Sarga 80
मर्गनिर्माणम् (Roadworks and the Royal Route Prepared for Bharata)
अयोध्याकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ଭରତଙ୍କ ଯାତ୍ରାପଥ ଓ ଶିବିରସ୍ଥଳୀର ପୂର୍ବ-ପ୍ରସ୍ତୁତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ରାଜାଜ୍ଞାରେ କର୍ମଚାରୀମାନେ ବିଶେଷ ଶିଳ୍ପୀ-ଦଳ ପଠାନ୍ତି—ସର୍ବେକ୍ଷକ ଓ ମାପକ, ଖନନକାରୀ, ଯାନ୍ତ୍ରିକ/ଇଞ୍ଜିନିୟର, ବାସ୍ତୁଶିଳ୍ପୀ, ବଢ଼େଇ, ସଡ଼କ କାର୍ମିକ, କାଠକାଟିଆ, କୂଆଁ ଖୋଦକ, ଚୁନା-ଲେପ/ଧଳାକାମ କରୁଥିବା, ବାଁଶ କାରିଗର ଓ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷକ। ସେମାନେ ଝାଡ଼ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପଥରଖଣ୍ଡ ହଟାନ୍ତି, ଦୁର୍ଗମ ଭୂମି ସମତଳ କରନ୍ତି, କୂଆଁ-ଗହ୍ୱର ଓ ଖାଦ ପୂରଣ କରନ୍ତି, ଆବଶ୍ୟକ ସ୍ଥାନରେ ସେତୁ ବାନ୍ଧନ୍ତି, ଜଳନିଷ୍କାସନ ପାଇଁ ଅବରୋଧକ ପଥର ଭାଙ୍ଗି-ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଜଳବାହିନୀ ଓ ଜଳାଶୟ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି। ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ ବୃତ୍ତାକାର ବନ୍ଧ ସହ ଶୋଭିତ ପାନୀୟ କୂଆଁ ମଧ୍ୟ ଖୋଦାଯାଏ। ତାପରେ ପଥଟି ରାଜମାର୍ଗର ଭଳି ସୁଶୋଭିତ ହୁଏ—ଚିତ୍ରବିଚିତ୍ର ପଥର ପାତି, ପୁଷ୍ପିତ ବୃକ୍ଷବୀଥି, ପକ୍ଷୀର କଲରବ, ପତାକା, ଚନ୍ଦନଜଳ ଛିଟା ଓ ପୁଷ୍ପବିକିରଣ; ଏହା ଦେବପଥ ସଦୃଶ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର-ତାରାଭୂଷିତ ରାତ୍ରିଆକାଶ ସଦୃଶ ଲାଗେ। ସସ୍ୟଶ୍ୟାମଳ ରମ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ‘ନିବେଶ’ ଚୟନ କରି ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର-ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶିବିର ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ; ବାଲୁକା ଢେର, ପରିଖା, ପ୍ରାକାର, ଭବନ ଓ ଧ୍ୱଜଶିଖର ତାହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ସଦୃଶ କରେ। ଶେଷରେ ଯାତ୍ରା ଜାହ୍ନବୀ ଗଙ୍ଗାକୁ ପହଞ୍ଚେ—ଶୀତଳ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳ, ମତ୍ସ୍ୟସମୃଦ୍ଧି ଓ ବନାଚ୍ଛାଦିତ ତଟବିଶିଷ୍ଟ ପବିତ୍ର ନଦୀ।
Shlokas
Verse 1
अथ भूमिप्रदेशज्ञास्सूत्रकर्मविशारदाः।स्वकर्माभिरताश्शूराः खनका यन्त्रकास्तथा।।।।कर्मान्तिकाः स्थपतयः पुरुष यन्त्रकोविदाः।तथा वार्धकयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षकाः।।।।कूपकारास्सुधाकारार्वंशकर्मकृतस्तथा।समर्था ये च द्रष्टारः पुरतस्ते प्रतस्थिरे।।।।
ତାପରେ ଭୂମିପ୍ରଦେଶଜ୍ଞ ଓ ସୂତ୍ରକର୍ମରେ ପାରଦର୍ଶୀ ମାପକମାନେ, ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ରତ ଶୂର ଓ ସମର୍ଥ କର୍ମୀମାନେ—ଖନକ, ଯନ୍ତ୍ରକ; କର୍ମାନ୍ତିକ ଶିଳ୍ପୀ, ସ୍ଥପତି ଓ ଯନ୍ତ୍ରକୋବିଦ; ବାର୍ଧକି (ତକ୍ଷକ), ମାର୍ଗିଣ, ବୃକ୍ଷତକ୍ଷକ; କୂପକାର, ସୁଧାକାର, ବଂଶକର୍ମକୃତ ଏବଂ ସମର୍ଥ ଦର୍ଶକ/ପର୍ୟବେକ୍ଷକ—ସମସ୍ତେ ଆଗରୁ ଯାତ୍ରା କଲେ।
Verse 2
