Sarga 35

Verses 1-4

ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत् ।पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ॥१॥लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत् ।कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः ॥२॥मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः ।कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ॥३॥वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः ।कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत ॥४॥

ତାପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ହଠାତ୍ ମୁଣ୍ଡ ଝାଡ଼ିଲେ ଓ ପୁନଃପୁନଃ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ; ହାତରେ ହାତ ଚାପି ଦାନ୍ତ କଟକଟାଇଲେ। କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ ହେଲା; ରୋଷାବିଷ୍ଟ ହୋଇ ସେ ପୂର୍ବସ୍ଥିତ ମୁଖବର୍ଣ୍ଣ ହରାଇ ଅଶୁଭ ସନ୍ତାପରେ ପତିତ ହେଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ମନୋଭାବ ଅନୁମାନ କରି, ସେ କୈକେୟୀଙ୍କ ହୃଦୟକୁ କମ୍ପାଇଦେବା ପରି ବାଣୀର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରଦ୍ୱାରା—ଅନୁପମ ବାକ୍ୟବଜ୍ର ସମ, ଅଶୁଭ ଓ ପ୍ରଚଣ୍ଡ—ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ମର୍ମସ୍ଥାନକୁ ଭେଦୁଥିବା ପରି ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 5

यस्यास्तव पतिस्त्यक्तो राजा दशरथः स्वयम् ।भर्ता सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च ॥५॥न ह्यकार्यतमं किञ्चित्तव देवीह विद्यते ।

ହେ ଦେବୀ! ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଭର୍ତ୍ତା ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ ତୁମେ ସ୍ୱୟଂ ପତିରୂପେ ତ୍ୟାଗ କରିଛ; ତେଣୁ ଏଠାରେ ତୁମେ କରିବାକୁ ହେସିବା ଭଳି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅକାର୍ଯ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।

Verses 6-7

पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः ॥६॥यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम् ।महोदधिमिवाक्षोभ्यं सन्तापयसि कर्मभिः ॥७॥

ମୁଁ ତୁମକୁ ପତିଘ୍ନୀ ବୋଲି ମନେ କରେ—ଏବଂ ଶେଷରେ ନିଜ କୁଳକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରିବାଳୀ; କାରଣ ତୁମ କର୍ମଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଦଶରଥଙ୍କୁ ସନ୍ତାପ ଦେଉଛ—ଯିଏ ମହେନ୍ଦ୍ର ସମ ଅଜୟ, ପର୍ବତ ସମ ଅଚଳ, ଏବଂ ମହାସାଗର ସମ ଅକ୍ଷୋଭ୍ୟ।

Verse 8

मावमंस्था दशरथं भर्तारं वरदं पतिम् ।भर्तुरिच्छा हि नारीणां पुत्रकोट्या विशिष्यते ॥८॥

ଦଶରଥଙ୍କୁ—ତୁମ ପତି, ରକ୍ଷକ ଓ ବରଦାତା ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ—ଅବମାନ କରନି; କାରଣ ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପତିଙ୍କ ଇଚ୍ଛା କୋଟି ପୁତ୍ରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।

Verse 9

यथावयो हि राज्यानि प्राप्नुवन्ति नृपक्षये ।इक्ष्वाकुकुलनाथेऽस्मिं स्तल्लोपयितुमिच्छसि ॥९॥

ରାଜାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବୟସ୍କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ରାଜ୍ୟ ରାଜକୁମାରମାନେ ପାଆନ୍ତି; ତେବେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ କୁଳନାଥ ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ସେଇ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ତୁମେ କାହିଁକି ଲୋପ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?

Verse 10

राजा भवतु ते पुत्रो भरतश्शास्तु मेदिनीम् ।वयं तत्र गमिष्यामो रामो यत्र गमिष्यति ॥१०॥

ତୁମ ପୁତ୍ର ଭରତ ରାଜା ହେଉନ୍ତୁ ଏବଂ ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କରୁନ୍ତୁ; ରାମ ଯେଉଁଠାକୁ ଯିବେ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ସେଠାକୁ ଯିବୁ।

Verse 11

न हि ते विषये कश्चिद् र्ब्राह्मणो वस्तुमर्हति ।तादृशं त्वममर्यादमद्य कर्म चिकीर्षसि ॥११॥

ଆଜି ତୁମେ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଲଂଘନ କରୁଥିବା ଏପରି କର୍ମ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ତେଣୁ ତୁମ ରାଜ୍ୟରେ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ବସିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହେବେ ନାହିଁ।

