଜିତ; ହର୍ମ୍ୟ-ପ୍ରାସାଦରେ ସମୃଦ୍ଧ, ସର୍ବରତ୍ନରେ ଭୂଷିତ; ଗଜ-ଅଶ୍ୱ-ରଥର ଭିଡ଼ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତୂର୍ୟନାଦରେ ଗୁଞ୍ଜିତ; ସର୍ବକଲ୍ୟାଣରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହୃଷ୍ଟ ଓ ପୁଷ୍ଟ ଜନସମୂହରେ ଆକୁଳ; ଆରାମ-ଉଦ୍ୟାନ-ବନବିହାରରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ସମାଜୋତ୍ସବରେ ଦୀପ୍ତ—ଲୋକେ ସୁଖରେ ବିଚରିବେ।
Verse 20
रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम्।हर्म्यप्रासादम्पन्नां सर्वरत्नविभूषिताम्।।2.86.19।।गजाश्वरथसंबाधां तूर्यनादविनादिताम्।सर्वकल्याणसंपूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम्।।2.86.20।।आरामोद्यानसंपूर्णां समाजोत्सवशालिनीम्।सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम।।2.86.21।।
ମୋ ପିତାଙ୍କର ରାଜଧାନୀରେ—ରମ୍ୟ ଚତ୍ୱର ଓ ଚୌମୁହାନୀରେ ଶୋଭିତ, ସୁବିଭକ୍ତ ମହାପଥରେ ସୁସଜ୍ଜିତ; ହର୍ମ୍ୟ-ପ୍ରାସାଦରେ ସମୃଦ୍ଧ, ସର୍ବରତ୍ନରେ ଭୂଷିତ; ଗଜ-ଅଶ୍ୱ-ରଥର ଭିଡ଼ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତୂର୍ୟନାଦରେ ଗୁଞ୍ଜିତ; ସର୍ବକଲ୍ୟାଣରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହୃଷ୍ଟ ଓ ପୁଷ୍ଟ ଜନସମୂହରେ ଆକୁଳ; ଆରାମ-ଉଦ୍ୟାନ-ବନବିହାରରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ସମାଜୋତ୍ସବରେ ଦୀପ୍ତ—ଲୋକେ ସୁଖରେ ବିଚରିବେ।
Verse 21
रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम्।हर्म्यप्रासादम्पन्नां सर्वरत्नविभूषिताम्।।2.86.19।।गजाश्वरथसंबाधां तूर्यनादविनादिताम्।सर्वकल्याणसंपूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम्।।2.86.20।।आरामोद्यानसंपूर्णां समाजोत्सवशालिनीम्।सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम।।2.86.21।।
ମୋ ପିତାଙ୍କର ରାଜଧାନୀରେ—ରମ୍ୟ ଚତ୍ୱର ଓ ଚୌମୁହାନୀରେ ଶୋଭିତ, ସୁବିଭକ୍ତ ମହାପଥରେ ସୁସଜ୍ଜିତ; ହର୍ମ୍ୟ-ପ୍ରାସାଦରେ ସମୃଦ୍ଧ, ସର୍ବରତ୍ନରେ ଭୂଷିତ; ଗଜ-ଅଶ୍ୱ-ରଥର ଭିଡ଼ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତୂର୍ୟନାଦରେ ଗୁଞ୍ଜିତ; ସର୍ବକଲ୍ୟାଣରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହୃଷ୍ଟ ଓ ପୁଷ୍ଟ ଜନସମୂହରେ ଆକୁଳ; ଆରାମ-ଉଦ୍ୟାନ-ବନବିହାରରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ସମାଜୋତ୍ସବରେ ଦୀପ୍ତ—ଲୋକେ ସୁଖରେ ବିଚରିବେ।
Verse 22
अपिसत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयं।निवृत्ते समये ह्यस्मिन् सुखिताः प्रविशेमहि।।।।
ଏହି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ—ସତ୍ୟପ୍ରତିଜ୍ଞ ତାଙ୍କ ସହ, କୁଶଳମଙ୍ଗଳରେ—ଆମେ ପୁନଃ ସୁଖରେ (ଅୟୋଧ୍ୟାରେ) ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବୁ କି?
Verse 23
परिदेवयमानस्य तस्यैवं सुमहात्मनः।तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी साऽत्यवर्तत।।।।
ଏପରି ଭାବେ ବିଳାପ କରୁଥିବା ସେ ମହାତ୍ମା ରାଜପୁତ୍ର ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ; ଏବଂ ସେ ରାତି ଅତିକ୍ରମ କଲା।
Verse 24
प्रभाते विमले सूर्ये कारयित्वा जटा उभौ।अस्मिन् भागीरथीतीरे सुखं सन्तारितौ मया।।।।
ପ୍ରଭାତେ, ନିର୍ମଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦିତ ହେବା ସମୟରେ, ଏହି ଭାଗୀରଥୀ ତଟରେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଜଟାଧାରୀ କରାଇଲି; ଏବଂ ସୁଖରେ ପାର କରାଇଦେଲି।
Verse 25
जटाधरौ तौ द्रुमचीरवाससौ महाबलौ कुञ्जरयूथपोपमौ।वरेषुचापासिधरौ परन्तपौ व्यपेक्षमाणौ सह सीतया गतौ।।।।
ଜଟାଧାରୀ ସେ ଦୁଇଜଣ, ଦ୍ରୁମଚୀର ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନକାରୀ, ମହାବଳୀ—କୁଞ୍ଜରୟୂଥପ ତୁଳ୍ୟ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁ-ବାଣ ଓ ଖଡ୍ଗ ଧାରଣକାରୀ, ଶତ୍ରୁଦମନ—ସୀତାଙ୍କ ସହ, ଚାରିଦିଗକୁ ସତର୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the refusal of comfort in service of protection: Lakṣmaṇa remains awake, armed, to guard Rāma, while Guha mobilizes his people to keep watch. The ethical dilemma is whether one may accept rest and normal civic life when the rightful prince embraces hardship—answered here by choosing vigilant service and shared austerity.
The sarga teaches that dharma is verified through conduct under deprivation: true loyalty is not sentiment alone but disciplined protection, truthful speech, and willing hardship. It also underscores the paradox of power: Rāma, unbeatable in battle, accepts a grass-bed, showing that moral authority can exceed political sovereignty.
The Bhāgīrathī (Gaṅgā) riverbank and crossing function as a liminal landmark—transitioning from royal Ayodhyā to forest exile. Cultural markers include adopting jaṭā (ascetic hair), wearing bark garments, and the forest-chief’s ferrying hospitality, all signaling the formal entry into vānaprastha-like exile discipline.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.