
सुमित्रोपदेशः — Sumitra’s Consolation to Kausalya
अयोध्याकाण्ड
ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ୪୪ତମ ସର୍ଗରେ, ବନବାସ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଥିବା ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ଶୋକାକୁଳ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ରାଣୀ ସୁମିତ୍ରା ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି—ବିଲାପ ଅନାବଶ୍ୟକ; ରାମ ଧର୍ମରେ ଅଚଳ, ଦଶରଥଙ୍କ ସତ୍ୟପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ସଦାଚାର ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଫଳଦାୟକ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉଚ୍ଚ ସହଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଯୁଦ୍ଧସଜ୍ଜତା, ସୀତାଙ୍କ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ କଷ୍ଟ ସହଭାଗୀ ହେବା, ଏବଂ ପବନ-ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ପ୍ରକୃତିତତ୍ତ୍ୱମାନେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ସାଥ ଦେବେ—ଏହିପରି ଆଶ୍ୱାସନରେ ସେ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦୃଢ଼ କରନ୍ତି। ପରେ ସୁମିତ୍ରା ରାମଙ୍କ ଅଜେୟତା ଓ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଅଧିକାରକୁ ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି—ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର, ବାଣର ସୀମାଭିତରେ ଶତ୍ରୁନାଶ, ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଭବିଷ୍ୟତରେ ପୁନରାଗମନ କରି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ। ସେ ପୁନଃପୁନଃ ମିଳନର ଦୃଶ୍ୟ ଆଙ୍କନ କରନ୍ତି—ରାମ ଆସି ମାତାଙ୍କ ପାଦରେ ପ୍ରଣାମ କରିବେ, ଶୋକାଶ୍ରୁ ଆନନ୍ଦାଶ୍ରୁରେ ପରିଣତ ହେବ। ଏହି ଉପଦେଶରେ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଶୋକ ତୁରନ୍ତ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳର ପତଳା ମେଘ ଛିଟିଯାଏ।
Verse 1
विलपन्ती तथा तां तु कौसल्यां प्रमदोत्तमाम्।इदं धर्मे स्थिता धर्म्यं सुमित्रा वाक्यमब्रवीत्।।।।
ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା କୌସଲ୍ୟା ଏପରି ବିଲାପ କରୁଥିବାବେଳେ, ଧର୍ମରେ ସ୍ଥିର ସୁମିତ୍ରା ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ବଚନ କହିଲେ।
Verse 2
तवार्ये सद्गुणैर्युक्तः पुत्र स्स पुरुषोत्तमः।किं ते विलपितेनैवं कृपणं रुदितेन वा।।।।
ହେ ଆର୍ଯ୍ୟେ, ତୁମ ପୁତ୍ର ସଦ୍ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ। ଏପରି କୃପଣ ବିଲାପ କିମ୍ବା ନିରାଶ୍ରୟ ରୁଦନରେ କ’ଣ ଲାଭ?
Verse 3
यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः।साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्यवादिनम्।।।।शिष्टैराचरिते सम्यक्छश्वत्प्रेत्यफलोदये।रामो धर्मे स्थित श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन।।।।
ହେ ଆର୍ୟେ, ତୁମ ମହାବଳୀ ପୁତ୍ର ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଛି—ମହାତ୍ମା, ସତ୍ୟବାଦୀ ପିତାଙ୍କ ଧର୍ମମୟ ବଚନକୁ ସାଧୁଭାବେ ପାଳନ କରିବା ପାଇଁ। ଶିଷ୍ଟଜନେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଆଚରଣ କରୁଥିବା, ପରଲୋକରେ ଶାଶ୍ୱତ ଫଳ ଦେଉଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାର୍ଗ—ସେହି ଧର୍ମରେ ରାମ ସ୍ଥିତ; ତେଣୁ ରାମ କେବେ ଶୋକଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 4
यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः।साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्यवादिनम्।।2.44.3।।शिष्टैराचरिते सम्यक्छश्वत्प्रेत्यफलोदये।रामो धर्मे स्थित श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन।।2.44.4।।