अथ भूमिप्रदेशज्ञास्सूत्रकर्मविशारदाः।स्वकर्माभिरताश्शूराः खनका यन्त्रकास्तथा।।2.80.1।।कर्मान्तिकाः स्थपतयः पुरुष यन्त्रकोविदाः।तथा वार्धकयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षकाः।।2.80.2।।कूपकारास्सुधाकारार्वंशकर्मकृतस्तथा।समर्था ये च द्रष्टारः पुरतस्ते प्रतस्थिरे।।2.80.3।।
ତାପରେ କୁଶଳ କାରିଗରମାନେ—ସ୍ଥପତି ଓ ଯନ୍ତ୍ରକୋବିଦ, ତଥା ବଢ଼େଇ, ମାର୍ଗ-ନିର୍ମାତା ଓ ବୃକ୍ଷ-ତକ୍ଷକମାନେ—ଆଗେ ପଠାଯାଇ ମାର୍ଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାକୁ ଗଲେ।
Verse 3
अथ भूमिप्रदेशज्ञास्सूत्रकर्मविशारदाः।स्वकर्माभिरताश्शूराः खनका यन्त्रकास्तथा।।2.80.1।।कर्मान्तिकाः स्थपतयः पुरुष यन्त्रकोविदाः।तथा वार्धकयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षकाः।।2.80.2।।कूपकारास्सुधाकारार्वंशकर्मकृतस्तथा।समर्था ये च द्रष्टारः पुरतस्ते प्रतस्थिरे।।2.80.3।।
କୂଆ ଖୋଦୁଥିବାମାନେ, ସୁଧାକାର (ଲେପକାର) ଓ ବାଂଶକର୍ମୀମାନେ ମଧ୍ୟ—ସମର୍ଥ ଦେଖରେଖକମାନଙ୍କ ସହ—ଆଗରୁ ଯାତ୍ରା କଲେ, ପ୍ରସ୍ତୁତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବାକୁ।
Verse 4
स तु हर्षात्तमुद्देशं जनौघो विपुलः प्रयान्।अशोभत महावेगस्समुद्र इव पर्वणि।।।।
ହର୍ଷରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଉଥିବା ସେ ବିଶାଳ ଜନସମୂହ ମହାବେଗରେ ଉମ୍ମାଦିତ ହେଲା; ପର୍ବ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଉଠୁଥିବା ସମୁଦ୍ର ପରି ଶୋଭା ପାଇଲା।
Verse 5
ते स्ववारं समास्थाय वर्त्मकर्मणि कोविदाः।करणैर्विविधोपेतैः पुरस्तात्सम्प्रतस्थिरे।।।।
ମାର୍ଗକାର୍ଯ୍ୟରେ କୋବିଦ ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଦଳରେ ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କରି, ବିଭିନ୍ନ ଉପକରଣ ସହ ସଜ୍ଜ ହୋଇ, ଆଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 6
लतावल्ली श्च गुल्मांश्च स्थाणूनश्मन एव च।जनायांचक्रिरे मार्गं छिन्दन्तो विविधान्द्रुमान्।।।।
ଲତା-ବଲ୍ଲୀ ଓ ଗୁଲ୍ମକୁ କାଟି, ଠୁଣ୍ଠା ଏବଂ ପାଷାଣକୁ ମଧ୍ୟ ହଟାଇ, ବିଭିନ୍ନ ବୃକ୍ଷକୁ ଫେଲି, ରାଜାଙ୍କ ଲୋକେ ଜନତା ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ମାର୍ଗ ତିଆରି କଲେ।
Verse 7
अवृक्षेषु च देशेषु केचिद्वृक्षानरोपयन्।केचित्कुठारैष्टङ्कैश्च दात्रैश्चिन्दन्क्वचित्क्वचित्।।।।
ବୃକ୍ଷହୀନ ଦେଶରେ କେହି ବୃକ୍ଷର ଚାରା ରୋପଣ କଲେ; ଆଉ କେହି ଏଠି ସେଠି କୁହାଡ଼, ଟଙ୍କା ଓ ଦାତରାଦି ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧିକୁ ବାଧାଦାୟକ ଶାଖାଗୁଡ଼ିକୁ କାଟୁଥିଲେ।
Verse 8
अपरे वीरणस्तम्भान्बलिनो बलवत्तराः।विधमन्ति स्म दुर्गाणि स्थलानि च ततस्ततः।।।।
ଆଉ କେହି—ବଳବାନ, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ବଳବାନ—ବୀରଣ ଘାସର କଠିନ ଗୁଛଗୁଡ଼ିକୁ ମୂଳସହିତ ଉପାଡ଼ି ଫେଲୁଥିଲେ; ଏବଂ ଏଠି ସେଠି ଦୁର୍ଗମ ଭୂମିଭାଗକୁ ସମତଳ କରୁଥିଲେ।