Verses 12-13

नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम् ।त्यक्ताया बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा ॥१२॥का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति ।तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि ॥१३॥

ନିଶ୍ଚୟ ଆମେ ସମସ୍ତେ ରାମ ଯେ ପଥ ଅନୁସରଣ କରିବେ, ସେହି ପଥକୁ ଯିବୁ। ସମସ୍ତ ବାନ୍ଧବ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସଦ୍ଜନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦାକାଳ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହୋଇ, ହେ ଦେବୀ, ତୁମକୁ ରାଜ୍ୟଲାଭରେ କେଉଁ ପ୍ରୀତି ମିଳିବ? ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଲଂଘନ କରୁଥିବା ଏପରି କର୍ମ କରିବାକୁ ତୁମେ କାହିଁକି ଚାହୁଁଛ?

Verse 14

आश्चर्यमिव पश्यामि यस्यास्ते वृत्तमीदृशम् ।आचरन्त्या न विवृता सद्यो भवति मेदिनी ॥१४॥

ତୁମେ ଏପରି ଘୋର କର୍ମ କରୁଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ଧରା ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଫାଟି ନଯାଉଥିବାକୁ ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖୁଛି।

Verse 15

महाब्रह्मर्षिसृष्टाः वा ज्वलन्तो भीमदर्शनाः ।धिग्वाग्दण्डा न हिंसन्ति रामप्रव्राजने स्थिताम् ॥१५॥

ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଯେ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରବ୍ରାଜନରେ ତୁମେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମହାବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା ପରି ଜ୍ୱଲନ୍ତ ଓ ଭୀମଦର୍ଶନ ‘ଧିକ୍!’ ରୂପ ବାକ୍ଦଣ୍ଡ ତୁମକୁ କାହିଁକି ଆଘାତ କରୁନାହିଁ?

Verse 16

आम्रं छित्वा कुठारेण निम्बं परिचरेत्तु यः ।यश्चैनं पयसा सिञ्चेन्नैवास्य मधुरो भवेत् ॥१६॥

ଯଦି କେହି କୁଠାରରେ ଆମ୍ବ ଗଛ କାଟି ତାହାର ସ୍ଥାନରେ ନିମ୍ବ ଗଛକୁ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା କରେ, ତେବେ ଦୁଧରେ ସିଞ୍ଚିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କେବେ ମଧୁର ହେବ ନାହିଁ।

Verse 17

अभिजात्यं हि ते मन्ये यथा मातुस्तथैव च ।न हि निम्बात्स्रवेत् क्षैद्रं लोके निगदितं वचः ॥१७॥

ମୁଁ ଭାବୁଛି ତୁମର ଅଭିଜାତ୍ୟ ତୁମ ମାତାଙ୍କ ପରି ହିଁ; କାରଣ ଲୋକେ କହନ୍ତି—‘ନିମ୍ବ ଗଛରୁ ମଧୁ ଝରେ ନାହିଁ।’

Verses 18-19

तव मातुरसद्ग्राहं विद्मः पूर्वं यथाश्रुतम् ।पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम् ॥१८॥सर्वभूतरुतं तस्मात्संजज्ञे वसुधाधिपः ।तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः ॥१९॥

ତୁମ ମାତାଙ୍କ ଅସଦ୍‌ଗ୍ରାହ (ଦୁଷ୍ଟ ଦୁରାଗ୍ରହ) ବିଷୟରେ ଆମେ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛୁ। ଏକଥର କୌଣସି ମହାନ ବରଦାତା ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ଅନୁତ୍ତମ ବର ଦେଇଥିଲେ; ସେହି ବରରୁ ବସୁଧାଧିପ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ରୁତ (କ୍ରନ୍ଦନ) ବୁଝିପାରିଲେ, ଏବଂ ତେଣୁ ତିର୍ୟଗ୍ଗତି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବଚନ ମଧ୍ୟ ଜାଣିଲେ।

Verse 20

ततो जृम्भस्य शयने विरुताद्भूरिवर्चसः ।पितुस्ते विदितो भाव स्स तत्र बहुधाऽहसत् ॥२०॥

ତାପରେ ଜୃମ୍ଭର ଶୟନ ପାଖରେ ହୋଇଥିବା ଧ୍ୱନିରୁ ମହାତେଜସ୍ବୀ ତୁମ ପିତା ତାହାର ଭାବ ଜାଣି ନିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ପୁନଃପୁନଃ ହସିଲେ।

