Sarga 89

Verse 1

उष्य रात्रिं तु तत्रैव गङ्गाकूले स राघवः।भरतः काल्यमुत्थाय शत्रुघ्नमिदमब्रवीत्।।।।

ଗଙ୍ଗାତଟର ସେହି ସ୍ଥାନରେ—ଯେଉଁଠାରେ ରାଘବ ରହିଥିଲେ—ରାତି କାଟି, ଭରତ ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 2

शत्रुघ्नोत्तिष्ठ किं शेषे निषादाधिपतिं गुहम्।शीघ्रमानय भद्रं ते तारयिष्यति वाहिनीम्।।।।

“ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଉଠ—କାହିଁକି ଏଯାଁ ସୁଇଛ? ନିଷାଦାଧିପ ଗୁହଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଆଣ। ତୋର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ସେ ସେନାକୁ ପାର କରାଇବେ।”

Verse 3

जागर्मि नाहं स्वपिमि तमेवाऽर्यं विचिन्तयन्।इत्येवमब्रवीद्भ्रात्ता शत्रुघ्नोऽपि प्रचोदितः।।।।

ଭରତଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହିଲେ: “ମୁଁ ଶୋଇନାହିଁ; ମୁଁ ଜାଗ୍ରତ—ସେଇ ଆର୍ୟ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଚିନ୍ତନ କରୁଛି।”

Verse 4

इति संवदतोरेवमन्योन्यं नरसिंहयोः।आगम्य प्राञ्जलिः काले गुहो भरतमब्रवीत्।।।।

ଏଭଳି ପରସ୍ପର କଥାହେଉଥିବା ସେଇ ଦୁଇ ନରସିଂହଙ୍କ ନିକଟକୁ, ଯଥାସମୟରେ ଗୁହ ଆସି ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 5

कच्चित्सुखं नदीतीरेऽवात्सीः काकुत्स्थ शर्वरीम्।कच्चित्ते सह सैन्यस्य तावत्सर्वमनामयम्।।।।

ଗୁହ ପଚାରିଲେ: “ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶଜ, ନଦୀତଟରେ ରାତି ସୁଖରେ କାଟିଲ କି? ଏବଂ ତୁମ ସହ ସେନାର ସମସ୍ତେ ନିରାମୟ ତ?”

Verse 6

गुहस्य वचनं श्रुत्वा तत्तु स्नेहादुदीरितम्।रामस्यानुवशो वाक्यं भरतोऽपीदमब्रवीत्।।।।

ଗୁହଙ୍କ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ବଚନ ଶୁଣି, ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାପାଳକ ଭରତ ଏହିପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 7

सुखा न श्शर्वरी राजन् पूजिताश्चापि ते वयम्।गङ्गां तु नौभिर्बह्वीभिर्दाशास्सन्तारयन्तु नः।।।।

ଭରତ କହିଲେ: “ରାଜନ୍, ରାତି ଆମ ପାଇଁ ସୁଖଦ ଥିଲା, ଆପଣ ଆମକୁ ସମ୍ମାନ ମଧ୍ୟ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏବେ ଦାଶମାନେ ଅନେକ ନାଉରେ ଆମକୁ ଗଙ୍ଗା ପାର କରାନ୍ତୁ।”

Verse 8

ततो गुह स्सन्त्वरितं श्रुत्वा भरतशासनम्।प्रति प्रविश्य नगरं तं ज्ञातिजनमब्रवीत्।।।।

ତାପରେ ଭରତଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ଗୁହ ତୁରନ୍ତ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ନିଜ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ନିଜ ଜ୍ଞାତିଜନଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 9

उत्तिष्ठत प्रबुध्यध्वं भद्रमस्तु च वस्सदा।नाव स्समनुकर्षध्वं तारयिष्याम वाहिनीम्।।।।

ଉଠ, ଜାଗ; ସଦା ତୁମମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ନୌକାଗୁଡ଼ିକୁ ପାଣିକୁ ଟାଣି ଆଣ; ଆମେ ସେନାକୁ ପାର କରାଇବୁ।

Verse 10

ते तथोक्ता स्समुत्थाय त्वरिता राजशासनात्।पञ्चनावां शतान्याशु समानिन्युस्समन्ततः।।।।

ଏପରି ଆଦେଶ ପାଇ ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ଉଠିଲେ; ରାଜାଙ୍କ ଶାସନାନୁସାରେ ତ୍ୱରାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଶୀଘ୍ର ପାଞ୍ଚଶେ ନୌକା ଆଣିଲେ।

Verse 11

अन्या स्स्वस्तिकविज्ञेया महाघंटाधरा वराः।शोभमानाः पताकाभिर्युक्तवातास्सुसंहताः।।।।

“ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୌକାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଣାଗଲା—‘ସ୍ୱସ୍ତିକ’ ନାମେ ପରିଚିତ—ଦୃଢ଼ ନିର୍ମିତ, ପତାକାରେ ଶୋଭିତ, ପତାକାପଟ (ପାଲ) ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ବଡ଼ ଘଣ୍ଟା ଧାରଣ କରିଥିବା।”

Verse 12

तत स्स्वस्तिकविज्ञेयां पाण्डुकम्बलसंवृताम्।सनन्दिघोषां कल्याणीं गुहो नावमुपाहरत्।।।।

ତାପରେ ଗୁହ ‘ସ୍ୱସ୍ତିକ’ ନାମେ ପରିଚିତ, ପାଣ୍ଡୁ (ଶ୍ୱେତ) ଆବରଣରେ ଢାକା, ମଧୁର ଧ୍ୱନିରେ ଗୁଞ୍ଜିତ ଏବଂ ମଙ୍ଗଳମୟ ନୌକାଟିକୁ ଆଗକୁ ଆଣିଲେ।

Verse 13

तामारुरोह भरतश्शत्रुघ्नश्च महाबलः।कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः।।।।पुरोहितश्च तत्पूर्वं गुरवो ब्राह्मणाश्च ये।अनन्तरं राजदारास्तदैव शकटापणाः।।।।

ପ୍ରଥମେ ପୁରୋହିତ ଓ ପୂର୍ବଜ୍ୟେଷ୍ଠ—ଗୁରୁମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ—ନୌକାରେ ଚଢ଼ିଲେ। ତାପରେ ଭରତ ଓ ମହାବଳୀ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, କୌସଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜନାରୀମାନଙ୍କ ସହ ଚଢ଼ିଲେ; ପଛରେ ରାଜମହିଷୀମାନେ ଓ ସାମଗ୍ରୀଭରା ଶକଟମାନେ ତୁରନ୍ତ ଅନୁସରଣ କଲେ।

Verse 14

तामारुरोह भरतश्शत्रुघ्नश्च महाबलः।कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः।।2.89.13।।पुरोहितश्च तत्पूर्वं गुरवो ब्राह्मणाश्च ये।अनन्तरं राजदारास्तदैव शकटापणाः।।2.89.14।।

ପ୍ରଥମେ ପୁରୋହିତ ଓ ପୂର୍ବଜ୍ୟେଷ୍ଠ—ଗୁରୁମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ—ନୌକାରେ ଚଢ଼ିଲେ। ତାପରେ ଭରତ ଓ ମହାବଳୀ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, କୌସଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜନାରୀମାନଙ୍କ ସହ ଚଢ଼ିଲେ; ପଛରେ ରାଜମହିଷୀମାନେ ଓ ସାମଗ୍ରୀଭରା ଶକଟମାନେ ତୁରନ୍ତ ଅନୁସରଣ କଲେ।

Verse 15

आवासमादीपयतां तीर्थं चाप्यवगाहताम्।भाण्डानि चाददानानां घोषस्त्रिदिवमस्पृशत्।।।।

କେହି କେହି ଅସ୍ଥାୟୀ ଆବାସକୁ ଆଲୋକିତ କରି ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱାଳାଇଲେ, କେହି ତୀର୍ଥଘାଟରେ ଅବଗାହନ କଲେ, ଆଉ କେହି ସାମଗ୍ରୀ ବୋହିଲେ; ସେହି କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ଘୋଷ ଯେନ ତ୍ରିଦିବକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲା।

Verse 16

पताकिन्यस्तु ता नावस्स्वयं दाशैरधिष्ठिताः।वहन्त्यो जनमारूढं तदा सम्पेतुराशुगाः।।।।