ହେ ଆର୍ୟେ, ତୁମ ମହାବଳୀ ପୁତ୍ର ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଛି—ମହାତ୍ମା, ସତ୍ୟବାଦୀ ପିତାଙ୍କ ଧର୍ମମୟ ବଚନକୁ ସାଧୁଭାବେ ପାଳନ କରିବା ପାଇଁ। ଶିଷ୍ଟଜନେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଆଚରଣ କରୁଥିବା, ପରଲୋକରେ ଶାଶ୍ୱତ ଫଳ ଦେଉଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାର୍ଗ—ସେହି ଧର୍ମରେ ରାମ ସ୍ଥିତ; ତେଣୁ ରାମ କେବେ ଶୋକଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 5
वर्तते चोत्तमां वृत्तिं लक्ष्मणोऽस्मिन् सदानघः।दयावान् सर्वभूतेषु लाभस्तस्य महात्मनः।।।।
ସଦା ନିର୍ଦୋଷ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ବିଷୟରେ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି; ସର୍ବଭୂତ ପ୍ରତି ଦୟାଳୁ ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ୟ ଲାଭ।
Verse 6
अरण्यवासे यद्दुःखं जानती वै सुखोचिता।अनुगच्छति वैदेही धर्मात्मानं तवात्मजम्।।।।
ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ବିଦେହରାଜକୁମାରୀ ବୈଦେହୀ ସୀତା ଅରଣ୍ୟବାସର ଦୁଃଖ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଧର୍ମାତ୍ମା ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁଗମନ କରିଛନ୍ତି।
Verse 7
कीर्तिभूतां पताकां यो लोके भ्रमयति प्रभुः।धर्मसत्यव्रतधनः किं न प्राप्तस्तवात्मजः।।।।
ଧର୍ମ-ସତ୍ୟ-ବ୍ରତନିଷ୍ଠାକୁ ଧନ ଭାବେ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଆପଣଙ୍କ ସମର୍ଥ ପୁତ୍ର ଲୋକେ କୀର୍ତ୍ତିର ପତାକା ଫଡ଼ାଉଛନ୍ତି; ଏମିତି ପୁତ୍ରଙ୍କୁ କ’ଣ ଅପ୍ରାପ୍ତ?
Verse 8
व्यक्तं रामस्य विज्ञाय शौचं माहात्म्यमुत्तमम्।न गात्रमंशुभि स्सूर्य स्सन्तापयितुमर्हति।।।।
ରାମଙ୍କ ନିର୍ମଳ ଶୌଚ ଓ ଉତ୍ତମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଜାଣି ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଦହନକାରୀ କିରଣରେ ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ସନ୍ତାପିତ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ମାନେନାହିଁ।
Verse 9
शिवस्सर्वेषु कालेषु काननेभ्यो विनिस्सृतः।राघवं युक्तशीतोष्णस्सेविष्यति सुखोऽनिलः।।।।
ସମସ୍ତ ଋତୁରେ କାନନରୁ ବାହାରିଆସୁଥିବା, ଶୀତ-ଉଷ୍ଣରେ ସମଯୁକ୍ତ, ଶୁଭ ଓ ସୁଖଦ ଅନିଳ ରାଘବଙ୍କୁ ସେବା କରିବ।
Verse 10
शयानमनघं रात्रौ पितेवाभिपरिष्वजन्।रश्मिभि स्संस्पृशन् शीतैश्चन्द्रमाह्लादयिष्यति।।।।
ରାତିରେ ନିର୍ଦୋଷ ରାମ ଶୟନ କରିଲେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଶୀତଳ କିରଣରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଆନନ୍ଦ ଦେବ—ଯେପରି ପିତା ପୁତ୍ରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ।
Verse 11
ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे।दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजसुतं रणे।।।।स शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलमाश्रितः।असन्त्रस्तोऽप्यरणस्थो वेश्मनीव निवत्स्यति।।।।
ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାମଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମସମ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଦାନ କଲେ; କାରଣ ସେ ରଣରେ ତିମିଧ୍ୱଜପୁତ୍ର, ଦାନବମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ସୁବାହୁଙ୍କୁ ରାମ ହତ କରିଥିବା ଦେଖିଥିଲେ। ସେଇ ଶୂର, ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର, ନିଜ ଭୁଜବଳକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଭୟହୀନ ହୋଇ ଅରଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ଥିବା ପରି ବସିବେ।
Verse 12
ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे।दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजसुतं रणे।।2.44.11।।स शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलमाश्रितः।असन्त्रस्तोऽप्यरणस्थो वेश्मनीव निवत्स्यति।।2.44.12।।
ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାମଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମସମ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଦାନ କଲେ, କାରଣ ସେ ରଣରେ ତିମିଧ୍ୱଜପୁତ୍ର ଦାନବାଧିପତି ସୁବାହୁଙ୍କୁ ରାମ ହତ କରିଥିବା ଦେଖିଥିଲେ। ସେଇ ନିର୍ଭୟ ଶୂର ନିଜ ଭୁଜବଳର ଆଶ୍ରୟରେ ଅରଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରାସାଦରେ ଥିବା ପରି ବସିବେ।
Verse 13
यस्येषुपथमासाद्य विनाशं यान्ति शत्रवः।कथं न पृथिवी तस्य शासने स्थातुमर्हति।।।।
ଯାହାଙ୍କ ବାଣର ପଥରେ ପଡ଼ି ଶତ୍ରୁମାନେ ବିନାଶ ପାଆନ୍ତି, ସେହି ରାଜାଙ୍କ ଶାସନ ଅଧୀନରେ ପୃଥିବୀ କିପରି ଦଢ଼ ହୋଇ ରହିବାକୁ ଅଯୋଗ୍ୟ ହେବ?
Verse 14
या श्री श्शौर्यं च रामस्य या च कल्याणसत्वता।निवृत्तारण्यवास स्स क्षिप्रं राज्यमवाप्स्यति।।।।
ରାମଙ୍କ ଶ୍ରୀ, ଶୌର୍ୟ ଓ କଲ୍ୟାଣମୟ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ ସେ, ଅରଣ୍ୟବାସ ନିବୃତ୍ତ ହେଲେ ଶୀଘ୍ରେ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ।
Verse 15
सूर्यस्यापि भवेत्सूर्यो ह्यग्नेरग्नि प्रभोः प्रभुः।श्रियः श्रीश्च भवेदग्र्या कीर्तिः कीर्त्याः क्षमाक्षमा।।।।दैवतं दैवतानां च भूतानां भूतसत्तमः।तस्य के ह्यगुणा देवि वने वाप्यथवा पुरे।।।।
ହେ ଦେବି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ; ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ସମ; ପ୍ରଭୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଭୁ; ଶ୍ରୀ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀ; କୀର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ଅଗ୍ର କୀର୍ତ୍ତି; କ୍ଷମାଶୀଳଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ଷମା। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବତା, ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୂତସତ୍ତମ—ତାଙ୍କର ଦୋଷ କ’ଣ ଥାଇପାରେ, ବନେ ହେଉ କି ପୁରେ?
Verse 16
सूर्यस्यापि भवेत्सूर्यो ह्यग्नेरग्नि प्रभोः प्रभुः।श्रियः श्रीश्च भवेदग्र्या कीर्तिः कीर्त्याः क्षमाक्षमा।।2.44.15।।दैवतं दैवतानां च भूतानां भूतसत्तमः। तस्य के ह्यगुणा देवि वने वाप्यथवा पुरे।।2.44.16।।
ହେ ଦେବି, ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଦେବତା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୂତସତ୍ତମ। ବନେ ହେଉ କି ପୁରେ—ତାଙ୍କର ଦୋଷ କେଉଁଠି?
Verse 17
पृथिव्या सह वैदेह्या श्रिया च पुरुषर्षभः।क्षिप्रं तिसृभिरेताभि स्सह रामोऽभिषेक्ष्यते।।।।
ପୃଥିବୀ, ବୈଦେହୀ (ସୀତା) ଓ ଶ୍ରୀ—ଏହି ତିନିଜଣଙ୍କ ସହ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ରାମଙ୍କ ଶୀଘ୍ର ଅଭିଷେକ ହେବ।
Verse 18
दुःखजं विसृजन्त्यस्रं निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम्।अयोध्यायां जनास्सर्वे शोकवेगसमाहताः।।।कुशचीरधरं देवं गच्छन्तमपराजितम्।सीतेवानुगता लक्ष्मी स्तस्य किं नाम दुर्लभम्।।।।
ଅଯୋଧ୍ୟାର ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଥିବା ଦେଖି ଶୋକବେଗରେ ଆହତ ହୋଇ ଦୁଃଖଜନ୍ୟ ଅଶ୍ରୁ ବିସର୍ଜନ କଲେ। ତଥାପି ସେ କୁଶ-ଚୀର ଧାରଣ କରି, ଦେବସଦୃଶ ଅପରାଜିତ ଭାବେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମଧ୍ୟ ସୀତା ପରି ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଅନୁଗତ ହେଲା। ଏମିତି ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ କ’ଣ?
