Sarga 2

Verse 1

ततः परिषदं सर्वामामन्त्र्य वसुधाधिपः।हितमुद्धर्षणं चैवमुवाच प्रथितं वचः।।2.2.1।।

ତାପରେ ବସୁଧାଧିପ ଦଶରଥ ମହାରାଜ ସମଗ୍ର ପରିଷଦକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, ହିତକର ଓ ଉତ୍ସାହଜନକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବଚନ ଏପରି କହିଲେ।

Verse 2

दुन्दुभिस्वनकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना। स्वरेण महता राजा जीमूत इव नादयन्।।2.2.2।। राजलक्षणयुक्तेन कान्तेनानुपमेन च। उवाच रसयुक्तेन स्वरेण नृपतिर्नृपान्।।2.2.3।।

ଦୁନ୍ଦୁଭିର ନାଦ ପରି ଗମ୍ଭୀର ଓ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ମହାସ୍ୱରରେ ରାଜା ଦଶରଥ ନାଦ କଲେ—ଯେନେ ମେଘମାଳା ଗର୍ଜନ କରୁଛି।

Verse 3

दुन्दुभिस्वनकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना। स्वरेण महता राजा जीमूत इव नादयन्।।2.2.2।। राजलक्षणयुक्तेन कान्तेनानुपमेन च। उवाच रसयुक्तेन स्वरेण नृपतिर्नृपान्।।2.2.3।।

ଦୁନ୍ଦୁଭିର ନାଦ ପରି ଗମ୍ଭୀର ଓ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ମହାସ୍ୱରରେ ରାଜା ଦଶରଥ ନାଦ କଲେ—ଯେନେ ମେଘମାଳା ଗର୍ଜନ କରୁଛି।

Verse 4

विदितं भवतामेतद्यथा मे राज्यमुत्तमम्।पूर्वकैर्मम राजेन्द्रैस्सुतवत्परिपालितम्।।2.2.4।।

ଭବତାମାନଙ୍କୁ ଏହା ସୁବିଦିତ—ମୋର ଏହି ଉତ୍ତମ ରାଜ୍ୟ ପୂର୍ବକାଳର ମୋର ରାଜେନ୍ଦ୍ରମାନେ, ମହାରାଜମାନେ, ପ୍ରଜାକୁ ନିଜ ସନ୍ତାନ ପରି ସ୍ନେହରେ ରକ୍ଷା କରି ପରିପାଳନ କରିଥିଲେ।

Verse 5

सोऽहमिक्ष्वाकुभि स्सर्वैर्नरेन्द्रैः परिपालितम्।श्रेयसा योक्तुकामोऽस्मि सुखार्हमखिलं जगत्।।2.2.5।।

ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ସମସ୍ତ ନରେନ୍ଦ୍ରମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଯାହାକୁ ପରିପାଳନ କରିଆସିଛନ୍ତି, ସୁଖାର୍ହ ଏହି ଅଖିଳ ଜଗତର କଲ୍ୟାଣକୁ ମୁଁ ଶ୍ରେୟସ୍‌ର ପଥେ ସ୍ଥାପିତ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

Verse 6

मयाप्याचरितं पूर्वैः पन्थानमनुगच्छता। प्रजा नित्यमनिद्रेण यथाशक्त्यभिरक्षिताः।।2.2.6।।

ପୂର୍ବଜମାନେ ଆଚରିତ କରିଥିବା ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ମୁଁ ଯଥାଶକ୍ତି ନିଦ୍ରାହୀନ ସତର୍କତାରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିଆସିଛି।

Verse 7

इदं शरीरं कृत्स्नस्य लोकस्य चरता हितम्।पाण्डुरस्याऽतपत्रस्यच्छायायां जरितं मया।।2.2.7।।

ସମଗ୍ର ଲୋକର ହିତ ପାଇଁ ପରିଶ୍ରମ କରି, ଶ୍ୱେତ ରାଜଛତ୍ରର ଛାୟାତଳେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁ କରୁ ମୋର ଏହି ଶରୀର ଜରାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଛି।

Verse 8

प्राप्य वर्षसहस्राणि बहून्यायूंषि जीवतः।जीर्णस्यास्य शरीरस्य विश्रान्तिमभिरोचये।।2.2.8।।

ବହୁ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଓ ଅନେକ ଆୟୁଷ୍ୟକାଳ ଜୀବନ୍ତ ରହି, ଏହି ଶରୀର ଏବେ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି; ତେଣୁ ମୁଁ ବିଶ୍ରାମ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଛି।

Verse 9

राजप्रभावजुष्टां हि दुर्वहामजितेन्द्रियैः।परिश्रान्तोऽस्मि लोकस्य गुर्वीं धर्मधुरं वहन्।।2.2.9।।

ଅଜିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଲୋକରାଜ୍ୟ ଚାଳନାର ଏହି ଭାରୀ ଧର୍ମ-ଜୁଆ ବହିବା ଦୁର୍ବହ; ଲୋକହିତରେ ସେଇ ଗୁରୁ ଧର୍ମଧୁରା ବହି ମୁଁ ପରିଶ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଛି।

Verse 10

सोऽहं विश्रममिच्छामि पुत्रं कृत्वा प्रजाहिते।सन्निकृष्टानिमान्सर्वाननुमान्य द्विजर्षभान्।।2.2.10।।

ଏଠାରେ ସନ୍ନିହିତ ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କର ଅନୁମତି ନେଇ, ପ୍ରଜାହିତ ପାଇଁ ପୁତ୍ରକୁ ସ୍ଥାପିତ କରି, ମୁଁ ଏବେ ବିଶ୍ରାମ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

Verse 11

अनुजातो हि मां सर्वैर्गुणैर्ज्येष्ठो ममात्मजः।पुरन्दरसमो वीर्ये रामः परपुरञ्जयः।।2.2.11।।

ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ରାମ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ମୋତେ ଅନୁସରଣ କରିଛି; ପରାକ୍ରମରେ ସେ ପୁରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର) ସମ, ଶତ୍ରୁନଗରଜୟୀ।

Verse 12

तं चन्द्रमिव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरम्।यौवराज्ये नियोक्ताऽस्मि प्रीतः पुरुषपुङ्गवम्।।2.2.12।।

ପ୍ରୀତ ହୋଇ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଯୌବରାଜ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି—ଧର୍ମଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ—ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ସହ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଶୋଭାମୟ।

Verse 13

अनुरूपस्स वै नाथो लक्ष्मीवान् लक्ष्मणाग्रजः।त्रैलोक्यमपि नाथेन येन स्यान्नाथवत्तरम्।।2.2.13।।

ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ, ଶ୍ରୀସମ୍ପନ୍ନ ସେ ନାଥ ନିଶ୍ଚୟ ଅନୁରୂପ; ଯାହାଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ତ୍ରିଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ସୁରକ୍ଷିତ ହେବ।

Verse 14

अनेन श्रेयसा सद्यस्संयोज्यैवमिमां महीम्।गतक्लेशो भविष्यामि सुते तस्मिन्निवेश्य वै।।2.2.14।।

ସେହି ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଏହି ରାଜ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି, ଏହି ମହୀର ଶ୍ରେୟସ୍ ସୁନିଶ୍ଚିତ କଲେ, ମୁଁ କ୍ଲେଶ-ଚିନ୍ତାରୁ ମୁକ୍ତ ହେବି।

Verse 15

यदिदं मेऽनुरूपार्थं मया साधु सुमन्त्रितम्।भवन्तो मेऽनुमन्यन्तां कथं वा करवाण्यहम्।।2.2.15।।

ମୋ ପାଇଁ ଅନୁରୂପ ଓ ହିତକର ଭାବେ ମୁଁ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିଥିବା ଏହି ଯୋଜନା ଯଦି ଯଥାଯଥ ଲାଗେ, ତେବେ ଅନୁମୋଦନ କରନ୍ତୁ; ନହେଲେ କହନ୍ତୁ, ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?

Verse 16

यद्यप्येषा मम प्रीतिर्हितमन्यद्विचिन्त्यताम्।अन्या मध्यस्थचिन्ता हि विमर्दाभ्यधिकोदया।।2.2.16।।

ଯଦିଓ ଏହା ମୋତେ ପ୍ରିୟ, ତଥାପି ହିତକର ଅନ୍ୟ ମାର୍ଗ ମଧ୍ୟ ବିଚାର କରାଯାଉ; କାରଣ ନିର୍ପକ୍ଷ ମନଙ୍କର ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଚିନ୍ତନ, ବିମର୍ଶ ଦ୍ୱାରା, ଅଧିକ ଲାଭ ଦେଇଥାଏ।

Verse 17

इति ब्रुवन्तं मुदिताः प्रत्यनन्दन्नृपा नृपम्।वृष्टिमन्तं महामेघं नर्दन्त इव बर्हिणः।।2.2.17।।

ସେ ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ, ରାଜାମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ରାଜଙ୍କୁ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ସହ ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ବର୍ଷାଭରା ମହାମେଘ ଦେଖି ମୟୂରମାନେ ନାଦ କରିବା ପରି।

Verse 18

स्निग्धोऽनुनादी संजज्ञे तत्र हर्षसमीरितः।जनौघोद्घुष्टसन्नादो विमानं कम्पयन्निव।।2.2.18।।

ସେଠାରେ ହର୍ଷରେ ପ୍ରେରିତ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ଗର୍ଜନ ଉଦ୍ଭବିଲା; ଜନସମୂହର ଜୟଧ୍ୱନିର କୋଳାହଳ ଯେନେ ରାଜଭବନକୁ କମ୍ପାଇ ଦେଉଥିଲା।

Verse 19

तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्वशः।ब्राह्मणा जनमुख्याश्च पौरजानपदै स्सह।।2.2.19।।समेत्य मन्त्रयित्वा तु समतागतबुद्धयः।ऊचुश्च मनसा ज्ञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम्।।2.2.20।।

ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ ଦଶରଥଙ୍କ ଭାବକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଜନମୁଖ୍ୟମାନେ ଓ ନଗର-ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ହେଲେ; ମନ୍ତ୍ରଣା କରି ଏକମତ ହୋଇ, ମନରେ ନିଶ୍ଚୟ କରି ବୃଦ୍ଧ ନୃପ ଦଶରଥଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 20

तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्वशः।ब्राह्मणा जनमुख्याश्च पौरजानपदै स्सह।।2.2.19।।समेत्य मन्त्रयित्वा तु समतागतबुद्धयः।ऊचुश्च मनसा ज्ञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम्।।2.2.20।।

ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ ଦଶରଥଙ୍କ ଭାବକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଜନମୁଖ୍ୟମାନେ ଓ ନଗର-ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ହେଲେ; ମନ୍ତ୍ରଣା କରି ଏକମତ ହୋଇ, ମନରେ ନିଶ୍ଚୟ କରି ବୃଦ୍ଧ ନୃପ ଦଶରଥଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 21

अनेकवर्षसाहस्रो वृद्धस्त्वमसि पार्थिव।स रामं युवराजानमभिषिञ्चिस्व पार्थिवम्।।2.2.21।।

ହେ ପାର୍ଥିବ! ଅନେକ ବର୍ଷସହସ୍ରର ପ୍ରବାହରେ ଆପଣ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଧରାଧିପତି ରାମଙ୍କୁ ଯୁବରାଜ ଭାବେ ଅଭିଷେକ କରନ୍ତୁ।

Verse 22

इच्छामो हि महाबाहुं रघुवीरं महाबलम्।गजेन महताऽयान्तं रामं छत्रावृताननम्।।2.2.22।।

ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ମହାବାହୁ, ମହାବଳ ରଘୁବୀର ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ—ମହା ଗଜରେ ଆରୂଢ଼, ରାଜଛତ୍ରର ଛାୟାରେ ଢାକା ମୁଖବାନ।

Verse 23

इति तद्वचनं श्रुत्वा राजा तेषां मनःप्रियं।अजानन्निव जिज्ञासुरिदं वचनमब्रवीत्।।2.2.23।।

ସେମାନଙ୍କ ମନକୁ ପ୍ରିୟ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ରାଜା, ଯେନେ ଅଜାଣା ଥିବା ପରି, ସେମାନଙ୍କ ଅଭିପ୍ରାୟ ଅଧିକ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 24

श्रुत्वैव वचनं यन्मे राघवं पतिमिच्छथ।राजान स्संशयोऽयं मे किमिदं ब्रूत तत्त्वतः।।2.2.24।।

ହେ ରାଜମାନେ, ମୋର ବଚନ ଶୁଣିବା ସହିତେ ତୁମେ ରଘୁବଂଶୀ ରାଘବଙ୍କୁ ପତି (ରାଜା) କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲ; କିନ୍ତୁ ମୋର ଏକ ସନ୍ଦେହ ହେଉଛି—ତତ୍ତ୍ୱତଃ କହ, ଏହା କି ତୁମ ଅନ୍ତର୍ନିଶ୍ଚୟରୁ?

Verse 25

कथं नु मयि धर्मेण पृथिवीमनुशासति।भवन्तो द्रष्टुमिच्छन्ति युवराजं ममात्मजम्।।2.2.25।।

ମୁଁ ଧର୍ମାନୁସାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କରୁଥିବାବେଳେ, ତୁମେ କାହିଁକି ମୋର ଆତ୍ମଜ ପୁତ୍ରକୁ ଯୁବରାଜ ଭାବେ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ?

Verse 26

ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदैस्सह।बहवो नृप कल्याणा गुणाः पुत्रस्य सन्ति ते।।2.2.26।।

ପୌର ଓ ଜନପଦବାସୀମାନଙ୍କ ସହ ସେମାନେ ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ନୃପ, ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କର ଅନେକ କଲ୍ୟାଣକର ଓ ପ୍ରଶଂସନୀୟ ଗୁଣ ଅଛି।”

Verse 27

गुणान् गुणवतो देव देवकल्पस्य धीमतः।प्रियानानन्दनान्कृत्स्नान्प्रवक्ष्यामोऽद्य तान् शृणु।।2.2.27।।

ହେ ଦେବସମ ରାଜନ୍, ଗୁଣବାନ୍, ଦେବତୁଲ୍ୟ ଧୀମାନ୍ ରାଜକୁମାରଙ୍କ ସମସ୍ତ ଗୁଣ—ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ—ଆଜି ଆମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିବୁ; ଶୁଣନ୍ତୁ।

Verse 28

दिव्यैर्गुणैश्शक्रसमो रामस्सत्यपराक्रमः।इक्ष्वाकुभ्योऽपि सर्वेभ्यो ह्यतिरिक्तो विशांपते।।2.2.28।।

ହେ ବିଶାମ୍ପତେ, ଦିବ୍ୟ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ରାମ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ସମାନ; ତାଙ୍କର ପରାକ୍ରମ ସତ୍ୟସିଦ୍ଧ; ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଅତିଶୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।

Verse 29

राम स्सत्पुरुषो लोके सत्यधर्मपरायणः।साक्षाद्रामाद्विनिर्वृत्तो धर्मश्चापि श्रिया सह।।2.2.29।।

ଏହି ଲୋକରେ ରାମ ସତ୍ପୁରୁଷ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ପରାୟଣ; ନିଜେ ରାମଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ଧର୍ମ ଓ ଶ୍ରୀ (ସମୃଦ୍ଧି) ସହିତ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଉଦ୍ଭୂତ ହେଉଛି ବୋଲି ଲାଗେ।

Verse 30

प्रजासुखत्त्वे चन्द्रस्य वसुधायाः क्षमागुणैः।बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये साक्षाच्छचीपतेः।।2.2.30।।

ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେବାରେ ସେ ଚନ୍ଦ୍ର ସମାନ; କ୍ଷମାଗୁଣରେ ପୃଥିବୀ ସମାନ; ବୁଦ୍ଧିରେ ବୃହସ୍ପତି ସମ; ଏବଂ ପରାକ୍ରମରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶଚୀପତି ଇନ୍ଦ୍ର ପରି।

Verse 31

धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च शीलवाननसूयकः। क्षान्तः सान्त्वयिता श्लक्ष्णः कृतज्ञो विजितेन्द्रियः।।2.2.31।।

ସେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ସତ୍ୟସନ୍ଧ, ଶୀଳବାନ ଓ ଅନସୂୟକ; କ୍ଷାନ୍ତ, ସାନ୍ତ୍ୱନାଦାତା, ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣ (ମୃଦୁ), କୃତଜ୍ଞ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜିତ।

Verse 32

मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः।प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः।।2.2.32।।बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता।तेनास्येहाऽतुला कीर्तिर्यशस्तेजश्च वर्धते।।2.2.33।।

ରାଘବ ମୃଦୁ ଓ ସ୍ଥିରଚିତ୍ତ; ସଦା ଭବ୍ୟ ଓ ଅନସୂୟକ; ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରିୟବାଦୀ ଏବଂ ସତ୍ୟବାଦୀ। ବହୁଶ୍ରୁତ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସେ ଉପାସନା କରେ; ତେଣୁ ଏହି ଲୋକରେ ତାଙ୍କର ଅତୁଲ କୀର୍ତ୍ତି, ଯଶ ଓ ତେଜ ନିତ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 33

मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः।प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः।।2.2.32।।बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता।तेनास्येहाऽतुला कीर्तिर्यशस्तेजश्च वर्धते।।2.2.33।।

ରାଘବ ମୃଦୁ ଓ ସ୍ଥିରଚିତ୍ତ; ସଦା ଭବ୍ୟ ଓ ଅନସୂୟକ; ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରିୟବାଦୀ ଏବଂ ସତ୍ୟବାଦୀ। ବହୁଶ୍ରୁତ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସେ ଉପାସନା କରେ; ତେଣୁ ଏହି ଲୋକରେ ତାଙ୍କର ଅତୁଲ କୀର୍ତ୍ତି, ଯଶ ଓ ତେଜ ନିତ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 34

देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु विशारदः।सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथावत्साङ्गवेदवित्।।2.2.34।।

ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଚଳିତ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରରେ ସେ ବିଶାରଦ; ବିଦ୍ୟାବ୍ରତକୁ ଯଥାବିଧି ସମାପ୍ତ କରି ସ୍ନାତ ଏବଂ ସାଙ୍ଗ ବେଦକୁ ଯଥାବତ୍ ଜାଣେ।

Verse 36

द्विजैरभिविनीतश्च श्रेष्ठैर्धर्मार्थनैपुणैः।यदा व्रजति सङ्ग्रामं ग्रामार्थे नगरस्य वा।।2.2.36।।गत्वा सौमित्रिसहितो नाऽविजित्य निवर्तते।

ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥନୀତିରେ ନିପୁଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେ ସୁବିନୀତ ଭାବେ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ। ଗ୍ରାମ କିମ୍ବା ନଗରର ହିତ ପାଇଁ ଯେତେବେଳେ ସେ ସଙ୍ଗ୍ରାମକୁ ଯାଏ, ସେ ସୌମିତ୍ରି ସହିତ ଯାଇ, ବିଜୟ ବିନା କେବେ ଫେରେ ନାହିଁ।

Verse 37

सङ्ग्रामात्पुनरागम्य कुञ्जरेण रथेन वा।2.2.37।।पौरान् स्वजनवन्नित्यं कुशलं परिपृच्छति।।पुत्रेष्वग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च।2.2.38।।निखिलेनानुपूर्व्याच्च पितापुत्रानिवौरसान्।।

ସଙ୍ଗ୍ରାମରୁ ପୁନରାଗମନ କରି, କୁଞ୍ଜରେ କିମ୍ବା ରଥେ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ପୌରମାନଙ୍କୁ ସଦା ନିଜ ସ୍ୱଜନ ପରି ଭାବି ତାଙ୍କର କୁଶଳ ପଚାରନ୍ତି; ପିତା ଯେପରି ନିଜ ଔରସ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପଚାରେ, ସେପରି କ୍ରମାନୁସାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରାଦି ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି, ପତ୍ନୀମାନେ ଓ ସେବକ-ଶିଷ୍ୟଗଣ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ପରିପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି।

Verse 38

सङ्ग्रामात्पुनरागम्य कुञ्जरेण रथेन वा।2.2.37।।पौरान् स्वजनवन्नित्यं कुशलं परिपृच्छति।।पुत्रेष्वग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च।2.2.38।।निखिलेनानुपूर्व्याच्च पितापुत्रानिवौरसान्।।

ସଙ୍ଗ୍ରାମରୁ ପୁନରାଗମନ କରି, କୁଞ୍ଜରେ କିମ୍ବା ରଥେ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ପୌରମାନଙ୍କୁ ସଦା ନିଜ ସ୍ୱଜନ ପରି ଭାବି ତାଙ୍କର କୁଶଳ ପଚାରନ୍ତି; ପିତା ଯେପରି ନିଜ ଔରସ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପଚାରେ, ସେପରି କ୍ରମାନୁସାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରାଦି ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି, ପତ୍ନୀମାନେ ଓ ସେବକ-ଶିଷ୍ୟଗଣ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ପରିପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି।

Verse 39

शुश्रूषन्ते च व श्शिष्याः कच्चित्कर्मसु दंशिताः।।2.2.39।।इति नः पुरुषव्याघ्र स्सदा रामोऽभिभाषते।

“ତୁମ ଶିଷ୍ୟମାନେ କି ତୁମକୁ ଶୁଶ୍ରୂଷା କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦକ୍ଷ ହୋଇ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସୁଚାରୁ ଭାବେ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି କି?”—ହେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର! ରାମ ସଦା ଆମକୁ ଏଭଳି ପଚାରନ୍ତି।

Verse 40

व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः।।2.2.40।।उत्सवेषु च सर्वेषु पितेव परितुष्यति।

ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ବିପଦ-ବ୍ୟସନରେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଉତ୍ସବରେ ପିତା ପରି ପରମ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି।

Verse 41

सत्यवादी महेष्वासो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः।।2.2.41।।स्मितपूर्वाभिभाषी च धर्मं सर्वात्मना श्रितः।

ସେ ସତ୍ୟବାଦୀ, ମହାଧନୁର୍ଧର, ବୃଦ୍ଧସେବୀ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ; ସେ ସ୍ମିତପୂର୍ବକ କଥା କହନ୍ତି ଏବଂ ସର୍ବାତ୍ମନା ଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି।

Verse 42

सम्यग्योक्ता श्रेयसां च न विगृह्य कथारुचिः।।2.2.42।।उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा।

ସେ ଶ୍ରେୟସ୍କର କଥାକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ କହେ, ଏବଂ ବିଭେଦ ଜନ୍ମାଉଥିବା ଆଲୋଚନାରେ ତାହାର ରୁଚି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଉତ୍ତରୋତ୍ତର ଯୁକ୍ତି ଓ ବାଦରେ ସେ ବାଚସ୍ପତି (ବୃହସ୍ପତି) ସମ ଵକ୍ତା।

Verse 43

सुभ्रूः आयतताम्राक्षः साक्षाद्विष्णुरिव स्वयम्।।2.2.43।। रामो लोकाभिरामोऽयं शौर्यवीर्यपराक्रमैः।

ସୁନ୍ଦର ଭ୍ରୂ ଓ ଦୀର୍ଘ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ନୟନ ଥିବା ଏହି ରାମ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ; ଶୌର୍ୟ, ବୀର୍ୟ ଓ ପରାକ୍ରମରେ ସେ ସାକ୍ଷାତ୍ ସ୍ୱୟଂ ବିଷ୍ଣୁ ପରି।

Verse 44

प्रजापालनतत्त्वज्ञो न रागोपहतेन्द्रियः।।2.2.44।।शक्तस्त्रैलोक्यमप्येको भोक्तुं किन्नु महीमिमाम्।

ସେ ପ୍ରଜାପାଳନର ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ରାଗରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଭିଭୂତ ନୁହେଁ; ଏକାକୀ ତ୍ରିଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ଭୋଗି ଶାସନ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ—ତେବେ ଏହି ପୃଥିବୀ କଥା କ’ଣ?

Verse 45

नास्य क्रोधः प्रसादश्च निरर्थोऽस्ति कदाचन।।2.2.45।।हन्त्येव नियमाद्वध्यानवध्ये न च कुप्यति।

ତାହାର କ୍ରୋଧ ଓ ପ୍ରସାଦ କେବେ ନିରର୍ଥକ ନୁହେଁ; ନିୟମ ଓ ନ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ ଯେ ଵଧ୍ୟ, ତାକୁ ଦଣ୍ଡ ଦିଏ, ଏବଂ ଯେ ଅବଧ୍ୟ, ତା’ପ୍ରତି କ୍ରୋଧ କରେନାହିଁ।

Verse 46

युनक्त्यर्थैः प्रहृष्टश्च तमसौ यत्र तुष्यति।।2.2.46।।शान्तै स्सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसञ्जननैर्नृणाम्।गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्त स्सूर्य इवांशुभिः।।2.2.47।।

ଯେତେବେଳେ ସେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ସେ ଆନନ୍ଦରେ ଧନ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା ଶାନ୍ତ ଗୁଣାବଳୀ ଦ୍ୱାରା ରାମ କିରଣଯୁକ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପରି ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ।

Verse 47

युनक्त्यर्थैः प्रहृष्टश्च तमसौ यत्र तुष्यति।।2.2.46।।शान्तै स्सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसञ्जननैर्नृणाम्।गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्त स्सूर्य इवांशुभिः।।2.2.47।।

ଯେତେବେଳେ ସେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ସେ ଆନନ୍ଦରେ ଧନ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା ଶାନ୍ତ ଗୁଣାବଳୀ ଦ୍ୱାରା ରାମ କିରଣଯୁକ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପରି ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ।

Verse 48

तमेवंगुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम्।लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी।।2.2.48।।

ଏପରି ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ, ସତ୍ୟପରାକ୍ରମୀ, ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ସଦୃଶ ନାଥ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଧରିତ୍ରୀମାତା ନିଜ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ଆକାଂକ୍ଷା କଲେ।

Verse 49

वत्सश्श्रेयसि जातस्ते दिष्ट्याऽसौ तव राघव।दिष्ट्या पुत्रगुणैर्युक्तो मारीच इव काश्यपः।।2.2.49।।

ହେ ରାଘବ, ଦିବ୍ୟକୃପାରେ ତୋର ଶ୍ରେୟସ୍‌ ପାଇଁ ଏହି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଛି; ଦିବ୍ୟକୃପାରେ ସେ ଆଦର୍ଶ ପୁତ୍ରର ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ—କାଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁତ୍ର ମାରୀଚ ପରି।

Verse 50

बलमारोग्यमायुश्च रामस्य विदितात्मनः। देवासुरमनुष्येषु सगन्धर्वोरगेषु च।।2.2.50।। आशंसते जनस्सर्वो राष्ट्रे पुरवरे तथा। आभ्यन्तरश्च बाह्यश्च पौरजानपदो जनः।।2.2.51।।

ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ନାଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତେ, ଯାହାଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ ସୁପରିଚିତ ସେହି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପାଇଁ ବଳ, ଆରୋଗ୍ୟ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଆଶା କରନ୍ତି; ଏହିପରି ରାଜ୍ୟ ସାରା ଓ ରାଜଧାନୀରେ ନିକଟ-ଦୂରର ପୌର ଓ ଜନପଦବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହାନ୍ତି।

Verse 51

बलमारोग्यमायुश्च रामस्य विदितात्मनः। देवासुरमनुष्येषु सगन्धर्वोरगेषु च।।2.2.50।। आशंसते जनस्सर्वो राष्ट्रे पुरवरे तथा। आभ्यन्तरश्च बाह्यश्च पौरजानपदो जनः।।2.2.51।।

ହେ ରାଘବ, ଦିବ୍ୟକୃପାରେ ତୋର ଶ୍ରେୟସ୍‌ ପାଇଁ ଏହି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଛି; ଦିବ୍ୟକୃପାରେ ସେ ଆଦର୍ଶ ପୁତ୍ରର ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ—କାଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁତ୍ର ମାରୀଚ ପରି।

Verse 52

स्त्रियो वृद्धास्तरुण्यश्च सायं प्रातस्समाहिताः।सर्वान् देवान् नमस्यन्ति रामस्यार्थे यशस्विनः।।2.2.52।।

ବୃଦ୍ଧା ଓ ଯୁବତୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତେ ଭକ୍ତିରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ଯଶସ୍ବୀ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି।

Verse 53

तेषामायाचितं देव त्वत्प्रसादात्समृद्ध्यताम्।राममिन्दीवरश्यामं सर्वशत्रुनिबर्हणम्।।2.2.53।।पश्यामो यौवराज्यस्थं तव राजोत्तमात्मजम्।

ଦେବସମ ରାଜନ୍! ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା ସଫଳ ହେଉ: ନୀଳ ପଦ୍ମ ସମ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ସର୍ବଶତ୍ରୁନିବାରକ ଆପଣଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଯୁବରାଜ୍ୟପଦରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଦେଖିବାକୁ ଆମେ ପାଉ।

Verse 54

तं देव देवोपममात्मजं तेसर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम्।हिताय नः क्षिप्रमुदारजुष्टंमुदाऽभषेक्तुं वरद त्वमर्हसि।।2.2.54।।

ହେ ବରଦାତା! ଦେବୋପମ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର—ଯିଏ ସମଗ୍ର ଲୋକହିତରେ ନିବିଷ୍ଟ ଓ ଉଦାର ଗୁଣରେ ରତ—ଆମ ମଙ୍ଗଳାର୍ଥେ ଆନନ୍ଦରେ ଶୀଘ୍ର ଯୁବରାଜ ଭାବେ ଅଭିଷେକ ପାଇବାକୁ ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ।