Sarga 110
लोकसमुत्पत्ति-वर्णनम् तथा इक्ष्वाकुवंश-प्रशंसा (Cosmogony and Ikshvaku Genealogy as Counsel to Rama)
अयोध्याकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ କ୍ରୋଧାବିଷ୍ଟ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି ସଠିକ୍ ପଥରେ ଆଣିବା ପାଇଁ ମହର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଜାବାଲିଙ୍କ ପୂର୍ବବକ୍ତବ୍ୟକୁ ସେ ନାସ୍ତିକ୍ୟପ୍ରଚାର ଭାବେ ନୁହେଁ, ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କହାଯାଇଥିବା ବ୍ୟବହାରିକ ପ୍ରେରଣାମୂଳକ ଯୁକ୍ତି ଭାବେ ପୁନଃବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି; ତାପରେ ପ୍ରମାଣିକ ଧର୍ମଶିକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ସୃଷ୍ଟି-ଉତ୍ପତ୍ତିର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା ହୁଏ—ଆଦିରେ କେବଳ ଜଳ, ପରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ, ଏବଂ ବରାହାବତାରରେ ପୃଥିବୀର ଉଦ୍ଧାର। ତାପରେ ମନୁ ଓ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅଯୋଧ୍ୟାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜାମାନଙ୍କ ବଂଶପରମ୍ପରା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଏହି ବଂଶାବଳୀ ନୀତି-ଧର୍ମର ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଦିଆଯାଏ—ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁକୁଳର ମର୍ଯ୍ୟାଦାନୁସାରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ହୁଏ। ତେଣୁ ଦଶରଥଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ରାମ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ପ୍ରଜାରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ ଓ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ରାଜଧର୍ମକୁ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରଖନ୍ତୁ—ଏହି ହିତୋପଦେଶ ଦିଆଯାଏ। ସୃଷ୍ଟିସ୍ମୃତି, ବଂଶସ୍ମରଣ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର-ନୀତିକୁ ଏକତ୍ର କରି, ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟଗ୍ରହଣ ହିଁ କୁଳଧର୍ମ ଓ ଲୋକହିତର ରକ୍ଷା ବୋଲି ସର୍ଗଟି ପ୍ରତିପାଦନ କରେ।
Shlokas
Verse 1
क्रुद्धमाज्ञाय रामं तु वसिष्ठः प्रत्युवाच ह।जाबालिरपि जानीते लोकस्यास्य गतागतिम्।।।।
ରାମ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି ବଶିଷ୍ଠ ମୁନି ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ଜାବାଳି ମଧ୍ୟ ଏହି ଲୋକରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଆସା-ଯିବା, ତାଙ୍କର ଗତି ଓ ପରଗତିକୁ ଜାଣନ୍ତି।”
Verse 2
निवर्तयितुकामस्तु त्वामेतद्वाक्यमब्रवीत्।इमां लोकसमुत्पत्तिं लोकनाथ निबोध मे।।।।
ତୁମକୁ ଫେରାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ସେ ତୁମକୁ ଏହି ବଚନ କହିଲା: “ହେ ଲୋକନାଥ, ମୋ ପାଖରୁ ଲୋକୋତ୍ପତ୍ତି—ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତିବୃତ୍ତାନ୍ତ—ଶୁଣି ଜାଣ।”
Verse 3
सर्वं सलिलमेवासीत्पृथिवी यत्र निर्मिता।तत: समभवद्ब्रह्मा स्वयम्भूर्दैवतै: सह।।।।
ଆଦିକାଳରେ ସମସ୍ତଂ ଜଳମୟ ଥିଲା; ସେହି ଜଳରୁ ପୃଥିବୀ ନିର୍ମିତ ହେଲା। ତାପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 4
स वराहस्ततो भूत्वा प्रोज्जहार वसुन्धराम्।असृजच्च जगत्सर्वं सह पुत्रैः कृतात्मभिः।।।।
ତାପରେ ସେ ବରାହରୂପ ଧାରଣ କରି ବସୁନ୍ଧରାକୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ; ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା, ଆତ୍ମସଂୟମୀ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 5
आकाशप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः।तस्मान्मरीचि: संजज्ञे मरीचेः कश्यप: सुतः।।।।
ଆକାଶରୁ ପ୍ରଭବିତ ବ୍ରହ୍ମା ଶାଶ୍ୱତ, ନିତ୍ୟ ଓ ଅବ୍ୟୟ; ତାଙ୍କଠାରୁ ମରୀଚି ଜନ୍ମିଲେ, ଏବଂ ମରୀଚିଠାରୁ ପୁତ୍ର କଶ୍ୟପ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 6
विवस्वान्काश्यपात् जज्ञे मनुर्वैवस्वत: स्वयम्।स तु प्रजापतिः पूर्वमिक्ष्वाकुस्तु मनो: सुतः।।।।
କଶ୍ୟପଠାରୁ ବିବସ୍ୱାନ୍ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଜନ୍ମିଲେ; ବିବସ୍ୱାନ୍ଠାରୁ ବୈବସ୍ୱତ ମନୁ ସ୍ୱୟଂ ଜନ୍ମିଲେ। ସେ ମନୁ ପ୍ରଥମ ପ୍ରଜାପତି ଥିଲେ; ଏବଂ ମନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 7
यस्येयं प्रथमं दत्ता समृद्धा मनुना मही।तमिक्ष्वाकुमयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्वकम्।।।।
ମନୁ ଯାହାଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ଏହି ସମୃଦ୍ଧ ପୃଥିବୀ ଦାନ କରିଥିଲେ, ସେଇ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କୁ ଅୟୋଧ୍ୟାର ପ୍ରାଚୀନତମ ରାଜା ବୋଲି ଜାଣ।
Verse 8
इक्ष्वाकोस्तु सुत श्रीमान्कुक्षिरेवेति विश्रुतः।कुक्षेरथात्मजो वीरो विकुक्षिरुदपद्यत।।।।
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କର ‘କୁକ୍ଷି’ ନାମରେ ବିଶ୍ରୁତ ଏକ ଶ୍ରୀମାନ ପୁତ୍ର ଥିଲେ; ଏବଂ କୁକ୍ଷିଙ୍କରୁ ବୀର ବିକୁକ୍ଷି ଜନ୍ମ ନେଲେ।
Verse 9
विकुक्षेस्तु महातेजा बाणः पुत्र प्रतापवान्।बाणस्य तु महाबाहुरनरण्यो महातपा:।।।।
ବିକୁକ୍ଷିଙ୍କରୁ ମହାତେଜସ୍ବୀ ଓ ପ୍ରତାପବାନ ପୁତ୍ର ବାଣ ଜନ୍ମିଲେ; ଏବଂ ବାଣଙ୍କରୁ ମହାବାହୁ, ମହାତପସ୍ବୀ ଅନରଣ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
Verse 10
नानावृष्टिर्बभूवास्मिन्नदुर्भिक्षं सतां वरे।अनरण्ये महाराजे तस्करो नापि कश्चन।।।।
ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାରାଜ ଅନରଣ୍ୟ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥିବାବେଳେ ଏଠାରେ ନ ଅନାବୃଷ୍ଟି ଥିଲା, ନ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ; ଏକଜଣ ଚୋର ମଧ୍ୟ ନଥିଲା।
Verse 11
अनरण्यान्महाबाहुः पृथु राजा बभूव ह।तस्मात्पृथोमेहाराजस्त्रिशङ्कुरुदपद्यत।।।।स सत्यवचनाद् वीर: सशरीरो दिवं गतः।
ଅନରଣ୍ୟଠାରୁ ମହାବାହୁ ପୃଥୁ ରାଜା ଜନ୍ମିଲେ; ପୃଥୁଠାରୁ ମହାରାଜ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେ ବୀର ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ସତ୍ୟବଚନର ପ୍ରଭାବରେ ଶରୀରସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।
Verse 12
त्रिशङ्कोरभवत्सूनुर्दुन्धुमारो महायशाः।।।।दुन्धुमारान्महातेजा युवनाश्वो व्यजायत।
ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାଯଶସ୍ବୀ ଦୁନ୍ଧୁମାର ଥିଲେ; ଦୁନ୍ଧୁମାରଠାରୁ ମହାତେଜସ୍ବୀ ଯୁବନାଶ୍ୱ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 13
युवनाश्वसुत श्श्रीमान्मान्धाता समपद्यत।।।।मान्धातुस्त महातेजा: सुसन्धिरुदपद्यत।सुसन्धेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसन्धिः प्रसेनजित्।।।।यशस्वी ध्रुवसन्धेस्तु भरतो रिपुसूदनः।
ଯୁବନାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶ୍ରୀମାନ ମାନ୍ଧାତା ହେଲେ; ମାନ୍ଧାତାଠାରୁ ମହାତେଜସ୍ବୀ ସୁସନ୍ଧି ଜନ୍ମିଲେ। ସୁସନ୍ଧିଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର—ଧ୍ରୁବସନ୍ଧି ଓ ପ୍ରସେନଜିତ। ଯଶସ୍ବୀ ଧ୍ରୁବସନ୍ଧିଠାରୁ ଶତ୍ରୁସୂଦନ ଭରତ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 14
युवनाश्वसुत श्श्रीमान्मान्धाता समपद्यत।।2.110.13।।मान्धातुस्त महातेजा स्सुसन्धिरुदपद्यत।सुसन्धेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसन्धिः प्रसेनजित्।।2.110.14।।यशस्वी ध्रुवसन्धेस्तु भरतो रिपुसूदनः।
ଯୁବନାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶ୍ରୀମାନ୍ ମାନ୍ଧାତା ଜନ୍ମିଲେ; ମାନ୍ଧାତାଠାରୁ ମହାତେଜସ୍ବୀ ସୁସନ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସୁସନ୍ଧିଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର—ଧ୍ରୁବସନ୍ଧି ଓ ପ୍ରସେନଜିତ୍; ଧ୍ରୁବସନ୍ଧିଠାରୁ ଯଶସ୍ବୀ ଶତ୍ରୁସୂଦନ ଭରତ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 15
भरतात्तु महाबाहोरसितो नाम जायत।।।।यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः।हैहयास्तालजङ्घाश्च शूराश्च शशिबिन्दवः।।।।
ମହାବାହୁ ଭରତଠାରୁ ଅସିତ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ। ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଶତ୍ରୁରୂପ ପ୍ରତିରାଜାମାନେ ଉଠିଲେ—ହୈହୟ, ତାଲଜଙ୍ଘ ଓ ଶୂର ଶଶିବିନ୍ଦୁମାନେ।
Verse 16
भरतात्तु महाबाहोरसितो नाम जायत।।2.110.15।।यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः।हैहयास्तालजङ्घाश्च शूराश्च शशिबिन्दवः।।2.110.16।।
ମହାବାହୁ ଭରତଠାରୁ ଅସିତ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ; ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଶତ୍ରୁରୂପ ପ୍ରତିରାଜାମାନେ ଉଠିଲେ—ହୈହୟ, ତାଲଜଙ୍ଘ ଓ ଶୂର ଶଶିବିନ୍ଦୁମାନେ।
Verse 17
तांस्तु सर्वान्प्रतिव्यूह्य युद्धे राजा प्रवासितः।स च शैलवरे रम्ये बभूवाभिरतो मुनिः।।।।
ରାଜା ଯୁଦ୍ଧରେ ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରତିବ୍ୟୂହ କରି ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ, ତଥାପି ପରାଜିତ ହୋଇ ପ୍ରବାସକୁ ନିର୍ବାସିତ ହେଲେ। ପରେ ସେ ରମ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତପ୍ରଦେଶରେ ବସି, ମୁନିସମ ଶାନ୍ତଚିତ୍ତରେ ରତ ରହିଲେ।
Verse 18
द्वे चास्य भार्ये गर्भिण्यौ बभूवतुरिति श्रुतिः।एका गर्भविनाशाय सपत्न्यै गरलं ददौ।।।।
ଶ୍ରୁତିଅନୁସାରେ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଗର୍ଭିଣୀ ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ, ସପତ୍ନୀର ଗର୍ଭନାଶ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ତାକୁ ବିଷ (ଗରଳ) ଦେଲା।
Verse 19
भार्गवश्च्यवनो नाम हिमवन्तमुपाश्रितः।तमृषिं समुपागम्य कालिन्दी त्वभ्यवादयत्।।2.110.19।।स तामभ्यवदद्विप्रो वरेप्सुं पुत्रजन्मनि।
ହିମବନ୍ତ ପର୍ବତକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା ଭାର୍ଗବ ଋଷି ଚ୍ୟବନ ନାମରେ ଥିଲେ। ସେ ମହର୍ଷିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କାଲିନ୍ଦୀ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କଲା; ପୁତ୍ରଜନ୍ମର ବର ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ତାକୁ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 20
पुत्रस्ते भविता देवि महात्मा लोकविश्रुतः।।।।धार्मिकश्च सुशीलश्च वंशकर्ताऽरिसूदनः।
“ହେ ଦେବୀ, ତୋର ଏକ ପୁତ୍ର ହେବ—ମହାତ୍ମା ଓ ଲୋକବିଶ୍ରୁତ; ଧାର୍ମିକ, ସୁଶୀଳ, ବଂଶକର୍ତ୍ତା ଏବଂ ଶତ୍ରୁସୂଦନ।”
Verse 21
कृत्वा प्रदक्षिणं हृष्टा मुनिंतमनुमान्य च।।।।पद्मपत्रसमानाक्षं पद्मगर्भसमप्रभम्।तत: सा गृहमागम्य देवी पुत्रं व्यजायत।।।।
ହର୍ଷିତ ହୋଇ ଦେବୀ ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ତାଙ୍କର ଅନୁମତି ନେଇ ଘରକୁ ଫେରିଲା। ତାପରେ ସେ ପଦ୍ମପତ୍ରସମ ନୟନଯୁକ୍ତ, ପଦ୍ମଗର୍ଭ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ଏକ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲା।
Verse 22
कृत्वा प्रदक्षिणं हृष्टा मुनिंतमनुमान्य च।।2.110.21।। पद्मपत्रसमानाक्षं पद्मगर्भसमप्रभम्। तत: सा गृहमागम्य देवी पुत्रं व्यजायत।।2.110.22।।
ହର୍ଷିତ ହୋଇ ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ଅନୁମତି ନେଲା; ପରେ ଘରକୁ ଫେରି ଦେବୀ ପଦ୍ମପତ୍ରସମ ନୟନଯୁକ୍ତ, ପଦ୍ମଗର୍ଭ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲା।
Verse 23
सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया।गरेण सह तेनैव जात स्स सगरोऽभवत्।।।।
କିନ୍ତୁ ତାହାର ସପତ୍ନୀ ଗର୍ଭକୁ ନାଶ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ତାକୁ ବିଷ ଦେଲା। ସେଇ ‘ଗର’ (ବିଷ) ସହିତ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାରୁ ସେ ଶିଶୁ ‘ସଗର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।
Verse 24
स राजा सगरो नाम य: समुद्रमखानयत्।इष्ट्वा पर्वणि वेगेन त्रासयन इमाः प्रजाः।।।
ସଗର ନାମକ ସେଇ ରାଜା ହିଁ ସମୁଦ୍ରକୁ ଖୋଦାଇଥିଲେ। ପର୍ବଦିନର ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଯଜ୍ଞ କରି, ନିଜ ମହାକାର୍ଯ୍ୟର ବେଗରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିଦେଲେ।
Verse 25
असमञ्जस्तु पुत्रोऽभूत्सगरस्येति न श्श्रुतम्।जीवन्नेव स पित्रा तु निरस्तः पापकर्मकृत्।।।।
ଆମେ ଶୁଣିଛୁ ଯେ ସଗରଙ୍କ ଅସମଞ୍ଜ ନାମକ ଏକ ପୁତ୍ର ଥିଲା। ପିତା ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ, ପାପକର୍ମକାରୀ ସେ ପୁତ୍ରକୁ ରାଜା ନିର୍ବାସିତ କଲେ।
Verse 26
अंशुमानिति पुत्रोऽभूदसमञ्जस्य वीर्यवान्।दिलीपोंशुमतः पुत्रो दिलीपस्य भगीरथः।।।।
ଅସମଞ୍ଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ବୀର୍ୟବାନ ଅଂଶୁମାନ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଅଂଶୁମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦିଲୀପ, ଏବଂ ଦିଲୀପଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭଗୀରଥ।
Verse 27
भगीरथात्ककुत्स्थस्तु काकुत्स्था येन विश्रुताः।ककुत्स्थस्य च पुत्रोऽभूद्रघुर्येन च राघवाः।।।।
ଭଗୀରଥଙ୍କ ଠାରୁ କକୁତ୍ସ୍ଥ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କ ବଂଶ ‘କାକୁତ୍ସ୍ଥ’ ନାମରେ ବିଶ୍ରୁତ ହେଲା। କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରଘୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆପଣମାନେ ‘ରାଘବ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 28
रघोस्तु पुत्रस्तेजस्वी प्रवृद्धः पुरुषादकः।कल्माषपाद स्सौदास इत्येवं प्रथितो भुवि।।।।
ରଘୁଙ୍କ ତେଜସ୍ବୀ ପୁତ୍ର ପରାକ୍ରମରେ ପ୍ରବୃଦ୍ଧ ହୋଇ, ଋଷିଶାପବଶେ କିଛିକାଳ ମନୁଷ୍ୟଭକ୍ଷକ ହେଲେ; ଭୂମିରେ ‘କଲ୍ମାଷପାଦ’ ଓ ‘ସୌଦାସ’ ନାମରେ ପ୍ରଥିତ ହେଲେ।
Verse 29
कल्माषपादपुत्रोऽभूच्छङ्खणस्त्विति विश्रुतः।यस्तु तद्वीर्यमासाद्य सहसैन्यो व्यनीनशत्।।।।
କଲ୍ମାଷପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ଶଙ୍ଖଣ’ ନାମରେ ବିଶ୍ରୁତ ହେଲେ; ଯେ କେହି ତାଙ୍କ ବୀର୍ୟକୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କଲା, ସେ ସେନାସହିତ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା।
Verse 30
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।।।
ଶଙ୍ଖଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୂର ଶ୍ରୀମାନ ସୁଦର୍ଶନ ହେଲେ; ସୁଦର୍ଶନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣ, ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୀଘ୍ରଗ। ଶୀଘ୍ରଗଙ୍କ ପୁତ୍ର ମରୁ; ମରୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରଶୁଶ୍ରୁବ; ଏବଂ ପ୍ରଶୁଶ୍ରୁବଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାଦ୍ୟୁତିମାନ ଅମ୍ବରୀଷ। ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କ ପୁତ୍ର ସତ୍ୟବିକ୍ରମୀ ନହୁଷ; ନହୁଷଙ୍କ ପରମଧାର୍ମିକ ପୁତ୍ର ନାଭାଗ। ନାଭାଗଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର—ଅଜ ଓ ସୁବ୍ରତ; ଏବଂ ଅଜଙ୍କ ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁତ୍ର ରାଜା ଦଶରଥ ହେଲେ।
Verse 31
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।2.110.30।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।2.110.31।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।2.110.32।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।2.110.33।।
ତୁମେ ତାଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଦାୟାଦ—‘ରାମ’ ନାମରେ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତେଣୁ, ହେ ନୃପ, ନିଜ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଦେଖାଶୁଣା କର।
Verse 32
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।2.110.30।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।2.110.31।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।2.110.32।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।2.110.33।।
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ୍ପରା ଏହି—ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ହିଁ ରାଜା ହୁଏ; ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ କନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 33
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।2.110.30।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।2.110.31।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।2.110.32।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।2.110.33।।
ହେ ମହାୟଶସ୍ବୀ ରାଘବ, ଆଜି ତୁମ ରାଘବକୁଳର ସନାତନ କୁଳଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ରତ୍ନସମୃଦ୍ଧ ଓ ବିଶାଳ ରାଷ୍ଟ୍ରସହିତ ଏହି ଧରାକୁ ପିତାଙ୍କ ପରି ଶାସନ କର।
Verse 34
तस्य ज्येष्ठोऽसि दायादो राम इत्यभिविश्रुतः।तद्गृहाण स्वकं राज्यमवेक्षस्व जनं नृप।।।।
ତୁମେ ତାଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଦାୟାଦ—‘ରାମ’ ନାମରେ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତେଣୁ, ହେ ନୃପ, ନିଜ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଦେଖାଶୁଣା କର।
Verse 35
इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां राजा भवति पूर्वजः।पूर्वजे नापरः पुत्रो ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।।।।
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ୍ପରା ଏହି—ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ହିଁ ରାଜା ହୁଏ; ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ କନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 36
स राघवाणां कुलधर्ममात्मनः सनातनं नाद्य विहन्तुमर्हसि।प्रभूतरत्नामनुशाधि मेदिनीं प्रभूतराष्ट्रां पितृवन्महायशः।।।।
ହେ ମହାୟଶସ୍ବୀ ରାଘବ, ଆଜି ତୁମ ରାଘବକୁଳର ସନାତନ କୁଳଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ରତ୍ନସମୃଦ୍ଧ ଓ ବିଶାଳ ରାଷ୍ଟ୍ରସହିତ ଏହି ଧରାକୁ ପିତାଙ୍କ ପରି ଶାସନ କର।
Frequently Asked Questions
Rama’s anger and refusal to be swayed is met with Vasistha’s intervention: the dilemma is whether Rama should return and accept kingship. Vasistha frames acceptance of the throne as a dharmic obligation grounded in lawful succession and public protection.
The chapter teaches that tradition and social order are not merely custom but ethical infrastructure: cosmogony and genealogy establish authority, and rājadharma requires the rightful heir to govern for lokasaṅgraha (welfare of the people).
Ayodhya is foregrounded as the dynastic seat of the Ikshvakus; Himavat appears as Chyavana’s refuge; and the ocean (samudra) is referenced through Sagara’s excavation motif—each serving as a cultural anchor for lineage memory and royal legitimacy.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.