Verse 19
दुःखजं विसृजन्त्यस्रं निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम्।अयोध्यायां जनास्सर्वे शोकवेगसमाहताः।2.44.18।।कुशचीरधरं देवं गच्छन्तमपराजितम्।सीतेवानुगता लक्ष्मी स्तस्य किं नाम दुर्लभम्।।2.44.19।।
ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଥିବା ଦେଖି ଅୟୋଧ୍ୟାର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଶୋକର ବେଗରେ ଆଘାତପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଦୁଃଖଜନ୍ୟ ଅଶ୍ରୁ ବିସର୍ଜନ କଲେ। ତଥାପି ଅପରାଜିତ ଦିବ୍ୟ ରାମ କୁଶ ଓ ବଲ୍କଳ ଧାରଣ କରି ଅଗ୍ରସର ହେଲେ; ସୀତା ପରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅନୁଗମନ କଲା। ଏମିତି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଇଁ ଅଦୁର୍ଲଭ କ’ଣ?
Verse 20
धनुर्ग्रहवरो यस्य बाणखड्गास्त्रभृत्स्वयम्।लक्ष्मणो व्रजति ह्यग्रे तस्य किं नाम दुर्लभम्।।।।
ଯାହାଙ୍କ ଆଗରେ ଧନୁର୍ଗ୍ରହଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଗ୍ରେ ଯାଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ନିଜେ ବାଣ, ଖଡ୍ଗ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି—ସେହି ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଅଦୁର୍ଲଭ କ’ଣ?
Verse 21
निवृत्तवनवासं तं द्रष्टासि पुनरागतम्।जहिशोकं च मोहं च देवि सत्यं ब्रवीमि ते।।।।
ହେ ଦେବୀ, ବନବାସ ସମାପ୍ତ କରି ସେ ପୁନର୍ବାର ଫେରିଆସିବେ—ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବ। ଶୋକ ଓ ମୋହ ତ୍ୟାଗ କର; ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।
Verse 22
शिरसा चरणावेतौ वन्दमानमनिन्दितेपुनर्द्रक्ष्यसि कल्याणि पुत्रं चन्द्रमिवोदितम्।।।।
ହେ ଅନିନ୍ଦିତେ, ହେ କଲ୍ୟାଣି, ତୁମେ ପୁନର୍ବାର ତୁମ ପୁତ୍ରକୁ ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦେଖିବ; ସେ ଶିର ନମାଇ ତୁମ ଚରଣଦ୍ୱୟକୁ ବନ୍ଦନ କରିବ।
Verse 23
पुनः प्रविष्टं दृष्ट्वा तमभिषिक्तं महाश्रियम्।समुत्स्रक्ष्यसि नेत्राभ्यां क्षिप्रमानन्दजं पयः।।।।
ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା, ଅଭିଷିକ୍ତ ଓ ମହାଶ୍ରୀରେ ଦୀପ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତୁମ ନୟନଦ୍ୱୟରୁ ଆନନ୍ଦଜନିତ ଅଶ୍ରୁ ଶୀଘ୍ର ଝରିପଡିବ।
Verse 24
मा शोको देवि दुःखं वा न रामे दृश्यतेऽशिवम्।क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पुत्रं त्वं ससीतं सहलक्ष्मणम्।।।।
ଦେବୀ, ଶୋକ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ କରନି; ରାମଙ୍କରେ କିଛି ଅଶିବ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ସୀତାସହ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣସହ ତୁମ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିବ।
Verse 25
त्वया शेषो जनश्चैव समाश्वास्यो यदाऽनघे।किमिदानीमिदं देवि करोषि हृदि विक्लबम्।।।।
ଅନଘେ ଦେବୀ, ଯେମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେବା ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ତେବେ ଏବେ କାହିଁକି ତୁମେ ନିଜ ହୃଦୟକୁ ଭୟରେ ବିକଳ କରୁଛ?
Verse 26
नार्हा त्वं शोचितुं देवि यस्यास्ते राघवस्सुतः।न हि रामात्परो लोके विद्यते सत्पथे स्थितः।।।।
ଦେବୀ, ତୁମେ ଶୋକ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ; ରଘୁବଂଶଜ ରାମ ତୁମ ପୁତ୍ର। ସତ୍ପଥରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ରାମଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏହି ଲୋକରେ କେହି ନାହିଁ।
Verse 27
अभिवादयमानं तं दृष्ट्वा ससुहृदं सुतम्।मुदाऽश्रृ मोक्ष्यसे क्षिप्रं मेघलेखेव वार्षिकी।।।।
ସୁହୃଦମାନଙ୍କ ସହିତ ଥିବା, ତୁମକୁ ଅଭିବାଦନ କରୁଥିବା ତୁମ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଆନନ୍ଦାଶ୍ରୁ ଝରାଇବ—ବର୍ଷାକାଳୀନ ମେଘରେଖା ପରି ବର୍ଷା ଝରିବା ଭଳି।
Verse 28
पुत्रस्ते वरदः क्षिप्रमयोध्यां पुनरागतः।पाणिभ्यां मृदुपीनाभ्यां चरणौ पीडयिष्यति।।।।
ତୁମ ପୁତ୍ର—ବରଦାତା—ଶୀଘ୍ରେ ପୁଣି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଆସିବ; ତାହାର କୋମଳ, ପୁଷ୍ଟ ହସ୍ତଦ୍ୱୟରେ ତୁମ ଚରଣକୁ ଦବାଇ ସେବା କରିବ।
Verse 29
अभिवाद्य नमस्यन्तं शूरं ससुहृदं सुतम्।मुदाऽस्रैः प्रोक्ष्यसि पुनर्मेघराजिरिवाचलम्।।।।
ସୁହୃଦମାନଙ୍କ ସହିତ ତୁମ ଶୂର ପୁତ୍ର ଅଭିବାଦନ କରି ନମସ୍କାର କରିବ; ତେବେ ତୁମେ ଆନନ୍ଦାଶ୍ରୁରେ ତାକୁ ପୁଣି ସିଞ୍ଚିଦେବ—ଯେପରି ମେଘରାଜି ପର୍ବତକୁ ଭିଜାଏ।
Verse 30
आश्वासयन्ती विविधैश्च वाक्यैर्वाक्योपचारे कुशलाऽनवद्या।रामस्य तां मातरमेवमुक्त्वादेवी सुमित्रा विरराम रामा।।।।
ଏପରି ଭାବେ ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ବଚନରେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ବାକ୍ୟୋପଚାରରେ କୁଶଳା, ଅନବଦ୍ୟା ଓ ସ୍ୱଭାବରେ ସୌମ୍ୟା ଦେବୀ ସୁମିତ୍ରା ନିରବ ହେଲେ।
Verse 31
निशम्य तल्लक्ष्मणमातृवाक्यंरामस्य मातुर्नरदेवपत्न्या:।सद्यश्शरीरे विननाश शोकःशरद्गतो मेघ इवाल्पतोयः।।।।
ଲକ୍ଷ୍ମଣମାତାଙ୍କ ସେହି ବଚନ ଶୁଣି, ନରଦେବପତ୍ନୀ—ରାମମାତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ଥିବା ଶୋକ ସଦ୍ୟଃ ନଶିଗଲା; ଯେପରି ଶରଦ୍କାଳରେ ଅଳ୍ପଜଳ ମେଘ ଲୟ ହୋଇଯାଏ।
The dilemma is whether grief-driven lament is appropriate when Rāma’s exile is undertaken to uphold a truthful paternal vow; Sumitrā argues that dharma-aligned renunciation is not a cause for despair but for moral confidence.
Sumitrā teaches that śoka can be dispelled by dharmic reasoning: virtue, truthful commitments, and disciplined conduct generate both worldly stability and trans-worldly merit, making endurance and composure the proper response.
Ayodhyā functions as the civic reference point for separation and anticipated return, while the araṇya/vanavāsa represents the cultural ideal of ascetic hardship; coronation (abhiṣeka) is invoked as the ritual marker of restored kingship.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.