Sarga 12

Verse 1

ततश्शृत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः ।चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्तं प्रतताप च ॥१॥

ତାପରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦାରୁଣ ବଚନ ଶୁଣି ମହାରାଜ ଦଶରଥ ଚିନ୍ତାମୟ ଶୋକରେ ପତିତ ହେଲେ; କିଛି ସମୟ ତୀବ୍ର ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ପରି ତପିଲେ।

Verse 2

किन्नु मे यदि वा स्वप्नश्चित्तमोहोऽपि वा मम ।अनुभूतोपसर्गो वा मनसो वाप्युपद्रवः ॥२॥

ମୋ ପାଇଁ ଏହା କ’ଣ? ଏହା କି ସ୍ୱପ୍ନ, କିମ୍ବା ମୋ ଚିତ୍ତର ମୋହ? ନାହିଁଲେ ଆସନ୍ନ ବିପଦର କୌଣସି ଅପଶକୁନ, କିମ୍ବା ମନର କୌଣସି ଉପଦ୍ରବ?

Verses 3-5

इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम् ।प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः ॥३॥व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः ।असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन् ॥४॥मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः ।अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः ॥५॥मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः ।

ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି ରାଜା ସେତେବେଳେ କୌଣସି ସୁଖ ପାଇଲେ ନାହିଁ। କୈକେୟୀର ବାକ୍ୟାଘାତରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ସଞ୍ଜ୍ଞା ଫେରିଲା; ବ୍ୟାଘ୍ରୀକୁ ଦେଖି ମୃଗ ଯେପରି କମ୍ପେ, ସେପରି ସେ ବ୍ୟଥିତ ଓ ବିକଳ ହେଲେ। ନିରାବରଣ ଭୂମିରେ ବସି ଦୀର୍ଘ ଓ ଭାରୀ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ; ମନ୍ତ୍ରବଳେ ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ରୁଦ୍ଧ ମହାବିଷଧର ସର୍ପ ପରି। ‘ଅହୋ ଧିକ୍!’ ବୋଲି କ୍ରୋଧମିଶ୍ରିତ ଶୋକରେ କଥା ଛାଡ଼ି, ଶୋକାଘାତିତ ଚେତନାବାନ୍ ନରାଧିପ ପୁନଃ ମୋହରେ ଲୀନ ହେଲେ।

Verse 6

चिरेण तु नृप स्संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः ॥६॥कैकेयीमब्रवीत्क्रुद्धःप्रदहन्निव चक्षुषा ।

ବହୁଦେର ପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ରାଜା ସଞ୍ଜ୍ଞା ଫେରିପାଇଲେ; ତାପରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ଯେନ ଦହୁଥିବା ପରି, କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 7

नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि ॥७॥किं कृतं तव रामेण पापं पापे मयापि वा ।

ହେ ନିର୍ଦୟେ, ଦୁଷ୍ଟଚରିତ୍ରେ, ଏହି କୁଳର ବିନାଶିନୀ! ରାମ ତୋତେ କ’ଣ ପାପ କରିଛନ୍ତି? କିମ୍ବା ମୁଁ, ହେ ପାପିନୀ, ତୋତେ କ’ଣ ଅପରାଧ କରିଛି?

Verse 8

यदा ते जननीतुल्यां वृत्तिं वहति राघवः ॥८॥तस्यैव त्वमनर्थाय किंनिमित्तमिहोद्यता ।

ଯେତେବେଳେ ରାଘବ (ଶ୍ରୀରାମ) ତୋ ପ୍ରତି ଜନନୀସମ ଆଦର ସହିତ ଆଚରଣ କରୁଛନ୍ତି, ତେବେ ଏମିତି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଅନର୍ଥ କରିବାକୁ ତୁ କେଉଁ ନିମିତ୍ତରେ ଏଠାରେ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇଛୁ?

Verse 9

त्वं मयाऽऽत्मविनाशार्थं भवनं स्वं प्रवेशिता ॥९॥अविज्ञानान्नृपसुता व्याली तीक्ष्णविषा यथा ।

ମୋ ଅବିଜ୍ଞାନରେ, ଆତ୍ମବିନାଶ ପାଇଁ, ମୁଁ ତୁମକୁ—ରାଜକନ୍ୟାକୁ—ମୋ ନିଜ ଭବନରେ ପ୍ରବେଶ କରାଇଲି; ଯେପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିଷଧର ନାଗିନୀକୁ ଘରେ ଆଣିଦେଲି ଭଳି।

Verse 10

जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम् ॥१०॥अपराधं किमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहं सुतम् ।

ଯେତେବେଳେ ସମଗ୍ର ଜୀବଲୋକ ରାମଙ୍କ ଗୁଣସ୍ତବ ଗାଇଉଛି, ତେବେ କେଉଁ ‘ଅପରାଧ’ ଦେଖାଇ ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି?

Verse 11

कौसल्यां वा सुमित्रां वा त्यजेयमपि वा श्रियम् ॥११॥जीवितं वाऽत्मनो रामं न त्वेव पितृवत्सलम् ।

କୌସଲ୍ୟାକୁ କିମ୍ବା ସୁମିତ୍ରାକୁ ମୁଁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରେ, ଅଥବା ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧିକୁ ମଧ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କରିପାରେ; ହଁ, ନିଜ ଜୀବନକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଇପାରେ—କିନ୍ତୁ ପିତୃଭକ୍ତ ରାମଙ୍କୁ ମୁଁ କେବେ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି ନାହିଁ।

Verse 12

परा भवति मे प्रीतिर्दृष्ट्वा तनयमग्रजम् ॥१२॥अपश्यतस्तु मे रामं नष्टा भवति चेतना ।

ମୋ ଅଗ୍ରଜ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖିଲେ ମୋର ପ୍ରୀତି ପରମ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କୁ ନ ଦେଖିଲେ ମୋର ଚେତନା ମଧ୍ୟ ଲୁପ୍ତ ହୋଇଯାଏ।

Verse 13

तिष्ठेल्लोको विना सूर्यं शस्यं वा सलिलं विना ॥१३॥न तु रामं विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम् ।

ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ମଧ୍ୟ ଲୋକ ଟିକିପାରେ, ଜଳ ବିନା ମଧ୍ୟ ଶସ୍ୟ ରହିପାରେ; କିନ୍ତୁ ରାମ ବିନା ମୋ ଦେହରେ ମୋର ଜୀବନ ଟିକିବ ନାହିଁ।

Verse 14

तदलं त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये ॥१४॥अपि ते चरणै मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे ।

ବସ୍, ଏତେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ—ପାପମାର୍ଗରେ ଦୃଢ଼ ଏହି ନିଶ୍ଚୟକୁ ତ୍ୟାଗ କର। ମୁଁ ମସ୍ତକରେ ତୋର ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କରି ପ୍ରଣାମ କରୁଛି; ହେ ଦେବୀ, ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେ।

Verses 15-17

किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम् ॥१५॥अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये ।अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति ॥१६॥स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे ।तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत् ॥१७॥

ହେ ପାପିନୀ, ତୁମେ କାହିଁକି ଏପରି ପରମ ଦାରୁଣ ଯୋଜନା ଚିନ୍ତା କଲ? କିମ୍ବା ଭରତ ସମ୍ବନ୍ଧରେ କ’ଣ ପ୍ରିୟ ଓ କ’ଣ ଅପ୍ରିୟ—ସେଥିରେ ମୋତେ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ଯାହା ହେଉ। କିନ୍ତୁ ରାଘବ ବିଷୟରେ ତୁମେ ପୂର୍ବେ ଯେ କହିଥିଲ—‘ସେ ମୋର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ଶ୍ରୀମାନ, ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ’—ସେ କଥା କେବଳ ମୋତେ ଖୁସି କରିବା ପାଇଁ, ସେବାର୍ଥେ ମିଠା ଭାଷାରେ କହିଥିଲ କି?