ପତାକାରେ ଶୋଭିତ ସେହି ନୌକାଗୁଡ଼ିକୁ ଦାଶମାନେ (ମାଛଧରା) ନିଜେ ଅଧିଷ୍ଠିତ କରିଥିଲେ; ଚଢ଼ିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ବହନ କରି ସେମାନେ ତେବେ ଶୀଘ୍ରଗତିରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।

Verse 17

नारीणामभिपूर्णा स्तु काश्चित् काश्चिच्च वाजिनाम्।काश्चिदत्र वहन्ति स्म यानयुग्यं महाधनम्।।।।

କେତେକ ନୌକା ନାରୀମାନଙ୍କରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, କେତେକ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କରେ; ଆଉ କେତେକ ନୌକା ଯାନରେ ଯୋଗ୍ୟ ଯୁଗ୍ୟପଶୁ ଓ ମହାଧନକୁ ବହନ କରୁଥିଲା।

Verse 18

ता स्स्म गत्वा परं तीरमवरोप्य च तं जनम्।निवृत्ताः काण्डचित्राणि क्रियन्ते दाशबन्धुभिः।।।।

ସେହି ନୌକାଗୁଡ଼ିକ ପରତୀରକୁ ପହଞ୍ଚି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଅବତରଣ କରାଇ, ପୁଣି ଫେରିଆସିଲା; ଏବଂ ଦାଶବନ୍ଧୁମାନେ ନୌକାଦ୍ୱାରା କୌଶଳମୟ ଚାଳ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଚିତ୍ରଣ ସଦୃଶ ଚଳନ ଦେଖାଇଲେ।

Verse 19

सवैजयन्तास्तु गजा गजारोहप्रचोदिताः।तरन्त स्स्म प्रकाशन्ते सध्वजा इव पर्वताः।।।।

ଧ୍ୱଜରେ ଶୋଭିତ ଏବଂ ଗଜାରୋହୀମାନଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଚାଳିତ ବିଜୟୀ ଗଜମାନେ ଜଳକୁ ତରି ପାର ହେଲେ; ଧ୍ୱଜମୁକୁଟିତ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ପରି ସେମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦିଶୁଥିଲେ।

Verse 20

नावस्त्वारुरुहुश्चान्ये प्लवैस्तेरु स्तथापरे।अन्ये कुम्भघटैस्तेरुरन्येतेरुश्च बाहुभिः।।।।

କେହି ନାଉରେ ଚଢ଼ିଲେ; କେହି ପ୍ଲବ (ତରା) ଉପରେ ଗଲେ; କେହି ବଡ଼ କୁମ୍ଭ-ଘଟକୁ ଧରି ତରିଲେ; ଆଉ କେହି ନିଜ ବାହୁବଳରେ ପହଁରି ପାର ହେଲେ।

Verse 21

सा पुण्या ध्वजिनी गङ्गां दाशैस्सन्तारिता स्वयम्।मैत्रे मुहूर्ते प्रययौ प्रयागवनमुत्तमम्।।।।

ଦାଶମାନେ ନାଉରେ ଗଙ୍ଗା ପାର କରାଇଦେଇଥିବା ସେ ପୁଣ୍ୟମୟ ଧ୍ୱଜିନୀ, ମୈତ୍ର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି ପ୍ରୟାଗର ଉତ୍ତମ ବନପ୍ରଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚିଲା।

Verse 22

आश्वासयित्वा च चमूं महात्मा निवेशयित्वा च यथोपजोषम्।द्रष्टुं भरद्वाजमृषिप्रवर्य मृत्विग्वृतस्सन्भरतः प्रतस्थे।।।।

ମହାତ୍ମା ଭରତ ସେନାକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ସେମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ନିବାସ କରାଇ, ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସହିତ ଋଷିପ୍ରବର ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 23

स ब्राह्मणस्याऽश्रममभ्युपेत्य महात्मनो देवपुरोहितस्य।ददर्श रम्योटजवृक्षषण्डं महद्वनं विप्रवरस्य रम्यम्।।।।

ସେ ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବପୁରୋହିତ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ନିକଟେ ଯାଇ, ବିପ୍ରବରଙ୍କ ରମ୍ୟ ମହାବନ ଦେଖିଲେ—ସୁନ୍ଦର ଓଟଜ ଓ ବୃକ୍ଷଷଣ୍ଡରେ ଶୋଭିତ।