Verse 9
अपरेऽपूरयन्कूपान्पांसुभि श्श्वभ्रमायतम्।निम्नभागान्स्ततः केचित्समान्श्चक्रु स्समन्ततः।।।।
କେହି ଢିଲା ମାଟି ଦ୍ୱାରା କୂପ ଓ ବିଶାଳ ଗର୍ତ୍ତଗୁଡ଼ିକୁ ପୂରିଦେଲେ; ତାପରେ ଅନ୍ୟ କେହି ନିମ୍ନଭାଗଗୁଡ଼ିକୁ ସମସ୍ତଦିଗରେ ସମତଳ ଓ ସମାନ କରିଦେଲେ।
Verse 10
बबन्धुर्बन्धनीयांश्च क्षोद्यान्सञ्चुक्षुदुस्तदा।बिभिदुर्भेदनीयांश्च तांस्तान्देशान्नरा स्तदा।।।।
ତେବେ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ବନ୍ଧିବା ଦରକାର ଥିଲା ସେଠାରେ ବନ୍ଧ କଲେ, ଯାହା ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଦରକାର ଥିଲା ତାହା ଚୁର୍ଣ୍ଣ କଲେ, ଏବଂ ଯାହା ଭେଦିବା ଦରକାର ଥିଲା ତାହା ଭେଦିଲେ—ମାର୍ଗର ସେ ସେ ଅଞ୍ଚଳକୁ ସଫା କରି ଖୋଲିଦେଲେ।
Verse 11
अचिरेणैव कालेन परिवाहान्बहूदकान्।चक्रुर्बहुविधाकारान् सागरप्रतिमान्बहून्।।।।
ଅତି ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ସେମାନେ ବହୁ ଜଳ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର, କ୍ଷମତାରେ ସାଗରସଦୃଶ ଅନେକ ଜଳବାହିନୀ ଓ ଜଳାଶୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 12
निर्जलेषु च देशेषु खानयामासुरुत्तमान्।उदपानान्बहुविधान्वेदिकापरिमण्डितान्।।।।
ଏବଂ ନିର୍ଜଳ ଦେଶମାନେ ସେମାନେ ଉତ୍ତମ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଉଦପାନ—ପାନୀୟ ଜଳର କୂଆ—ଖନନ କରାଇଲେ; ଯାହା ବେଦିକା ଓ ପରିମଣ୍ଡନ (ସୁରକ୍ଷା ଘେରା)ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ ଥିଲା।
Verse 13
ससुधाकुट्टिमतलः प्रपुष्पितमहीरुहः।मत्तोद्घुष्ट द्विजगणः पताकाभिरलङ्कृतः।।।।चन्दनोदकसंसिक्तो नानाकुसुमभूषितः।बह्वशोभत सेनायाः पन्था स्सुरपथोपमः।।।।
ସେନାର ପଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ ଥିଲା—ସୁଧାକୁଟ୍ଟିମ ତଳଭାଗରେ ମଣ୍ଡିତ, ପୁଷ୍ପିତ ବୃକ୍ଷଶ୍ରେଣୀରେ ଶୋଭିତ, ମତ୍ତ ପକ୍ଷୀଦଳର କଲରବରେ ଗୁଞ୍ଜିତ; ପତାକାଧ୍ୱଜରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ଚନ୍ଦନମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ସିଞ୍ଚିତ, ନାନାପ୍ରକାର କୁସୁମରେ ଭୂଷିତ—ଦେବପଥ ସଦୃଶ ଲାଗୁଥିଲା।
Verse 14
ससुधाकुट्टिमतलः प्रपुष्पितमहीरुहः।मत्तोद्घुष्ट द्विजगणः पताकाभिरलङ्कृतः।।2.80.13।।चन्दनोदकसंसिक्तो नानाकुसुमभूषितः।बह्वशोभत सेनायाः पन्था स्सुरपथोपमः।।2.80.14।।
ସେନାର ରାଜପଥ ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ଶୋଭିଲା—ସୁଧାକୁଟ୍ଟିମରେ ପାଥରା ତଳ, ପୁଷ୍ପିତ ବୃକ୍ଷଶ୍ରେଣୀ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଉଲ୍ଲାସଗୀତରେ ଗୁଞ୍ଜିତ; ପତାକାଧ୍ୱଜରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ଚନ୍ଦନଜଳରେ ସିଞ୍ଚିତ, ନାନାପ୍ରକାର ପୁଷ୍ପରେ ଛିଟାଇଥିବା—ଦେବମାର୍ଗ ସଦୃଶ ଥିଲା।
Verse 15
आज्ञाप्याथ यथाऽज्ञप्ति युक्तास्तेऽधिकृता नराः।रमणीयेषु देशेषु बहुस्वादुफलेषु च।।।।यो निवेशस्त्वभिप्रेतो भरतस्य महात्मनः।भूयस्तं शोभयामासुर्भूषाभिर्भूषणोपमम्।।।।
ତାପରେ ନିୟୁକ୍ତ ଅଧିକାରୀମାନେ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଯଥାବିଧି କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ରମଣୀୟ ଏବଂ ମଧୁର ଫଳରେ ସମୃଦ୍ଧ ଦେଶମାନଙ୍କରେ ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ନିବାସସ୍ଥାନ ନିର୍ବାଚନ କଲେ; ପୁନଃପୁନଃ ଭୂଷାଦିରେ ଶୋଭାୟିତ କରି, ସେ ଶିବିରଗୁଡ଼ିକୁ ଆଭୂଷଣ ସଦୃଶ କରିଦେଲେ।
Verse 16
आज्ञाप्याथ यथाऽज्ञप्ति युक्तास्तेऽधिकृता नराः।रमणीयेषु देशेषु बहुस्वादुफलेषु च।।2.80.15।।यो निवेशस्त्वभिप्रेतो भरतस्य महात्मनः।भूयस्तं शोभयामासुर्भूषाभिर्भूषणोपमम्।।2.80.16।।
ତାପରେ ଅଧିକୃତ କର୍ମଚାରୀମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ସଠିକ୍ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ମଧୁର ଫଳରେ ସମୃଦ୍ଧ ମନୋହର ଅଞ୍ଚଳମାନଙ୍କରେ ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶ୍ରାମସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ; ଏବଂ ଏମିତି ଭାବେ ଭୂଷିତ କଲେ ଯେ ସେ ନିବାସସ୍ଥାନ ନିଜେ ଆଭୂଷଣ ପରି ଦିଶିଲା।
Verse 17
नक्षत्रेषु प्रशस्तेषु मुहूर्तेषु च तद्विदः।निवेशान् स्थापयामासुर्भरतस्य महात्मनः।।।।
ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର ଏବଂ ଯଥୋଚିତ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, କାଳତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କ ନିବାସ-ଶିବିରଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଫଳରେ ଯାତ୍ରାର ପର୍ଯ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକ ଶୁଭ ଗଗନୀୟ ପରିସ୍ଥିତି ସହ ସମନ୍ୱିତ ହେଲା।
Verse 18
बहुपांसुचयाश्चापि परिखापरिवारिताः।तत्रेन्द्रकीलप्रतिमाः प्रतोलीवरशोभिताः।।।।प्रासादमालावितता स्सौधप्राकारसंवृताः।पताकाशोभिता स्सर्वे सुनिर्मितमहापथाः।।।।विसर्पद्भिरिवाऽकाशे विटङ्काग्रविमानकैः।समुच्छ्रितैर्निवेशास्ते बभुश्शक्रपुरोपमाः।।।।
ସେଠାରେ ବହୁ ରେତିର ଢେର ଉଠାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ପରିଖାଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ଘେରାଯାଇଥିଲା; ଇନ୍ଦ୍ରକୀଳ ପର୍ବତ ସଦୃଶ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରାକାର ଓ ଶୋଭାମୟ ପ୍ରତୋଳୀଦ୍ୱାର ତାହାକୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରୁଥିଲା।
Verse 19
बहुपांसुचयाश्चापि परिखापरिवारिताः।तत्रेन्द्रकीलप्रतिमाः प्रतोलीवरशोभिताः।।2.80.18।।प्रासादमालावितता स्सौधप्राकारसंवृताः।पताकाशोभिता स्सर्वे सुनिर्मितमहापथाः।।2.80.19।।विसर्पद्भिरिवाऽकाशे विटङ्काग्रविमानकैः।समुच्छ्रितैर्निवेशास्ते बभुश्शक्रपुरोपमाः।।2.80.20।।
ପ୍ରାସାଦମାଳାରେ ସେ ନଗର ବିସ୍ତୃତ ଥିଲା ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ସୌଧ-ପ୍ରାକାରଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲା; ସର୍ବତ୍ର ପତାକା ଶୋଭା ବଢ଼ାଉଥିଲା ଏବଂ ବିଶାଳ ମହାପଥଗୁଡ଼ିକ ସୁନିର୍ମିତ ଓ ସୁବିନ୍ୟସ୍ତ ଥିଲା।
Verse 20
बहुपांसुचयाश्चापि परिखापरिवारिताः।तत्रेन्द्रकीलप्रतिमाः प्रतोलीवरशोभिताः।।2.80.18।।प्रासादमालावितता स्सौधप्राकारसंवृताः।पताकाशोभिता स्सर्वे सुनिर्मितमहापथाः।।2.80.19।।विसर्पद्भिरिवाऽकाशे विटङ्काग्रविमानकैः।समुच्छ्रितैर्निवेशास्ते बभुश्शक्रपुरोपमाः।।2.80.20।।
ଆକାଶେ ପ୍ରସାରିତ ହେଉଥିବା ପରି ଶିଖରାଗ୍ର ଭବନମାନଙ୍କ ସହ ସେ ନିବାସଗୁଡ଼ିକ ଉଚ୍ଚରେ ଉଦ୍ଧତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲା—ଶକ୍ରଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ପୁରୀ ସଦୃଶ।
Verse 21
जाह्नवीं तु समासाद्य विविधद्रुमकाननाम्।शीतलामलपानीयां महामीनसमाकुलाम्।।।।
ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରୁମର କାନନରେ ଶୋଭିତ ତଟବର୍ତ୍ତୀ, ଶୀତଳ ଓ ନିର୍ମଳ ପାନୀୟଜଳଯୁକ୍ତ, ମହାମୀନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା)କୁ ସେମାନେ ପହଞ୍ଚି ନଦୀତଟରେ ଆସିଲେ।
Verse 22
सचन्द्रतारागणमण्डितं यथा नभः क्षपायाममलं विराजते।नरेन्द्रमार्गस्स तथा व्यराजत क्रमेण रम्यः शुभशिल्पिनिर्मितः।।।।
ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରାଗଣରେ ମଣ୍ଡିତ ନିର୍ମଳ ରାତ୍ରିଆକାଶ ଯେପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ବିରାଜେ, ସେପରି କୁଶଳ ଶିଳ୍ପୀମାନେ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ନିର୍ମାଣ କରିଥିବା ରମ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ନରେନ୍ଦ୍ରମାର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes a collective civic action rather than a debate: the state mobilizes skilled labor to ensure safe passage and dignified reception for Bharata, presenting governance as dharma expressed through public works, safety, and ordered planning.
Dharma is operational: legitimacy and virtue are supported by disciplined institutions—measurement, supervision, timely execution, and care for water and roads—showing that ethical kingship includes infrastructure, aesthetics, and ritual auspiciousness.
Key landmarks include the royal road (नरेन्द्रमार्ग) engineered and beautified for procession, the fortified encampments likened to Śakra’s city, and the river Jāhnavī (Gaṅgā), described as cool, clear, fish-rich, and bordered by diverse tree-groves.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.