Verse 21

तत्र ते जननी क्रुद्धा मृत्युपाशमभीप्सती ।हासं ते नृपते सौम्य जिज्ञासामीति चाब्रवीत् ॥२१॥

ସେଠାରେ ତୁମ ଜନନୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ମୃତ୍ୟୁପାଶକୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଥିବା ପରି, କହିଲେ: “ହେ ସୌମ୍ୟ ନୃପତି, ଆପଣଙ୍କ ହାସ୍ୟର କାରଣ ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।”

Verse 22

नृपश्चोवाच तां देवीं देवि शंसामि ते यदि ।ततो मे मरणं सद्यो भविष्यति न संशयः ॥२२॥

ନୃପ ଦେବୀଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ଦେବି, ମୁଁ ଯଦି ତୁମକୁ କହିଦେଉ, ତେବେ ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ସତ୍ୱର ହେବ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।”

Verse 23

माता ते पितरं देवि ततः केकयमब्रवीत् ।शंस मे जीव वा मा वा न मामपहसिष्यसि ॥२३॥

ତାପରେ, ହେ ଦେବୀ ରାଣୀ, ତୁମ ମାତା କେକୟରାଜ ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ତୁମେ ବଞ୍ଚ କି ମର—ମୋତେ ସତ୍ୟ କୁହ; ମୋତେ ଉପହାସ କରନି।”

Verse 24

प्रियया च तथोक्त स्सन् केकयः पृथिवीपतिः ।तस्मै तं वरदायार्थं कथयामास तत्त्वतः ॥२४॥

ପ୍ରିୟା ରାଣୀଙ୍କ ଏପରି କଥାରେ ସମ୍ବୋଧିତ ହୋଇ, ପୃଥିବୀପତି କେକୟରାଜ ତାହାକୁ ବରଦାତା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମଗ୍ର ବିଷୟ ସତ୍ୟରୂପେ, ତତ୍ତ୍ୱତଃ କହିଦେଲେ।

Verse 25

ततः स्स वरदः साधुराजानं प्रत्यभाषत ।म्रियतां ध्वंसतां वेयं मा कृथास्त्वं महीपते ॥२५॥

ତତ୍ପରେ ସେ ସାଧୁ ବରଦାତା ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ଏହି ନାରୀ ମରୁ, କିମ୍ବା ନିଜେ ନିଜକୁ ଧ୍ୱଂସ କରୁ; କିନ୍ତୁ ହେ ମହୀପତି, ତୁମେ ଏହା ପ୍ରକାଶ କରିବ ନାହିଁ।”

Verse 26

स तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रसन्नमनसो नृपः ।मातरं ते निरस्याशु विजहार कुबेरवत् ॥२६॥

ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ରାଜା ପ୍ରସନ୍ନମନା ହେଲେ; ତୁମ ମାତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଦୂରେ କରି, କୁବେରଙ୍କ ପରି ନିର୍ଭୟେ ସୁଖରେ ବିହାର କଲେ।

Verse 27

तथा त्वमपि राजानं दुर्जनाचरिते पथि ।असद्ग्राहमिमं मोहात्कुरुषे पापदर्शिनि ॥२७॥

ସେହିପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ହେ ପାପଦୃଷ୍ଟି ଦୁର୍ଜନୀ, ମୋହବଶେ ଏହି ଅସଦ୍‌ଗ୍ରାହକୁ ଧରି ରହି ରାଜାଙ୍କୁ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଚରିତ ପଥରେ ଠେଲିଦେଉଛ।

Verse 28

सत्यश्चाद्य प्रवादोऽयं लौकिकः प्रतिभाति मा ।पितृन् समनुजायन्ते नरा मातरमङ्गनाः ॥२८॥

ଆଜି ମୋତେ ଏହି ଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ କଥା ସତ୍ୟ ପରି ଲାଗୁଛି: ପୁଅମାନେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରନ୍ତି, ଝିଅମାନେ ମାତାଙ୍କୁ ଅନୁସରନ୍ତି।

Verse 29

नैवं भव गृहाणेदं यदाह वसुधाधिपः ।भर्तुरिच्छामुपास्वेह जनस्यास्य गतिर्भव ॥२९॥

ଏପରି କରନି; ବସୁଧାଧିପ ଯାହା କହୁଛନ୍ତି ତାହା ଗ୍ରହଣ କର। ଏଠାରେ ପତିଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁସରି, ଏହି ପ୍ରଜାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ହେଉ।

Verse 30

मा त्वं प्रोत्साहिता पापैर्देवराजसमप्रभम् ।भर्तारं लोकभर्तारमसद्धर्ममुपादधाः ॥३०॥

ପାପୀମାନଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ପଡ଼ି, ଦେବରାଜ ସମ ତେଜସ୍ବୀ ଓ ଲୋକପାଳକ ତୁମ ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅଧର୍ମର ଅଭିଯୋଗ ଆଣିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 31

न हि मिथ्या प्रतिज्ञातं करिष्यति तवानघः ।श्रीमान्दशरथो राजा देवि राजीवलोचनः ॥३१॥

ହେ ଦେବି, ରାଜୀବଲୋଚନେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ନିର୍ଦୋଷ ଦଶରଥ ରାଜା ତୁମକୁ ଦିଆ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କରିବେ ନାହିଁ।

Verse 32

ज्येष्ठो वदान्यः कर्मण्यः स्वधर्मपरिरक्षिता ।रक्षिता जीवलोकस्य बली रामोऽभिषिच्यताम् ॥३२॥

ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଦାନଶୀଳ, କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷ, ସ୍ୱଧର୍ମର ରକ୍ଷକ, ସମସ୍ତ ଜୀବଲୋକର ପାଳକ ଓ ବଳବାନ୍ ରାମଙ୍କର ଅଭିଷେକ ହେଉ।

Verse 33

परिवादो हि ते देवि महाल्लोके चरिष्यति ।यदि रामो वनं याति विहाय पितरं नृपम् ॥३३॥

ହେ ଦେବି, ଯଦି ରାମ ପିତା ନୃପଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ବନକୁ ଯାଆନ୍ତି, ତେବେ ଲୋକମଧ୍ୟରେ ତୁମ ବିଷୟରେ ମହା ନିନ୍ଦା ପ୍ରଚାରିତ ହେବ।

Verse 34

स राज्यं राघवः पातु भव त्वं विगतज्वरा ।न हि ते राघवादन्यः क्षमः पुरवरे वसेत् ॥३४॥

ସେଇ ରାଘବ ରାଜ୍ୟକୁ ପାଳନ କରୁନ୍ତୁ; ତୁମେ ଜ୍ୱରସଦୃଶ ଉଦ୍ବେଗ ତ୍ୟାଗ କରି ନିର୍ବ୍ୟାକୁଳ ହେଉ। କାରଣ ଏହି ଉତ୍ତମ ପୁରୀରେ ରାମ ବ୍ୟତୀତ ଶାସକରୂପେ ବସିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।

Verse 35

रामे हि यौवराज्यस्थे राजा दशरथो वनम् ।प्रवेक्ष्यति महेष्वासः पूर्ववृत्तमनुस्मरन् ॥३५॥

ରାମ ଯେତେବେଳେ ଯୌବରାଜ୍ୟରେ ସ୍ଥାପିତ ହେବେ, ସେତେବେଳେ ମହାଧନୁର୍ଧର ରାଜା ଦଶରଥ ପୂର୍ବବୃତ୍ତକୁ ସ୍ମରଣ କରି—ଉତ୍ତରାଧିକାରୀକୁ ବସାଇ ପରେ ନିବୃତ୍ତ ହେବାର ପୁରାତନ ରୀତି ଅନୁସାରେ—ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ।

Verse 36

इति सान्त्वैश्च तीक्ष्णैश्च कैकेयीं राजसंसदि ।सुमन्त्रः क्षोभयामास भूय एव कृताज्जलिः ॥३६॥

ଏଭଳି ରାଜସଭାରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ସାନ୍ତ୍ୱନାମୟ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବଚନ ଦ୍ୱାରା କୈକେୟୀଙ୍କୁ କମ୍ପିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ପୁଣି ହାତ ଯୋଡ଼ି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।

Verse 37

नैव सा क्षुभ्यते देवी न च स्म परिदूयते ।न चास्या मुखवर्णस्य विक्रिया लक्ष्यते तदा ॥३७॥

କିନ୍ତୁ ଦେବୀ ରାଣୀ ନ ଡଗମଗାଇଲେ, ନ ଅନୁତାପ କଲେ; ସେ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ମୁଖବର୍ଣ୍ଣରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ।