Sarga 5
अभिषेकोपवास-आदेशः (Coronation Preparations and the Fast Enjoined)
अयोध्याकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଯୌବରାଜ୍ୟ-ଅଭିଷେକ ପୂର୍ବରୁ ହେବାକୁଥିବା ବିଧି-ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମହାରାଜ ଦଶରଥ ରାମଙ୍କୁ ଆସନ୍ନ ଅଭିଷେକ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଇ ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଡାକି—ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାର ସହିତ ରାମ ଓ ସୀତା ଉପବାସ-ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, ଯାହା ମଙ୍ଗଳ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ରାଜାଧିକାରର ଧର୍ମସିଦ୍ଧିକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ—ବୋଲି ଆଦେଶ କରନ୍ତି। ବଶିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣୋଚିତ ରଥରେ ରାମନିବାସକୁ ଯାଇ ଯଥାବିଧି ସତ୍କାର ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ସଙ୍କଳ୍ପ ଜଣାନ୍ତି—ପ୍ରଭାତେ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ହେବ; ନହୁଷ ଯେପରି ଯୟାତିଙ୍କୁ ଅଭିଷିକ୍ତ କରିଥିଲେ, ସେପରି—ବୋଲି ଉପମା ଦେଇ। ରାମ ବିନୟରେ ଆଜ୍ଞା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ବଶିଷ୍ଠ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉପବାସ ଆରମ୍ଭ କରାଇ ଫେରନ୍ତି। ତାପରେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ରାସ୍ତା ଧୋଇ ସଫା କରାଯାଏ, ଧ୍ୱଜ-ପତାକା ଉଠେ, ରାଜପଥ ଉତ୍ସୁକ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ଭିଡ଼ରେ ଘନ ହୋଇଯାଏ; ଜନନାଦ ସମୁଦ୍ରଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ଲାଗେ। ବଶିଷ୍ଠ ଭିଡ଼ ମଧ୍ୟରୁ ରାଜଭବନକୁ ଫେରି ଦଶରଥଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ଜଣାନ୍ତି; ସଭାସଦମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଉଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୁଅନ୍ତି। ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ରାଜା ସଭା ବିସର୍ଜନ କରି ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି—ଅଭିଷେକ ପୂର୍ବରାତ୍ରିର ତୀବ୍ରତାକୁ ତାରାମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦୀପ୍ତ ଉପମାରେ ସୂଚିତ କରାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
सन्दिश्य रामं नृपति श्श्वोभाविन्यभिषेचने।पुरोहितं समाहूय वशिष्ठमिदमब्रवीत्।।।।
ଆସନ୍ତାକାଲି ହେବାକୁଥିବା ଅଭିଷେକ ବିଷୟରେ ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ, ନୃପତି ନିଜ ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଡାକି ଏହିପରି କହିଲେ।
Verse 2
गच्छोपवासं काकुत्स्थं कारयाद्य तपोधन।श्रीयशोराज्यलाभाय वध्वा सह यतव्रतम्।।।।
ହେ ତପୋଧନ ଋଷି! ଆଜି ଯାଇ, ବ୍ରତନିଷ୍ଠ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ ମୋର ବଧୂ ସୀତାଙ୍କ ସହ ଉପବାସ ବ୍ରତ କରାଅ; ଯେପରି ଶ୍ରୀ, ଯଶ ଓ ରାଜ୍ୟଲାଭ ଧର୍ମତଃ ସୁନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।
Verse 3
तथेति च स राजानमुक्त्वा वेदविदां वरः।स्वयं वसिष्ठो भगवान्ययौ रामनिवेशनम्।।।।उपवासयितुं रामं मन्त्रवन्मन्त्रकोविदः।ब्राह्मं रथवरं युक्तमास्थाय सुदृढव्रतः।।।।
ରାଜାଙ୍କୁ “ତଥେତି” ବୋଲି କହି, ବେଦବିଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ ବଶିଷ୍ଠ ସ୍ୱୟଂ ରାମନିବେଶନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 4
तथेति च स राजानमुक्त्वा वेदविदां वरः।स्वयं वसिष्ठो भगवान्ययौ रामनिवेशनम्।।2.5.3।।उपवासयितुं रामं मन्त्रवन्मन्त्रकोविदः।ब्राह्मं रथवरं युक्तमास्थाय सुदृढव्रतः।।2.5.4।।
ମନ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ଦୃଢବ୍ରତ ଥିବା ସେ, ମନ୍ତ୍ରସହିତ ରାମଙ୍କୁ ଉପବାସବ୍ରତ କରାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ସୁଯୁକ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମ ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ।
Verse 5
स रामभवनं प्राप्य पाण्डुराभ्रघनप्रभम्।तिस्रः कक्ष्या रथेनैव विवेशमुनिसत्तमः।।।।
ରାମଭବନକୁ ପହଞ୍ଚି—ଯାହା ପାଣ୍ଡୁର ଶ୍ୱେତ ମେଘଘନ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା—ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥରେ ଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ତିନି କକ୍ଷ୍ୟା ଅତିକ୍ରମ କରି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 6
तमागतमृषिं रामस्त्वरन्निव ससम्भ्रमः।मानयिष्यन्समानार्हं निश्चक्राम निवेशनात्।।।।
ଆସିଥିବା ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖି ରାମ, ଯେନ ଆଦରଭରା ତ୍ୱରାରେ, ସମାନ ପୂଜ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବାକୁ ନିବେଶନରୁ ବାହାରିଲେ।
Verse 7
अभ्येत्य त्वरमाणश्च रथाभ्याशं मनीषिणः।ततोऽवतारयामास परिगृह्य रथात्स्वयम्।।।।
ମନୀଷୀ ପୁରୋହିତଙ୍କ ରଥ ସମୀପକୁ ରାମ ତ୍ୱରାରେ ଯାଇ, ସ୍ୱୟଂ ସାବଧାନତାରେ ଧରି ତାଙ୍କୁ ରଥରୁ ଅବତରାଇଲେ।
Verse 8
स चैनं प्रश्रितं दृष्ट्वा सम्भाष्याभिप्रसाद्य च।प्रियार्हं हर्षयन्राममित्युवाच पुरोहितः।।।।
ବିନମ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି କୁଳପୁରୋହିତ ତାଙ୍କ ସହ କଥା ହେଲେ; ସ୍ନେହମୟ ଯୋଗ୍ୟ ବଚନରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ହର୍ଷିତ କରି ପରେ ଏପରି କହିଲେ।
Verse 9
प्रसन्नस्ते पिता राम यौवराज्यमवाप्स्यसि।उपवासं भवानद्य करोतु सह सीतया।।।।
ହେ ରାମ, ତୁମ ପିତା ତୁମ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ; ତୁମେ ଯୁବରାଜ୍ୟ ପଦ ପାଇବ। ତେଣୁ ଆଜି ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଉପବାସ କର।
Verse 10
प्रातस्त्वामभिषेक्ता हि यौवराज्ये नराधिपः।पिता दशरथः प्रीत्या ययातिं नहुषो यथा।।।।
‘ନିଶ୍ଚୟ ଆସନ୍ତାକାଲି ପ୍ରାତଃକାଳେ ତୁମ ପିତା ରାଜା ଦଶରଥ ପ୍ରୀତିସହ ତୁମକୁ ଯୁବରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷିକ୍ତ କରିବେ—ଯେପରି ନହୁଷ ଯୟାତିଙ୍କୁ କରିଥିଲେ।’
Verse 11
इत्युक्त्वा स तदा राममुपवासं यतव्रतम्।मन्त्रवत्कारयामास वैदेह्या सहितं मुनिः।।।।
ଏପରି କହି, ମୁନି ତେବେ ବ୍ରତନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ବୈଦେହୀ (ସୀତା) ସହିତ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ ପୂର୍ବକ ଉପବାସ କରାଇଲେ।
Verse 12
ततो यथावद्रामेण स राज्ञो गुरुरर्चितः।अभ्यनुज्ञाप्य काकुत्स्थं ययौ रामनिवेशनात्।।।।
ତତଃ ରାମେଣ ଯଥାବିଧି ରାଜଗୁରୁଙ୍କୁ ପୂଜା-ସତ୍କାର କରାଗଲା; କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ସେ ଗୁରୁ ରାମନିବେଶନରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 13
सुहृद्भिस्तत्र रामोऽपि सहासीनः प्रियंवदैः।सभाजितो विवेशाऽथ ताननुज्ञाप्य सर्वशः।।।।
ସେଠାରେ ରାମ ମଧ୍ୟ ମଧୁରଭାଷୀ ପ୍ରିୟ ସୁହୃଦମାନଙ୍କ ସହ କିଛି ସମୟ ବସିଲେ; ସର୍ବପ୍ରକାରେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ପରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଇ ନିଜ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 14
हृष्टनारीनरयुतं रामवेश्म तदा बभौ।यथा मत्तद्विजगणं प्रफुल्लनलिनं सरः।।।।
ତେବେ ହୃଷ୍ଟ ନର-ନାରୀମାନଙ୍କରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମବେଶ୍ମ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଶୋଭିଲା—ଯେପରି ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ନଳିନୀରେ ଶୋଭିତ ସରୋବରରେ ମତ୍ତ ପକ୍ଷୀଗଣର ଝୁଣ୍ଡ ଏକତ୍ର ହୁଏ।
Verse 15
स राजभवनप्रख्यात्तस्माद्रामनिवेशानात्।निर्गत्य ददृशे मार्गं वसिष्ठो जनसंवृतम्।।।।
ତାପରେ ରାଜଭବନ ସଦୃଶ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ସେହି ରାମନିବେଶନରୁ ବାହାରି ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ଲୋକମାନଙ୍କ ଭିଡ଼ରେ ଘେରା ମାର୍ଗକୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 16
बृन्दबृन्दैरयोध्यायां राजमार्गास्समन्ततः।बभूवुरभिसम्बाधाः कुतूहलजनैर्वृताः।।।।
ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ରାଜମାର୍ଗଗୁଡ଼ିକ କୌତୁହଳୀ ନଗରବାସୀଙ୍କ ଦଳେ ଦଳେ ଘେରାଯାଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭିଡ଼ଭାଡ଼ରେ ଗଞ୍ଜିଗଲା।
Verse 17
जनबृन्दोर्मिसंघर्षहर्षस्वनवतस्तदा।बभूव राजमार्गस्य सागरस्येव निस्वनः।।।।
ତେବେ ରାଜମାର୍ଗରେ ଜନସମୂହର ତରଙ୍ଗମାନେ ଘର୍ଷିତ ହୋଇ ଉଠିଥିବା ହର୍ଷଧ୍ୱନି ସମୁଦ୍ରର ଗର୍ଜନ ପରି ନିନାଦିତ ହେଲା।
Verse 18
सिक्तसम्मृष्टरथ्या हि तदहर्वनमालिनी।आसीदयोध्यानगरी समुच्छ्रितगृहध्वजा।।।।
ସେହି ଦିନ ଅୟୋଧ୍ୟାନଗରୀର ରଥ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ଜଳ ଛିଟାଇ ସୁନିଖୁତ ଭାବେ ସଫା କରାଯାଇଥିଲା; ଉପବନମାଳାରେ ଶୋଭିତ ପରି, ଘରଘରେ ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱଜ ଉତ୍ତୋଳିତ ହୋଇ ନଗରୀ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା।
Verse 19
तदा ह्ययोध्यानिलयः सस्त्रीबालाबलो जनः।रामाभिषेकमाकाङ्क्षन्नाकाङ्क्षदुदयं रवेः।।।।
ସେତେବେଳେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ବସୁଥିବା ସ୍ତ୍ରୀ, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରି ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକତାରେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
Verse 20
प्रजालङ्कारभूतं च जनस्यानन्दवर्धनम्।उत्सुकोऽभूज्जनो द्रष्टुं तमयोध्यामहोत्सवम्।।।।
ପ୍ରଜାଙ୍କ ଅଲଙ୍କାର ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇଦେବା ସେହି ଅୟୋଧ୍ୟାର ମହୋତ୍ସବକୁ ଦେଖିବାକୁ ଲୋକମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ।
Verse 21
एवं तज्जनसम्बाधं राजमार्गं पुरोहितः।व्यूहन्निव जनौघं तं शनै राजकुलं ययौ।।।।
ଏହିପରି ଜନସମ୍ବାଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜମାର୍ଗକୁ ଦେଖି ପୁରୋହିତ ଜଣେ, ଯେନ ମାନବପ୍ରବାହକୁ ଦୁଇ ଧାରାରେ ଭାଗ କରୁଛନ୍ତି ଭଳି, ଧୀରେ ଧୀରେ ରାଜକୁଳକୁ ଗଲେ।
Verse 22
सिताभ्रशिखरप्रख्यं प्रासादमधिरुह्य सः।समीयाय नरेन्द्रेण शक्रेणेव बृहस्पतिः।।।।
ଶ୍ୱେତ ମେଘଶିଖର ସଦୃଶ ଦିଶୁଥିବା ପ୍ରାସାଦରେ ଆରୋହଣ କରି ସେ ନରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମୀପକୁ ଗଲେ—ଯେପରି ଶକ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ବୃହସ୍ପତି ଯାଆନ୍ତି।
Verse 23
तमागतमभिप्रेक्ष्य हित्वा राजासनं नृपः।पप्रच्छ स च तस्मै तत्कृतमित्यभ्यवेदयत्।।।।
ତାଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖି ନୃପ ରାଜାସନ ଛାଡ଼ି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ଏବଂ ଋଷି ତାଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି ବୋଲି ଜଣାଇଲେ।
Verse 24
चैव तदा तुल्यं सहासीनास्सभासदः।आसनेभ्यस्समुत्तस्थुः पूजयन्तः पुरोहितम्।।।।
ତେବେ ସଭାରେ ସହ ବସିଥିବା ସଭାସଦମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଆସନରୁ ଉଠି, ରାଜପୁରୋହିତଙ୍କୁ ପୂଜା-ସମ୍ମାନ ଦେଲେ।
Verse 25
गुरुणा त्वभ्यनुज्ञातो मनुजौघं विसृज्य तम्।विवेशान्तः पुरं राजा सिंहो गिरिगुहामिव।।।।
ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ ରାଜା ସେ ମନୁଷ୍ୟସମୂହକୁ ବିଦାୟ କରି, ସିଂହ ଯେପରି ପର୍ବତଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେପରି ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 26
तदग्य्रवेषप्रमदाजनाकुलंमहेन्द्रवेश्मप्रतिमं निवेशनम्।विदीपयंश्चारु विवेश पार्थिवश्शशीव तारागणसङ्कुलं नभः।।।।
ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରାସାଦ ସଦୃଶ ସେ ନିବାସ ଶୋଭାମୟ ବେଶଧାରିଣୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା; ପାର୍ଥିବ ରାଜା ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସହିତ, ତାରାଗଣସଙ୍କୁଳ ନଭକୁ ଶଶୀ ଯେପରି ଆଲୋକିତ କରେ, ସେପରି ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the formal commissioning of Vasiṣṭha to impose a ritual fast on Rama and Sita ahead of the coronation, showing how private actors submit to institutional dharma: kingship is treated as a sacralized responsibility requiring disciplined observance, not merely political appointment.
The chapter emphasizes that authority is legitimized through alignment of intention, ritual procedure, and humility: Daśaratha acts through the preceptor, Rama responds with respectful compliance, and the rite (upavāsa with mantras) frames governance as self-regulation under dharma.
Ayodhyā’s राजमार्ग (royal highways) and the palace complex (प्रासाद, राजकुल, अन्तःपुर) are foregrounded, alongside cultural practices such as street-sprinkling and sweeping, house-top banners, and the public gathering that transforms coronation into a city-wide mahotsava.
Ask anything about Sarga 5 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.