Verse 18

तच्छ्रुत्वा शोकसन्तप्ता सन्तापयसि मां भृशम् ।आविष्टाऽसि गृहं शून्यं सा त्वं परवशं गता ॥१८॥

ଏହା ଶୁଣି ଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ତୁମେ ମୋତେ ଅତ୍ୟଧିକ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛ। ତୁମେ ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଗୃହରେ (ରୋଷରେ) ପ୍ରବେଶ କରିଛ; ତେଣୁ ତୁମେ ପରବଶ ହୋଇପଡ଼ିଛ।

Verse 19

इक्ष्वाकूणां कुले देवि सम्प्राप्तस्सुमहानयम् ।अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मतिः ॥१९॥

ହେ ଦେବୀ, ନୟସମ୍ପନ୍ନ ଥିବା ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଏବେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଏହି ମହା ଅନୟ ଆସିପଡ଼ିଛି; କାରଣ ତୁମର ମତି ବିକୃତ ହୋଇଗଲା।

Verse 20

नहि किञ्चिदयुक्तं वा विप्रियं वा पुरा मम ।अकरोस्त्वं विशालाक्षि तेन न श्रद्दधाम्यहम् ॥२०॥

ହେ ବିଶାଳାକ୍ଷି! ପୂର୍ବେ ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି କେବେ ଅଯୁକ୍ତ କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ କିଛି କରିନାହ; ତେଣୁ ଏବେ ଯାହା ଶୁଣୁଛି, ମୁଁ ତାହାକୁ ବିଶ୍ୱାସ କରୁନାହିଁ।

Verse 21

ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना ।बहुशो हि सुबाले त्वं कथाः कथयसे मम ॥२१॥

ହେ ସୁବାଳ! ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କ ସମାନ ରାଘବ ତୋତେ ପ୍ରିୟ—ଏହି କଥା ତୁ ମୋତେ ବହୁବାର କହିଛୁ ନୁହେଁ କି?

Verse 22

तस्य धर्मात्मनो देवि वनवासं यशस्विनः ।कथं रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च ॥२२॥

ହେ ଦେବି, ଧର୍ମାତ୍ମା ଯଶସ୍ବୀ ରାମଙ୍କୁ ଚୌଦ ବର୍ଷର ବନବାସ—ହେ ଭୀରୁ—ତୁ କିପରି ରୋଚାଉଛ?

Verse 23

अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे धृतात्मनः ।कथं रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे ॥२३॥

ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁକୁମାର ଏବଂ ଧର୍ମେ ଧୃତାତ୍ମା ସେ ରାମଙ୍କୁ, ଅତି ଦାରୁଣ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରାଇବାକୁ ତୁ କିପରି ଇଚ୍ଛା କରୁଛ?

Verse 24

रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने ।तव शुश्रूषमाणस्य किमर्थं विप्रवासनम् ॥२४॥

ହେ ଶୁଭଲୋଚନେ! ତୋର ସେବାରେ ନିରତ ଅଭିରାମ ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ କରାଇବାକୁ ତୋର କି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ?

Verse 25

रामो हि भरताद्भूयस्तव शुश्रूषते सदा ।विशेषं त्वयि तस्मात्तु भरतस्य न लक्षये ॥२५॥

ରାମ ତ ଭରତଠାରୁ ଅଧିକ ସଦା ତୋର ସେବା କରନ୍ତି; ତେଣୁ ରାମଠାରୁ ଭରତଙ୍କ ପ୍ରତି ତୋର କୌଣସି ବିଶେଷ ପକ୍ଷପାତ ମୁଁ ଦେଖୁନି।

Verse 26

शुश्रूषां गौरवं चैव प्रमाणं वचनक्रियाम् ।कस्ते भूयस्तरं कुर्यादन्यत्र मनुजर्षभात् ॥२६॥बहूनां स्त्रीसहस्राणां बहूनां चोपजीविनाम् ।

ଶୁଶ୍ରୂଷା, ଗୌରବ, ତୁମ ବଚନକୁ ପ୍ରମାଣ ମାନି ଆଜ୍ଞା ପାଳନ—ହଜାର ନାରୀ ଓ ଅନେକ ପରିଚାରକ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ବ୍ୟତୀତ ତୁମକୁ ଅଧିକ ସେବା ଓ ସମ୍ମାନ କିଏ କରିପାରିବ?

Verses 27-28

परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते ॥२७॥सान्त्वयन्सर्वभूतानि राम श्शुद्धेन चेतसा ।गृह्णाति मनुजव्याघ्र प्रियैर्विषयवासिनः ॥२८॥

ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାମ ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଦେଶବାସୀଙ୍କ ପ୍ରୀତିଭାଜନ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ସେମାନଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ରାଘବଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ନିନ୍ଦା କିମ୍ବା ଅପବାଦ କିଛି ପ୍ରଯୁକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 29

सत्येन लोकान् जयति दीनान् दानेन राघवः ।गुरूञ्छुश्रूषया वीरो धनुषा युधि शात्रवान् ॥२९॥

ସତ୍ୟଦ୍ୱାରା ରାଘବ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରନ୍ତି, ଦାନଦ୍ୱାରା ଦୀନମାନଙ୍କୁ; ଗୁରୁଜନଙ୍କୁ ଶୁଶ୍ରୂଷାରେ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ଧନୁଷ୍ୟବଳରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରନ୍ତି।

Verse 30

सत्यं दानं तपस्त्यागो मित्रता शौचमार्जवम् ।विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे ॥३०॥

ସତ୍ୟ, ଦାନ, ତପ, ତ୍ୟାଗ, ମିତ୍ରତା, ଶୌଚ ଓ ଆର୍ଜବ; ଏବଂ ବିଦ୍ୟା ସହ ଗୁରୁଜନଙ୍କ ଶୁଶ୍ରୂଷା—ଏହି ଧ୍ରୁବ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ରଘୁକୁଳନନ୍ଦନ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କଠାରେ ଅଚଳ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 31

तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम् ।पापमाशंससे रामे महर्षिसमतेजसि ॥३१॥

ଦେବି! ଆର୍ଜବସମ୍ପନ୍ନ, ଦେବୋପମ ଏବଂ ମହର୍ଷିସମ ତେଜସ୍ବୀ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ତୁମେ କିପରି ପାପ ଆଶଂସା କରୁଛ?

Verse 32

न स्मराम्यप्रियं वाक्यं लोकस्य प्रियवादिनः ।स कथं त्वत्कृते रामं वक्ष्यामि प्रियमप्रियम् ॥३२॥

ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରିୟଭାବେ କଥା କହୁଥିବା ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ମୁଖରୁ ମୁଁ କେବେ ଅପ୍ରିୟ ବଚନ ସ୍ମରଣ କରେନି; ତେବେ ତୁମ ପାଇଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ-ଅପ୍ରିୟ, ବେଦନାଦାୟକ ଓ ଅନାଗ୍ରହ୍ୟ ବଚନ କିପରି କହିବି?

Verse 33

क्षमा यस्मिन्दमस्त्याग सत्यं धर्मः कृतज्ञता ।अप्यहिंसा च भूतानां तमृते का गतिर्मम ॥३३॥

ଯାହାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷମା, ଦମ, ତ୍ୟାଗ, ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, କୃତଜ୍ଞତା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତପ୍ରତି ଅହିଂସା ବସେ—ସେଇ ଶ୍ରୀରାମ ବିନା ମୋର କେଉଁ ଗତି, କେଉଁ ଆଶ୍ରୟ?

Verse 34

मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः ।दीनं लालप्यमानस्य कारुण्यं कर्तुमर्हसि ॥३४॥

ହେ କୈକେୟି! ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ, ଗତିର ଅନ୍ତକୁ ସମୀପ ହୋଇଥିବା ତପସ୍ବୀ; ଦୀନ ହୋଇ କାରୁଣ୍ୟରେ ବିଲାପ କରୁଛି—ମୋ ପ୍ରତି କରୁଣା କରିବା ତୁମର ଉଚିତ।

Verse 35

पृथिव्यां सागरान्तायां यत्किञ्चिदधिगम्यते ।तत्सर्वं तव दास्यामि मा च त्वां मन्युराविशेत् ॥३५॥

ସମୁଦ୍ରପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯାହା କିଛି ଲଭ୍ୟ, ସେ ସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଇଦେବି; ତୁମ ମନରେ କ୍ରୋଧ ପ୍ରବେଶ ନ କରୁ।

Verse 36

अञ्जलिं करोमि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते ।शरणं भव रामस्य माऽधर्मो मामिह स्पृशेत् ॥३६॥

ହେ କୈକେୟୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଅଞ୍ଜଳି କରୁଛି, ତୁମ ପାଦଦ୍ୱୟକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଛି। ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଶରଣ ହେଅ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଧର୍ମ ମୋତେ ସ୍ପର୍ଶ ନ କରୁ।

Verses 37-38

इति दुःखाभिसन्तप्तं विलपन्तमचेतनम् ।घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम् ॥३७॥पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः ।प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः ॥३८॥

ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ମହାରାଜ ଶୋକରେ ପ୍ଲୁତ, ଅଚେତନ ପରି ବିଲାପ କରୁଥିଲେ, ଘୂର୍ଣ୍ଣମାନ ହୋଇ, ଶୋକ-ସମୁଦ୍ରର ପାରକୁ ଶୀଘ୍ର ପହଞ୍ଚାଇବାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଥିଲେ; ସେତେବେଳେ ସ୍ୱଭାବରେ ରୌଦ୍ର କୈକେୟୀ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ରୌଦ୍ର ବଚନରେ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲା।

Verse 39

यदि दत्त्वा वरौ राजन्पुनः प्रत्यनुतप्यसे ।धार्मिकत्वं कथं वीर पृथिव्यां कथयिष्यसि ॥३९॥

ହେ ବୀର ରାଜନ୍! ଦୁଇଟି ବର ଦେଇ ପୁଣି ଯଦି ତୁମେ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ କରୁଛ, ତେବେ ପୃଥିବୀରେ ନିଜ ଧାର୍ମିକତାକୁ କିପରି କହିବ?

Verse 40

यदा समेता बहवस्त्वया राजर्षय स्सह ।कथयिष्यन्ति धर्मज्ञ तत्र किं प्रतिवक्ष्यसि ॥४०॥

ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ! ଯେତେବେଳେ ଅନେକ ରାଜର୍ଷି ତୁମ ସହ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଏହି ବିଷୟରେ ପଚାରିବେ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ କି ଉତ୍ତର ଦେବ?

Verse 41

यस्याः प्रसादे जीवामि या च मामभ्यपालयत् ।तस्याः कृतम् मया मिथ्या कैकेय्या इति वक्षयसि ॥४१॥

ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମୁଁ ଜୀବିତ ଅଛି ଏବଂ ଯିଏ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ—ସେଇ କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରତି ମୋର କରା ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ମୁଁ ମିଥ୍ୟା କରିଦେଲି, ଏମିତି ତୁମେ କହିବ?

Verse 42

किल्बिषत्वं नरेन्द्राणां करिष्यसि नराधिप ।यो दत्वा वरमद्यैव पुनरन्यानि भाषसे ॥४२॥

ହେ ନରାଧିପ! ଆଜି ବର ଦେଇ ପୁଣି ଅନ୍ୟ ଭାବରେ କହିଲେ, ତୁମେ ରାଜଧର୍ମରେ କଳଙ୍କ ଆଣିବ।

Verse 43

शैब्यश्श्येनकपोतीये स्वमांसं पक्षिणे ददौ ।अलर्कश्चक्षुषी दत्वा जगाम गतिमुत्तमाम् ॥४३॥

ଶ୍ୟେନ-କପୋତୀ କଥାରେ ଶୈବ୍ୟ ରାଜା ପକ୍ଷୀକୁ ନିଜ ମାଂସ ଦାନ କଲେ; ଏବଂ ଅଲର୍କ ରାଜା ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ଦାନ କରି ଉତ୍ତମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 44

सागरस्समयं कृत्वा न वेलामतिवर्तते ।समयं माऽनृतं कार्षीः पूर्ववृत्तमनुस्मरन् ॥४४॥

ସାଗର ସମୟ କରି କୂଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେନାହିଁ; ପୂର୍ବ ରାଜମାନଙ୍କ ଆଚରଣ ସ୍ମରଣ କରି, ହେ ରାଜା, ତୁମ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ଅସତ୍ୟ କରନି।

Verse 45

स त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्येऽभिषिच्य च ।सह कौसल्यया नित्यं रन्तुमिच्छसि दुर्मते ॥४५॥

ହେ ଦୁର୍ମତି! ତୁମେ ଧର୍ମ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କରାଇ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ସହିତ ନିତ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ।

Verse 46

भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यं वा यदि वाऽनृतम् ।यत्त्वया संश्रुतं मह्यं तस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥४६॥

ତାହା ଧର୍ମ ହେଉ ବା ଅଧର୍ମ, ସତ୍ୟ ହେଉ ବା ମିଥ୍ୟା, ତୁମେ ମୋତେ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଛ, ତାହାର ଉଲ୍ଲଂଘନ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ।

Verse 47

अहं हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः ।पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते ॥४७॥

ଯଦି ରାମଙ୍କର ଅଭିଷେକ ହୁଏ, ତେବେ ମୁଁ ଆଜି ହିଁ ତୁମ ସାମନାରେ ବିଷ ପାନ କରି ତୁମେ ଦେଖୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିବି।

Verse 48

एकाहमपि पश्येयं यद्यहं राममातरम् ।अञ्जलिं प्रतिगृह्णन्तीं श्रेयो ननु मृतिर्मम ॥४८॥

ଯଦି ମୁଁ ଗୋଟିଏ ଦିନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବାର ଦେଖେ, ତେବେ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ହିଁ ଶ୍ରେୟସ୍କର।

Verse 49

भरतेनात्मना चाहं शपे ते मनुजाधिप ।यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात् ॥४९॥

ହେ ରାଜନ୍! ମୁଁ ଭରତ ଏବଂ ନିଜର ଶପଥ କରି କହୁଛି ଯେ, ରାମଙ୍କ ବନବାସ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କଥାରେ ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବି ନାହିଁ।

Verse 50

एतावदुक्त्वा वचनं कैकेयी विरराम ह ।विलपन्तं च राजानं न प्रतिव्याजहार सा ॥५०॥

ଏତିକି କଥା କହି କୈକେୟୀ ନିରବ ହେଲା; ରାଜା ବିଲାପ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲା ନାହିଁ।

Verse 51

श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वृतं परमशोभनम् ।रामस्य च वने वासमैश्वर्यं भरतस्य च ॥५१॥नाभ्यभाषत कैकेयीं मुहूर्तं व्याकुलेन्द्रियः ।

କୈକେୟୀର ପରମ ଅଶୁଭ ଦାବି—ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଓ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଧିକାର—ଶୁଣି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇଥିବା ରାଜା କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ କଥା କହିପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verses 52-53

प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम् ॥५२॥तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम् ।दुःखशोकमयीं घोरां राजा न सुखितोऽभवत् ॥५३॥

ରାଜା ନିମିଷ ନ କରି ଦେବୀଙ୍କୁ ଚାହିଁ ରହିଲେ—ପ୍ରିୟା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରିୟ କଥା କହୁଥିବା ତାଙ୍କୁ। ବଜ୍ର ସମ କଠୋର, ହୃଦୟକୁ ବେଦନାଦାୟକ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୁଃଖ-ଶୋକମୟ ସେହି ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ରାଜା ସୁଖୀ ରହିପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 54

स देव्या व्यवसायं च घोरं च शपथं कृतम् ।ध्यात्वा रामेति निश्श्वस्य छिन्न स्तरुरिवापतत् ॥५४॥

ଦେବୀଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ନିଶ୍ଚୟ ଓ ସେ କରିଥିବା ଦାରୁଣ ଶପଥକୁ ମନେ କରି, ‘ରାମ!’ ବୋଲି ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, କଟା ଗଛ ପରି ଧରାଶାୟୀ ହେଲେ।

Verse 55

नष्टचित्तो यथोन्मत्तो विपरीतो यथाऽतुरः ।हृततेजा यथा सर्पो बभूव जगतीपतिः ॥५५॥

ଜଗତୀପତି ରାଜା ଚିତ୍ତନାଶ ହୋଇଥିବା ଲୋକ ପରି—ଉନ୍ମତ୍ତ ପରି, ଆତୁର ହୋଇ ନିଜକୁ ବିପରୀତ ଭାବେ ଆଚରଣ କରୁଥିବା ରୋଗୀ ପରି, ତେଜ ହରାଇଥିବା ସର୍ପ ପରି ହେଲେ।

Verse 56

दीनया तु गिरा राजा इति होवाच कैकयीम् ।अनर्थमिममर्थाभं केन त्वमुपदर्शिता ॥५६॥भूतोपहतचित्तेव ब्रुवन्ती मां न लज्जसे ।

ତାପରେ ରାଜା ଦୀନ ସ୍ୱରରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଲାଭ ପରି ଦିଶୁଥିବା ଏହି ଅନର୍ଥମୟ ବିପତ୍ତିକୁ ତୁମକୁ କିଏ ଦେଖାଇଲା? ଭୂତାକ୍ରାନ୍ତ ଚିତ୍ତବତୀ ପରି ମୋ ସହ କଥା କହୁଛ—ଲଜ୍ଜା ନାହିଁ କି?”

Verse 57

शीलव्यसनमेतत्ते नाभिजानाम्यहं पुरा ॥५७॥बालायास्तत्त्वितिदानीं ते लक्षये विपरीतवत् ।

ପୂର୍ବେ ମୁଁ ଜାଣିନଥିଲି ଯେ ତୁମର ଶୀଳରେ ଏପରି ଦୋଷ ଅଛି—ତୁମେ ବାଳା ଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଏବେ ସବୁକିଛି ଓଲଟିଗଲା ପରି ତୁମ ଭିତରେ ମୁଁ ଏହା ଦେଖୁଛି।

Verse 58

कुतो वा ते भयं जातं या त्वमेवंविधं वरम् ॥५८॥राष्ट्रे भरतमासीनं वृणीषे राघवं वने ।

ତୁମରେ ଏମିତି ଭୟ କେଉଁଠୁ ଜନ୍ମିଲା, ଯେ ତୁମେ ଏପରି ବର ଚାହୁଁଛ—ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଭରତଙ୍କୁ ସିଂହାସନାସୀନ କରି, ରାଘବ (ରାମ)ଙ୍କୁ ବନବାସ ପାଇଁ ପଠାଇବାକୁ?

Verse 59

विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन वा ॥५९॥यदि भर्तुः प्रियं कार्यं लोकस्य भरतस्य च ।

ଏହି ଭାବରୁ—କିମ୍ବା ଏହି ଅସତ୍ୟ ପଥରୁ—ବିରତ ହେଅ; ଯଦି ସତ୍ୟସତ୍ୟ ପତିଙ୍କ, ପ୍ରଜାଙ୍କ ଓ ଭରତଙ୍କ ମଧ୍ୟ ହିତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।

Verse 60

नृशंसे पापसङ्कल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि ॥६०॥किन्नु दुखमलीकं वा मयि रामे च पश्यसि ।

ହେ ନିର୍ଦୟେ, ପାପସଙ୍କଳ୍ପିନୀ, କ୍ଷୁଦ୍ରେ, ଦୁଷ୍କୃତକାରିଣୀ! ମୋତେ କିମ୍ବା ରାମଙ୍କୁ ନେଇ ତୁମେ କେଉଁ ଦୋଷ କିମ୍ବା ଅପରାଧ ଦେଖୁଛ?

Verse 61

न कथञ्चिदृते रामाद्भरतो राज्यमावसेत् ॥६१॥रामादपि हि तं मन्ये धर्मतो बलवत्तरम् ।

ରାମଙ୍କୁ ପଛେଇ ରଖି ଯଦି ରାଜ୍ୟ ନେବାକୁ ପଡେ, ଭରତ କେବେ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବେ ନାହିଁ; ଧର୍ମରେ ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ରାମଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ବଳବାନ ମାନେ।

Verse 62

कथं द्रक्ष्यामि रामस्य वनं गच्छेति भाषिते ॥६२॥मुखवर्णं विवर्णं तु तं यथैवेन्दुमुपप्लुतम् ।

ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କୁ ‘ବନକୁ ଯାଅ’ ବୋଲି କହିବି, ସେତେବେଳେ ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିପାରିବି? ଗ୍ରହଣାକ୍ରାନ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ସେ ମୁହଁ ବିବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯିବ।

Verses 63-64

तां हि मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिस्सह निश्चिताम् ॥६३॥कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम् ।किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्य स्समागताः ॥६४॥बालो बताऽयमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत् ।

ସୁହୃଦମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି ମୁଁ ଯେ ଶୁଭକର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରିଥିଲି, ତାହାକୁ ମୁଁ କିପରି ପଛକୁ ଫେରୁଥିବା ଦେଖିବି—ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ହାତରେ ପରାଜିତ ହୋଇ ପଛହଟୁଥିବା ସେନା ପରି? ନାନା ଦିଗରୁ ସମାଗତ ରାଜାମାନେ ମୋ ବିଷୟରେ କ’ଣ କହିବେ? ‘ହାୟ, ଏହି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ତ ମୂର୍ଖ; ଏତେ ଦିନ ରାଜ୍ୟ କିପରି ଚଳାଇଲା?’

Verse 65

यदा तु बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताः ॥६५॥परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्स्थं वक्ष्यामि किमहं तदा ।

ଯେତେବେଳେ ଅନେକ ବୃଦ୍ଧ—ଗୁଣବାନ ଓ ବହୁଶ୍ରୁତ—କାକୁତ୍ସ୍ଥ (ରାମ) ବିଷୟରେ ମୋତେ ପଚାରିବେ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ କ’ଣ କହିପାରିବି?

Verse 66

कैकेय्या क्लिश्यमानेन रामः प्रव्राजितो मया ॥६६॥यदि सत्यं ब्रवीम्येतत्तदसत्यं भविष्यति ।

କୈକେୟୀର ପୀଡାରେ ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସକୁ ପଠାଇଛି; କିନ୍ତୁ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ମୁଁ କହିଲେ, ସେହିଟା ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଧରାହେବ।

Verse 67

किं मां वक्ष्यति कौशल्या राघवे वनमास्थिते ॥६७॥किं चैनां प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा विप्रियमीदृशम् ।

ରାଘବ ବନରେ ବସିବାକୁ ଯାଇଲେ କୌଶଲ୍ୟା ମୋତେ କ’ଣ କହିବେ? ଏପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପ୍ରିୟ କାମ କରି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କେମିତି ଉତ୍ତର ଦେବି?

Verses 68-69

यदा यदा हि कौशल्या दासीवच्च सखीव च ॥६८॥भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति ।सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा ॥६९॥न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव ।

ଯେତେବେଳେ ଯେତେବେଳେ କୌଶଲ୍ୟା ଦାସୀ ପରି ଓ ସଖୀ ପରି, ଭାର୍ଯ୍ୟା ପରି ଓ ଭଗିନୀ ପରି, ମାତୃ ପରି ମୋତେ ସେବା କରୁଥିଲେ—ସଦା ମୋ ହିତକାମିନୀ, ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଜନନୀ, ମଧୁରଭାଷିଣୀ—ସେ ଦେବୀ ସତ୍କାରଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ତୋର କାରଣରେ ମୁଁ ସେଇ ମହାରାଣୀଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେଇପାରିଲି ନାହିଁ।

Verse 70

इदानीं तत्तपति मां यन्मया सुकृतं त्वयि ॥७०॥अपथ्यव्यञ्जनोपेतं भुक्तमन्नमिवातुरम् ।

ଏବେ ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରତି କରିଥିବା ସେଇ ସୁକୃତି ମୋତେ ଦହୁଛି—ଯେପରି ରୋଗୀ ଅପଥ୍ୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସହ ଖାଇଥିବା ଅନ୍ନ ପରେ ପୀଡ଼ା ଦିଏ।

Verse 71

विप्रकारं च रामस्य सम्प्रयाणं वनस्य च ॥७१॥सुमित्रा प्रेक्ष्य वै भीता कथं मे विश्वसिष्यति ।

ରାମଙ୍କ ଅପମାନ ଓ ତାଙ୍କର ବନପ୍ରସ୍ଥାନ ଦେଖି ସୁମିତ୍ରା ଭୀତ ହେବେ; ତା’ପରେ ସେ କିପରି ମୋତେ କେବେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବେ?

Verse 72

कृपणं बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम् ॥७२॥मां च पञ्चत्वमापन्नं रामं च वनमाश्रितम् ।

ହାୟ, ଦୟନୀୟ ବୈଦେହୀ ଦୁଇଟି ଅପ୍ରିୟ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣିବ—ମୁଁ ପଞ୍ଚତ୍ୱ ପାଇଛି ଏବଂ ରାମ ବନରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି।

Verse 73

वैदेही बत मे प्राणान्शोचन्ती क्षपयिष्यति ॥७३॥हीना हिमवतः पार्श्वे किन्नरेणेव किन्नरी ।

ହାୟ, ବୈଦେହୀ ମୋ ପ୍ରାଣ ପାଇଁ ଶୋକ କରି କ୍ଷୟ ହେବେ—ଯେପରି ହିମବତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ କିନ୍ନର ବିନା କିନ୍ନରୀ ବିଲପି ଶୁଷ୍କ ହୁଏ।

Verse 74

न हि राममहं दृष्ट्वा प्रवसन्तं महावने ॥७४॥चिरं जीवितुमाशंसे रुदन्तीं चापि मैथिलीम् ।

ମହାବନରେ ପ୍ରବାସ କରୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଓ କାନ୍ଦୁଥିବା ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୁଁ ଦୀର୍ଘକାଳ ବଞ୍ଚିବି ବୋଲି ଆଶା କରୁନାହିଁ।

Verse 75

सा नूनं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि ॥७५॥न हि प्रव्राजिते रामे देवि जीवितुमुत्सहे ।

ହେ ଦେବୀ, ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରବ୍ରାଜିତ କରାଗଲେ ମୋତେ ଜୀବିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ; ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ପୁତ୍ରସହିତ ବିଧବା ହୋଇ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବ।

Verse 76

सतीं त्वामहमत्यन्तं व्यवस्याम्यसतीं सतीम् ।रूपिणीं विषसंयुक्तां पीत्वेव मदिरां नरः ॥७६॥

ଯେପରି ଜଣେ ପୁରୁଷ ଆକର୍ଷକ ରୂପ ଦେଖି ବିଷମିଶ୍ରିତ ମଦିରାକୁ ପିବା ପୂର୍ବରୁ ନିର୍ବିଷ ଭାବେ ଭାବେ, ସେପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସତୀ ବୋଲି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ମାନିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ରୂପବତୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅସତୀ।

Verse 77

अनृतैर्बहु मां सान्त्वै स्सान्त्वयन्ती स्म भाषसे ।गीतशब्देन संरुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः ॥७७॥

ବହୁ ମିଠା କିନ୍ତୁ ଅନୃତ ସାନ୍ତ୍ୱନାବାଣୀରେ ତୁମେ ମୋତେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଉଥିଲ; ପରେ ଗୀତଶବ୍ଦରେ ମୋହିତ କରି, ଲୁବ୍ଧ ଶିକାରୀ ଯେପରି ମୃଗକୁ ଫାନ୍ଦେ, ସେପରି ମୋତେ ଆଘାତ କଲ।

Verse 78

अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायकं ध्रुवम् ।धिक्करिष्यन्ति रथ्यासु सुरापं ब्राह्मणं यथा ॥७८॥

ରାସ୍ତାଘାଟରେ ସଜ୍ଜନମାନେ ମୋତେ ‘ଅନାର୍ୟ’ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ ଧିକ୍କାର କରିବେ—ମୁଁ ପୁତ୍ରକୁ ବିକ୍ରୟ କରିଦେଇଥିବା ପରି—ଯେପରି ସୁରାପାନ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଗର୍ହା କରନ୍ତି।

Verse 79

अहो दुःखमहो कृच्छ्रं यत्र वाचः क्षमे तव ।दुःखमेवंविधं प्राप्तं पुराकृतमिवाशुभम् ॥७९॥

ଆହୋ, କେତେ ଦୁଃଖ, କେତେ କଷ୍ଟ—ତୁମ ବାକ୍ୟ ସହିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି! ଏପରି ଦୁଃଖ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛି, ଯେନେ ପୂର୍ବକୃତ କୌଣସି ଅଶୁଭ କର୍ମର ଫଳ।

Verse 80

चिरं खलु मया पापे त्वं पापेनाभिरक्षिता ।अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बन्धिनी यथा ॥८०॥

ହେ ପାପିନୀ, ଦୀର୍ଘକାଳ ମୁଁ ତୋତେ—ପାପରେ ଓ ଅଜ୍ଞାନବଶେ—ରକ୍ଷା କରିଲି; ଯେପରି ପରେ ଫାସୀର ଫନ୍ଦା ହୋଇଯାଉଥିବା ରଜ୍ଜୁକୁ କେହି ସଞ୍ଚୟ କରେ।

Verse 81

रममाणस्त्वया सार्धं मृत्युं त्वां नाभिलक्षये ।बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम् ॥८१॥

ତୋ ସହ ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ମୁଁ ତୋତେ ମୃତ୍ୟୁସ୍ୱରୂପା ବୋଲି ଚିହ୍ନି ପାରିଲି ନାହିଁ; ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ଏକାନ୍ତରେ ହାତରେ କଳା ସର୍ପକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ।

Verse 82

मया ह्यपितृकः पुत्र स्समहात्मा दुरात्मना ।तं तु मां जीवलोकोऽयं नूनमाक्रोष्टुमर्हति ॥८२॥

ଦୁରାତ୍ମା ମୋ ଦ୍ୱାରା ସେ ମହାତ୍ମା ପୁତ୍ର ପିତୃହୀନ ହୋଇଗଲା; ତେଣୁ ଏହି ଜୀବଲୋକ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ଧିକ୍କାର କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 83

बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम् ।यः स्त्रीकृते प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष्यति ॥८३॥

‘ହାୟ, ରାଜା ଦଶରଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବାଳିଶ ଓ କାମବଶ; ଯେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀର କାରଣରେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାପିତ କରିବେ,’ ବୋଲି ଲୋକେ କହିବେ।

Verse 84

व्रतैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चोपकर्शितः ।भोगकाले महत्कृच्छ्रं पुनरेव प्रपत्स्यते ॥८४॥

ବ୍ରତ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗୁରୁମାନଙ୍କ କଠୋର ଶିକ୍ଷାରେ ପୂର୍ବରୁ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ଭୋଗର ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ପୁନର୍ବାର ମହା କଷ୍ଟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।

Verse 85

नालं द्वितीयं वचनं पुत्रो मां प्रतिभाषितुम् ।स वनं प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति ॥८५॥

ମୋ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱିତୀୟ ବାକ୍ୟରେ ମୋତେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେବେ ନାହିଁ; ‘ବନକୁ ଯା’ ବୋଲି କହିଲେ ସେ କେବଳ ‘ବାଢ଼ମ୍’—‘ତଥାସ୍ତୁ’—ବୋଲି ମାତ୍ର କହିବ।

Verse 86

यदि मे राघवः कुर्याद्वनं गच्छेति चोदितः ।प्रतिकूलं प्रियं मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति ॥८६॥

ମୋର ଉତ୍ତେଜନାରେ ‘ବନକୁ ଯା’ ବୋଲି କହିଲେ ଯଦି ରାଘବ ଆଜ୍ଞାବିରୋଧୀ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ତେବେ ତାହା ମୋ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁକୂଳ ହେବ; କିନ୍ତୁ ମୋ ପ୍ରିୟ ବତ୍ସ ଏପରି କରିବେ ନାହିଁ।

Verse 87

शुद्धभावो हि भावं मे न तु ज्ञास्यति राघवः ॥८७॥स वनं प्रब्रजे त्युक्तो बाढ मित्येव वक्षयति ।

ଶୁଦ୍ଧ ଭାବର ରାଘବ ମୋ ଅନ୍ତର୍ଭାବକୁ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ; ‘ବନକୁ ପ୍ରବ୍ରଜ’ ବୋଲି କହିଲେ ସେ ‘ବାଢ଼ମ୍’—‘ତଥାସ୍ତୁ’—ବୋଲି ମାତ୍ର କହିବେ।

Verse 88

राघवे हि वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम् ॥८८॥मृत्युरक्षमणीयं मां नयिष्यति यमक्षयम् ।

ରାଘବ ବନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ସର୍ବଲୋକର ଧିକ୍କାର ପାଇ ଅକ୍ଷମ୍ୟ ହୋଇଥିବା ମୋତେ, ମୃତ୍ୟୁ ଯମଙ୍କ ଲୋକ ‘ଯମକ୍ଷୟ’କୁ ନେଇଯିବ।

Verse 89

मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे ॥८९॥इष्टे मम जने शेषे किं पापं प्रतिपत्स्यसे ।

ମୁଁ ମରିଗଲା ପରେ, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ବନକୁ ଗଲା ପରେ, ମୋ ପ୍ରିୟ ଓ ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଶୀଳ ରହିଥିବା ଅବଶିଷ୍ଟ ମୋ ଲୋକମାନଙ୍କ ଉପରେ ତୁମେ ଆଉ କେଉଁ ପାପ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?

Verse 90

कौशल्या मां च रामं च पुत्रौ च यदि हास्यति ॥९०॥दुःखान्यसहती देवी मामेवानुमरिष्यति ।

ଦେବୀ କୌଶଲ୍ୟା ଯଦି ମୋତେ, ରାମକୁ ଓ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହରାଇଦେବେ, ତେବେ ସେ ଦୁଃଖ ସହିନପାରି ରାଣୀ ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ପଛେ ପଛେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅନୁସରଣ କରିବେ।

Verse 91

कौसल्यां च सुमित्रां च मां च पुत्रैस्त्रिभिस्सह ॥९१॥प्रक्षिप्य नरके सा त्वं कैकेयि सुखिता भव ।

କୌଶଲ୍ୟାକୁ, ସୁମିତ୍ରାକୁ, ମୋତେ ଓ ତିନି ପୁଅଙ୍କୁ ସହ ନରକରେ ଛାଡ଼ିଦେଇ—ହେ କୈକେୟୀ—ତୁମେ ଯେପରି ଅଛ, ସେପରି ସୁଖୀ ହୁଅ।

Verse 92

मया रामेण च त्यक्तं शाश्वतं सत्कृतं गुणैः ॥९२॥इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलं पालयिष्यसि ।

ମୋ ଓ ରାମଙ୍କ ତ୍ୟାଗରେ, ଗୁଣରେ ଶାଶ୍ୱତ ସତ୍କୃତ ଅକ୍ଷୋଭ୍ୟ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ କୁଳ ଆକୁଳ ହୋଇପଡ଼ିବ; ତୁମେ ତାହାକୁ ଅଶାନ୍ତି ଓ ଶୋକରେ ଭରିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଶାସନ କରିବ।

Verse 93

प्रियं चेद्भरतस्यैतद्रामप्रव्राजनं भवेत् ॥९३॥मा स्म मे भरतः कार्षीत्प्रेतकृत्यं गतायुषः ।

ଯଦି ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଭରତଙ୍କୁ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ପ୍ରିୟ ହୁଏ, ତେବେ ମୋର ଆୟୁ ଶେଷ ହେଲେ ଭରତ ମୋ ପ୍ରେତକ୍ରିୟା କରୁନାହିଁ।

Verses 94-95

हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा भव कैकयि ॥९४॥मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे ।सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि ॥९५॥

ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୟା କୈକେୟୀ, ହେ ମୋର ଶତ୍ରୁ, ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ବନକୁ ଗମନ କଲା ପରେ ତୁମର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ। ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତୁମେ ବିଧବା ହୋଇ ତୁମର ପୁତ୍ର ସହିତ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବ।

Verse 96

त्वं राजपुत्रीवादेन न्यवसो मम वेश्मनि ।अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे ॥९६॥सर्वभूतेषु चावज्ञा यथा पापकृतस्तथा ।

ତୁ ରାଜପୁତ୍ରୀ ବୋଲି ଛଳ କରି ମୋ ରାଜଭବନରେ ବସିଥିଲୁ; କିନ୍ତୁ ଏବେ ଲୋକେ ମୋ ପାଇଁ ଅତ୍ୟଧିକ ଅପକୀର୍ତ୍ତି ଓ ନିଶ୍ଚିତ ପରିଭବ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମଧ୍ୟରେ ମୋତେ ପାପକର୍ତ୍ତା ପରି ଅବଜ୍ଞା ମିଳିବ।

Verse 97

कथं रथैर्विभुर्यात्वा गजाश्वैश्च मुहुर्मुहुः ॥९७॥पद्भ्यां रामो महारण्ये वत्सो मे विचरिष्यति ।

ରଥ, ଗଜ ଓ ଅଶ୍ୱରେ ବାରମ୍ବାର ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ମୋର ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ରାମ ମହାରଣ୍ୟରେ ପଦେପଦେ କିପରି ବିଚରିବ?

Verses 98-99

यस्य त्वाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः ॥९८॥अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रशस्तं पानभोजनम् ।स कथन्नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च ॥९९॥भक्षयन्वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति ।

ଯାହା ପାଇଁ ଭୋଜନବେଳେ କୁଣ୍ଡଳଧାରୀ ସୂଦମାନେ ପୂର୍ବେ ମୋର ଆଗରେ ଗର୍ବପୂର୍ବକ ପ୍ରଶଂସନୀୟ ପାନ-ଭୋଜନ ପ୍ରଚୁର ଭାବେ ପକାଉଥିଲେ, ସେଇ ମୋ ପୁତ୍ର ଏବେ ବନ୍ୟାହାରରେ କଷାୟ, ତିକ୍ତ ଓ କଟୁ ପଦାର୍ଥ ଭକ୍ଷଣ କରି କିପରି ଜୀବିବ?

Verse 100

महार्हवस्त्रसंवीतो भूत्वा चिरसुखोषितः ॥१००॥काषायपरिधानस्तु कथं भूमौनिवत्स्यति ।

ମହାର୍ଘ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଦୀର୍ଘକାଳ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ସେ, କାଷାୟ ବସ୍ତ୍ର ମାତ୍ର ପରିଧାନ କରି ନିରାବରଣ ଭୂମିରେ କିପରି ବାସ (ଓ ଶୟନ) କରିବ?

Verse 101

कस्यैतद्धारुणं वाक्यमेवंविधमचिन्तितम् ॥१०१॥रामस्यारण्यगमनं भरतस्याभिषेचनम् ।

ଏହି ଭୟଙ୍କର ବାକ୍ୟ କାହାର—ଏପରି ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଯୋଜନା: ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟଗମନ ଓ ଭରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ?

Verse 102

धिगस्तु योषितो नाम शठा स्स्वार्थपरास्सदा ।न ब्रवीमि स्त्रिय स्सर्वा भरतस्यैव मातरम् ॥१०२॥

‘ନାରୀ’ ନାମକୁ ଧିକ୍କାର—ଛଳମୟୀ, ସଦା ସ୍ୱାର୍ଥପରାୟଣ! ତଥାପି ମୁଁ ସମସ୍ତ ନାରୀଙ୍କୁ ନୁହେଁ—କେବଳ ଭରତଙ୍କ ମାତାକୁ ହିଁ କହୁଛି।

Verse 103

अनर्थभावेऽर्थपरे नृशंसे ममानुतापाय निविष्टभावे ।किमप्रियं पश्यसि मन्निमित्तं हितानुकारिण्यथवाऽपि रामे ॥१०३॥

ହେ ଅନର୍ଥରେ ରତା, ଅର୍ଥଲୋଭୀ, ନିର୍ଦୟା, ମୋତେ ପୀଡ଼ା ଦେବାରେ ନିଶ୍ଚିତ ସ୍ୱଭାବା! ମୋ ନିମିତ୍ତେ, ପରହିତକାରୀ ରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ କେଉଁ ଅପ୍ରିୟ ଦୋଷ ଦେଖୁଛ?

Verse 104

परित्यजेयुः पितरो हि पुत्रान्भार्याः पतींश्चापि कृतानुरागाः ।कृत्स्नं हि सर्वं कुपितं जगत्स्याद्दृष्ट्वैव रामं व्यसने निमग्नम् ॥१०४॥

ରାମଙ୍କୁ ବିପଦରେ ନିମଗ୍ନ ଦେଖିଲେ ସମଗ୍ର ଜଗତ କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳିଉଠିବ; ପିତାମାନେ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗିଦେବେ, ଏବଂ ଅନୁରାଗବତୀ ପତ୍ନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପତିମାନଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ।

Verse 105

अहं पुनर्देवकुमाररूपमलङ्कृतं तं सुतमाव्रजन्तम् ।नन्दामि पश्यन्नपि दर्शनेन भवामि दृष्ट्वैव च पुनर्युवेव ॥१०५॥

ଆଉ ମୁଁ—ଦେବକୁମାର ସଦୃଶ ରୂପବାନ୍ ଓ ଅଲଙ୍କୃତ ମୋ ପୁତ୍ର ମୋ ପାଖକୁ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି—ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ; ତାଙ୍କର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମୁଁ ଯେନେ ପୁନଃ ଯୁବକ ହୋଇଯାଏ।

Verse 106

विनाऽपि सूर्येण भवेत्प्रवृत्तिरवर्षता वज्रधरेण वाऽपि ।रामं तु गच्छन्तमित स्समीक्ष्य जीवेन्न कश्चित्त्विति चेतना मे ॥१०६॥

ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ମଧ୍ୟ ଯଦି ଜଗତର କାର୍ଯ୍ୟଚଳନା ଚାଲିପାରେ, କିମ୍ବା ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷାକୁ ରୋକିଦେଲେ ମଧ୍ୟ—ଏଠାରୁ ରାମ ଯାଉଥିବାକୁ ଦେଖି କେହି ଜୀବିତ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହି ମୋର ଦୃଢ଼ ଚେତନା।

Verse 107

विनाशकामामहिताममित्रामावासयं मृत्युमिवात्मनस्त्वाम् ।चिरं बताङ्केन धृतासि सर्पी महाविषा तेन हतोऽस्मि मोहात् ॥१०७॥

ମୋର ବିନାଶକୁ ଚାହୁଁଥିବା, ଅହିତକାରୀ, ଶତ୍ରୁ ସଦୃଶ ତୁମକୁ—ମୃତ୍ୟୁକୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେବା ପରି—ମୁଁ ଆଶ୍ରୟ ଦେଲି। ହାୟ, ଦୀର୍ଘକାଳ ମୁଁ କୋଳରେ ମହାବିଷାଳୀ ନାଗିଣୀକୁ ଧରିରଖିଥିଲି; ସେହି ମୋହରେ ମୁଁ ନଶ୍ଟ ହେଲି।

Verse 108

मया च रामेण च लक्ष्मणेन प्रशास्तु हीनो भरतस्त्वया सह ।पुरं च राष्ट्रं च निहत्य बान्धवान् ममाहितानां च भवाभिहर्षिणी ॥१०८॥

ମୋତେ, ରାମଙ୍କୁ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ହଟାଇ, ତୁମ ସହିତ ଭରତ ନଗର ଓ ରାଷ୍ଟ୍ର ଶାସନ କରୁ; ମୋ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କୁ ନିହତ କରି ମୋ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ହର୍ଷ ଦେବାଳି ହେଉ।

Verse 109

नृशंसवृत्ते व्यसनप्रहारिणि प्रसह्य वाक्यं यदिहाद्य भाषसे ।न नाम ते केन मुखात्पतन्त्यधो विशीर्यमाणा दशना स्सहस्रधा ॥१०९॥

ହେ ନିର୍ଦୟ ସ୍ୱଭାବିନୀ, ବିପଦରେ ପ୍ରହାର କରୁଥିବା ନାରୀ! ଆଜି ତୁମେ ଏଠାରେ ବଳପୂର୍ବକ ଏମିତି କଥା କହୁଥିବାବେଳେ, ତୁମ ମୁହଁର ଦାନ୍ତ ସହସ୍ର ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ତଳକୁ କାହିଁକି ଝରି ପଡ଼ୁନାହିଁ?

Verse 110

न किञ्चिदाहाहितमप्रियं वचो न वेत्ति रामः परुषाणि भाषितुम् ।कथन्नु रामे ह्यभिरामवादिनि ब्रवीषि दोषान्गुणनित्यसम्मते ॥११०॥

ରାମ କିଛିମାତ୍ରେ ଅହିତକର କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ ବଚନ କହନ୍ତି ନାହିଁ; କଠୋର କଥା କହିବା ସେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ମଧୁରବାଦୀ ଓ ନିତ୍ୟ ଗୁଣରେ ସମ୍ମତ ରାମଙ୍କୁ ନେଇ ତୁମେ କିପରି ଦୋଷ କହୁଛ?

Verse 111

प्रताम्य वा प्रज्वल वा प्रणश्य वा सहस्रशो वा स्फुटिता महीं व्रज ।न ते करिष्यामि वच स्सुदारुणं ममाहितं केकयराजपांसनि ॥१११॥

ତୁମେ ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହେଉ, କିମ୍ବା ଜ୍ୱଳିଉ, କିମ୍ବା ନଶିଯାଅ—ଅଥବା ସହସ୍ର ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼; ହେ କେକୟରାଜବଂଶର କଳଙ୍କ! ତୁମର ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ ଓ ଅହିତକର ଆଦେଶକୁ ମୁଁ କେବେ ମାନିବି ନାହିଁ।

Verse 112

क्षुरोपमां नित्यमसत्प्रियंवदां प्रदुष्टभावां स्वकुलोपघातिनीम् ।न जीवितुं त्वां विषहेऽमनोरमां दिधक्षमाणां हृदयं सबन्धनम् ॥११२॥

ତୁମେ କ୍ଷୁର ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣା—ସଦା ଅସତ୍ୟକୁ ମଧୁର ବଚନରେ କହୁଥିବା, ଦୁଷ୍ଟଭାବା, ନିଜ କୁଳକୁ ନାଶ କରୁଥିବା। ତୁମେ ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଅମନୋରମା, ଏବଂ ବନ୍ଧନସହିତ ହୃଦୟକୁ ଦହାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ତୁମେ ବଞ୍ଚିଥିବାକୁ ମୁଁ ସହିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 113

न जीवितं मेऽस्ति पुनःकुत स्सुखं विनाऽऽत्मजेनाऽत्मवतः कुतो रतिः ।ममाहितं देवि न कर्तुमर्हसि स्पृशामि पादावपि ते प्रसीद मे ॥११३॥

ମୋ ପୁତ୍ର ବିନା ମୋର ଜୀବନ ନାହିଁ; ତେବେ ସୁଖ କେଉଁଠୁ? ଆତ୍ମମର୍ଯ୍ୟାଦାବାନ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ରତି କେଉଁଠୁ? ହେ ଦେବୀ ରାଣୀ, ମୋର ଅହିତ କରିବା ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ମୁଁ ତୁମ ପାଦ ମଧ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଛି—ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉ, କୃପା କର।

Verse 114

स भूमिपालो विलपन्ननाथवत्स्त्रिया गृहीतो हृदयेऽतिमात्रया ।पपात देव्याश्चरणौ प्रसारितावुभावसम्स्पृश्य यथाऽतुरस्तथा ॥११४॥

ଅନାଥ ଭଳି ବିଲାପ କରୁଥିବା ସେ ଭୂମିପାଳ—ସ୍ତ୍ରୀର ଅତିମାତ୍ର ଆକର୍ଷଣରେ ହୃଦୟ ଆବଦ୍ଧ—ଧରାଶାୟୀ ହେଲେ; ଦେବୀ ଦୁଇ ପାଦକୁ ପଛକୁ ଟାଣି ଦୂରେ ପ୍ରସାରିତ କରିଦେଲେ, ତେଣୁ ସେ ରୋଗୀ ଭଳି ପଡ଼ିଗଲେ ଓ ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।