Sarga 87
गुहसंवादः · रामस्य रात्रिवासवर्णनम् (Dialogue with Guha: Account of Rama’s Night Halt)
अयोध्याकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ଗୁହଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଭରତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖାକୁଳ ହୋଇ ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। କ୍ଷଣମାତ୍ର ସମ୍ଭଳି ପୁଣି ଶୋକବେଗରେ ପଡ଼ିଯାଆନ୍ତି; ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଶୋକରେ ମୂର୍ଛିତ ହୁଅନ୍ତି। ତାପରେ ଉପବାସରେ କ୍ଷୀଣ ଓ ଦୀନ ଭରତଙ୍କ ମାତାମାନେ ଆସି ପଡ଼ିଥିବା ଭରତଙ୍କୁ ଘେରି ଶୋକ କରନ୍ତି। କୌଶଲ୍ୟା ବିଶେଷ ମାତୃସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଆରୋଗ୍ୟ ଓ କୁଳଜୀବନର ଆଶ୍ରୟ ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି, ଏବଂ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବିଷୟରେ ‘କିଛି ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରିୟ’ ଶୁଣା ହୋଇନାହିଁ—ଏମିତି ଆଶ୍ୱାସନ ଚାହାନ୍ତି। ଭରତ କିଛି ସମ୍ଭଳି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଗୁହଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାତିରେ କେଉଁଠି ରହିଲେ, କ’ଣ ଭୋଜନ କଲେ, କେଉଁ ଶୟନରେ ଶୁଇଲେ। ଗୁହ ଆନନ୍ଦରେ ଆତିଥ୍ୟବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି—ବହୁ ଅନ୍ନ, ଫଳ ଓ ଭକ୍ଷ୍ୟ ଅର୍ପଣ ହୋଇଥିଲା; କିନ୍ତୁ ରାମ କ୍ଷାତ୍ରଧର୍ମ ସ୍ମରି ପ୍ରତିଗ୍ରହ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ମିତ୍ରଭାବରେ ‘ସଦା ଦେବା ଉଚିତ, ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ’ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ରାମ ସୀତାସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଣିଥିବା ଜଳ ପାନ କରି ଉପବାସ ରଖିଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶେଷ ଜଳରେ ତୃପ୍ତ ହେଲେ। ତିନିଜଣେ ମୌନ ଧାରଣ କରି ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନା କଲେ। ପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦର୍ଭ ଆଣି ଶୁଭ ଶୟନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ରାମ-ସୀତାଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି ଦୂରେ ଦାଁଡ଼ି ରାତିଭରି ପହରା ଦେଲେ; ଗୁହ ମଧ୍ୟ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ସ୍ୱଜନମାନଙ୍କ ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟରେ ରହି ମହେନ୍ଦ୍ରସମ ରାମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ଏହି ସର୍ଗ ଭ୍ରାତୃଭକ୍ତି, ଆତିଥ୍ୟଧର୍ମ, କ୍ଷାତ୍ରନୀତି ଓ ତପୋମୟ ବନଜୀବନର ଅନୁଶାସନକୁ ସମନ୍ୱୟ କରେ।
Shlokas
Verse 1
गुहस्य वचनं श्रुत्वा भरतो भृशमप्रियम् ।ध्यानं जगाम तत्रैव यत्र तच्छ्रुतमप्रियम् ॥१॥
ଗୁହଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପ୍ରିୟ ବଚନ ଶୁଣି ଭରତ ଭାରି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ସେ ଦୁଃଖଦ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣିଥିଲେ, ସେଠିଏ ମୌନ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ।
Verses 2-3
सुकुमारो महासत्त्वस्सिंहस्कन्धो महाभुजः ।पुण्डरीकविशालाक्ष स्तरुणः प्रियदर्शनः ॥२॥प्रत्याश्वस्य मुहूर्तं तु कालं परमदुर्मनाः ।पपात सहसा तोत्रैर्ह्यतिविद्ध इव द्विपः ॥३॥
ଭରତ ସୁକୁମାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମହାସତ୍ତ୍ୱଶାଳୀ, ସିଂହସଦୃଶ ବିଶାଳ ସ୍କନ୍ଧ, ମହାଭୁଜ, ପୁଣ୍ଡରୀକ ସମ ବିଶାଳ ନୟନ, ଯୁବକ ଓ ପ୍ରିୟଦର୍ଶନ—କ୍ଷଣମାତ୍ର ସଚେତନ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ପରମ ଶୋକରେ ମନ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଅଙ୍କୁଶରେ ଅତ୍ୟଧିକ ବିଦ୍ଧ ହାତୀ ପରି ହଠାତ୍ ପଡ଼ିଗଲେ।
Verse 4
तदवस्थं तु भरतं शत्रुघ्नोऽनन्तरस्थितः ।परिष्वज्य रुरोदोच्चैर्विसंज्ञश्शोककर्शितः ॥४॥
ଭରତଙ୍କୁ ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ସମୀପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କାନ୍ଦିଲେ; ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ସେ ଅଚେତନ ହେଲେ।
Verse 5
ततस्सर्वास्समापेतुर्मातरो भरतस्य ताः ।उपवासकृशा दीना भर्तृव्यसनकर्शिताः ॥५॥
ତେବେ ଭରତଙ୍କ ସମସ୍ତ ମାତାମାନେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଶୀଘ୍ର ଆସିଲେ; ଉପବାସରେ କୃଶ, ଦୀନ, ଏବଂ ପତିଙ୍କ ଉପରେ ଆସିଥିବା ବିପଦରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିଲେ।
Verse 6
ताश्च तं पतितं भूमौ रुदन्त्यः पर्यवारयन् ।कौसल्या त्वनुसृत्यैनं दुर्मनाः परिषस्वजे ॥६॥
ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବାବେଳେ ସେମାନେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ; କୌସଲ୍ୟା ଗଭୀର ବିଷାଦରେ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଭରତଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
Verse 7
वत्सला स्वं यथा वत्समुपगूह्य तपस्विनी ।परिपप्रच्छ भरतं रुदन्ती शोकलालसा ॥७॥
ତପସ୍ୱିନୀ କୌସଲ୍ୟା ମାତୃସ୍ନେହରେ, ନିଜ ବଛାକୁ ଯେପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ ସେପରି ଭରତଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; କାନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ଶୋକକୁ ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ ଆତୁର ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
Verse 8
पुत्र व्याधिर्न ते कच्चिच्छरीरं परिबाधते ।अद्य राजकुलस्यास्य त्वदधीनं हि जीवितम् ॥८॥
“ପୁତ୍ର, ତୋ ଶରୀରକୁ କୌଣସି ବ୍ୟାଧି ପୀଡ଼ା ଦେଉନାହିଁ ତ? ଆଜି ଏହି ରାଜକୁଳର ଜୀବନ ତୋ ଉପରେ ହିଁ ନିର୍ଭର।”
Verse 9
त्वां दृष्ट्वा पुत्र जीवामि रामे सभ्रातृकेगते ।वृत्ते दशरथे राज्ञि नाथ एकस्त्वमद्य नः ॥९॥
“ପୁତ୍ର, ରାମ ଭାଇ ସହ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ରାଜା ଦଶରଥ ପରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ତୋତେ ଦେଖି ମୁଁ ଜୀବିତ ଅଛି। ଆଜିଠାରୁ ତୁହିଁ ଆମର ଏକମାତ୍ର ନାଥ ଓ ରକ୍ଷକ।”
Verse 10
कच्चिन्न लक्ष्मणे पुत्र श्रुतं ते किंचदप्रियम् ।पुत्रे वाऽप्येकपुत्राया स्सहभार्ये वनं गते ॥१०॥
ପୁତ୍ର, କହ—ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଷୟରେ କିମ୍ବା ପତ୍ନୀ ସହ ବନକୁ ଯାଇଥିବା ମୋର ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ରାମ ବିଷୟରେ, ତୁମେ କୌଣସି ଅପ୍ରିୟ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣିନାହଁ ତ?
Verse 11
स मुहूर्तं समाश्वस्य रुदन्नेव महायशाः ।कौसल्यां परिसान्त्वेद्यं गुहं वचनमब्रवीत् ॥११॥
ମହାୟଶସ୍ବୀ ଭରତ କିଛିକ୍ଷଣ ନିଜକୁ ସମ୍ଭାଳିଲେ; ଅଶ୍ରୁ ବହାଉଥିବା ସହିତେ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ପରେ ଗୁହଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Verse 12
भ्राता मे क्वावसद्रात्रौ क्व सीता क्व च लक्ष्मणः ।अस्वपच्छयने कस्मिन् किं भुक्त्वा गुह शंस मे ॥१२॥
ହେ ଗୁହା, ସେ ରାତିରେ ମୋ ଭ୍ରାତା କେଉଁଠି ରହିଲେ? ସୀତା କେଉଁଠି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି? କେଉଁ ଶୟ୍ୟାରେ ସେମାନେ ଶୋଇଲେ, କ’ଣ ଭୋଜନ କଲେ? ମୋତେ କୁହ।
Verse 13
सोऽब्रवीद्भरतं हृष्टो निषादाधिपतिर्गुहः ।यद्विधं प्रतिपेदे च रामे प्रियहितेऽतिथौ ॥१३॥
ନିଷାଦାଧିପତି ଗୁହ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ—ପ୍ରିୟମିତ୍ର ଓ ସମ୍ମାନିତ ଅତିଥି ରାମଙ୍କୁ ମୁଁ କେମିତି ଗ୍ରହଣ କରି ସେବା କରିଥିଲି।
Verse 14
अन्नमुच्चावचं भक्षाः फलानि विविधानि च ।रामायाभ्यवहारार्थं बहुचोपहृतं मया ॥१४॥
ରାମଙ୍କ ଭୋଜନାର୍ଥେ ମୁଁ ନାନାପ୍ରକାର ଅନ୍ନ, ବିଭିନ୍ନ ଭକ୍ଷ୍ୟ ଓ ନାନାବିଧ ଫଳ—ବହୁ ପରିମାଣରେ ଉପହାର ଭାବେ ଆଣିଥିଲି।
Verse 15
तत्सर्वं प्रत्यनुज्ञासीद्राम स्सत्यपराक्रमः ।न तु तत्प्रत्यगृह्णात्स क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ॥१५॥
ସତ୍ୟପରାକ୍ରମୀ ରାମ ସେ ସବୁକୁ କୃପାପୂର୍ବକ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଲେ; କିନ୍ତୁ କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କରି ସେ ଉପହାର ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ।
Verse 16
न ह्यस्माभिः प्रतिग्राह्यं सखे देयं तु सर्वदा ।इति तेन वयं राजन्ननुनीता महात्मना ॥१६॥
‘ହେ ସଖେ, ଆମେ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସଦା ଦେବା ହିଁ ଉଚିତ’—ଏହିପରି କହି, ହେ ରାଜନ, ସେ ମହାତ୍ମା ଆମକୁ ସୌମ୍ୟଭାବେ ଅନୁନୟ କଲେ।
Verse 17
लक्ष्मणेन समानीतं पीत्वा वारि महायशाः ।औपवास्यं तदाऽकार्षीद्राघवस्सह सीतया ॥१७॥
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଣିଥିବା ଜଳକୁ ମହାୟଶସ୍ବୀ ରାଘବ ସୀତାଙ୍କ ସହ ପାନ କରି, ସେତେବେଳେ କେବଳ ଜଳପାନ କରି ଉପବାସ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 18
ततस्तु जलशेषेण लक्ष्मणोऽप्यकरोत्तदा ।वाग्यतास्ते त्रय स्सन्ध्यां समुपासत संहिताः ॥१८॥
ତାପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଜଳରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ବାକ୍-ସଂୟମୀ ଓ ମନେ ସଂହତ ହୋଇ, ସେ ତିନିଜଣେ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ କଲେ।
Verse 19
सौमित्रिस्तु ततः पश्चादकरोत्स्वास्तरं शुभम् ।स्वयमानीय बर्हींषि क्षिप्रं राघवकारणात् ॥१९॥
ତା’ପରେ ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାଘବଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଶୀଘ୍ରେ ନିଜେ ବର୍ହୀଂଷି (ତୃଣ) ଆଣି ଶୁଭ ଶୟ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ।
Verse 20
तस्मिन्समाविशद्राम स्स्वास्तरे सह सीतया ।प्रक्षाल्य च तयोः पादावपचक्राम लक्ष्मणः ॥२०॥
ସେଇ ଶୟ୍ୟାରେ ରାମ ସୀତାଙ୍କ ସହ ଶୟନ କଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଦୁହଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି, ପରେ କିଛି ଦୂରକୁ ସରିଗଲେ।
Verse 21
एतत्तदिङ्गुदीमूलमिदमेव च तत्तृणम् ।यस्मिन्रामश्च सीता च रात्रिं तां शयितावुभौ ॥२१॥
ଏହିଟି ସେଇ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଗଛର ମୂଳ, ଏହିଟି ହିଁ ସେଇ ତୃଣ-ଶୟ୍ୟା; ଯାହାରେ ରାମ ଓ ସୀତା—ଉଭୟେ—ସେ ରାତି ଶୟନ କରିଥିଲେ।
Verse 22
नियम्य पृष्ठे तु तलाङ्गुलित्रवान् शरैस्सुपूर्णाविषुधी परन्तपः ।महाद्धनु स्सज्यमुपोह्य लक्ष्मणो निशामतिष्ठत्परितोऽस्य केवलम् ॥२२॥
ଶତ୍ରୁଦମନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହସ୍ତତଳ ଓ ଅଙ୍ଗୁଳିର ରକ୍ଷାକବଚ ପିନ୍ଧି, ପିଠିରେ ଶରପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଇ ତୂଣୀର ବାନ୍ଧି, ମହାଧନୁଷକୁ ତାଣି ସଜ୍ଜ ରଖି, ରାମଙ୍କ ଚାରିପାଖେ ଏକାକୀ ରାତିଭରି ଜାଗି ପହରା ଦେଲେ।
Verse 23
तत स्त्वहंचोत्तमबाणचापधृत् स्थितोऽभवं तत्र स यत्र लक्ष्मणः ।अतन्द्रितैर्ज्ञातिभिरात्तकार्मुकैर्महेन्द्रकल्पं परिपालयंस्तदा ॥२३॥
ତାପରେ ମୁଁ ଉତ୍ତମ ବାଣ ଓ ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି, ଯେଉଁଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲି; ଏବଂ ଅତନ୍ଦ୍ର, ଧନୁଷଧାରୀ ମୋ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶି, ମହେନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ରାମଙ୍କୁ ସେ ସମୟରେ ପରିପାଳନ କଲି।
Frequently Asked Questions
Rama declines Guha’s abundant offerings despite warm hospitality, explicitly aligning with kshatriya discipline: one should give, not accept. The action frames renunciation not as poverty but as principled restraint during exile.
The Sarga teaches dharma as self-regulation under distress: Bharata steadies grief to seek truthful details; Kausalya’s maternal care becomes ethical stewardship; and Rama’s conduct integrates hospitality with non-possessiveness, supported by Lakshmana’s vigilant service.
The night-rest is mapped to the foot of an ingudi tree and a grass/darbha bed, with evening worship (sandhyā) and the practice of fasting. The sentinel scene highlights weapons (strung bow, quivers, arrows) as cultural markers of protective duty in forest travel.
Ask anything about Sarga 87 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
