Sarga 45

Verse 1

अनुरक्ता महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् ।अनुजग्मुः प्रयान्तं तं वनवासाय मानवाः ॥१॥

ସତ୍ୟପରାକ୍ରମୀ ମହାତ୍ମା ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁରକ୍ତ ଜନମାନେ, ସେ ବନବାସ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଥିବାବେଳେ, ଭକ୍ତିସହିତ ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଅନୁଗମନ କଲେ।

Verse 2

निवर्तितेऽपि च बलात्सुहृद्वर्गे च राजनि ।नैव ते संन्यवर्तन्त रामस्यानुगता रथम् ॥२॥

ରାଜାଙ୍କୁ ଓ ସୁହୃଦବର୍ଗକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଫେରାଇ ଦିଆଗଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମଙ୍କ ରଥକୁ ଅନୁଗତ ଥିବାମାନେ କେବେ ଫେରିଲେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ରାମଙ୍କ ରଥ ପଛେ ପଛେ ଆଗକୁ ଯାଉଥିଲେ।

Verse 3

अयोध्यानिलयानां हि पुरुषाणां महायशाः ।बभूव गुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः ॥३॥

ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ବସୁଥିବା ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମହାଯଶସ୍ବୀ, ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ରାମ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ପ୍ରିୟ ଥିଲେ।

Verse 4

स याच्यमानः काकुत्स्थः स्वाभिः प्रकृतिभिस्तदा ।कुर्वाणः पितरं सत्यं वनमेवान्वपद्यत ॥४॥

ନିଜ ପ୍ରଜାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନୁରୋଧ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କାକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶଜ ରାମ ପିତାଙ୍କ ବଚନ ସତ୍ୟ ରହୁ ବୋଲି ବନକୁ ହିଁ ଅନୁସରଣ କଲେ।

Verse 5

अवेक्षमाणः सस्नेहं चक्षुषा प्रपिबन्निव ।उवाच रामः स्नेहेन ताः प्रजाः स्वाः प्रजा इव ॥५॥

ସ୍ନେହଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ—ଯେନେ ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ପାନ କରୁଛନ୍ତି ପରି—ରାମ ସ୍ନେହରେ ସେଇ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ନିଜ ସନ୍ତାନ ସମ ଭାବି କହିଲେ।

Verse 6

या प्रीतिर्बहुमानश्च मय्ययोध्यानिवासिनाम् ।मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा निवेश्यताम् ॥६॥

“ଅଯୋଧ୍ୟାବାସୀମାନେ, ମୋ ପ୍ରତି ତୁମେ ଯେ ପ୍ରେମ ଓ ସମ୍ମାନ ଦେଖାଇଛ—ମୋ ପ୍ରିୟାର୍ଥେ ସେହିଟି ବିଶେଷକରି ଭରତଙ୍କ ଉପରେ ନିବେଶ କର।”

Verse 7

स हि कल्याणचारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः ।करिष्यति यथावद्वः प्रियाणि च हितानि च ॥७॥

“କାରଣ ଭରତ କଲ୍ୟାଣଚରିତ୍ରବାନ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଆନନ୍ଦବର୍ଧକ; ସେ ଯଥାବିଧି ତୁମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ଓ ହିତକର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ।”

Verse 8

ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर्वीर्यगुणान्वितः ।अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भयापहः ॥८॥

ବୟସରେ ଯୁବ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ପକ୍ୱ; ମୃଦୁ ସ୍ୱଭାବୀ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ପରାକ୍ରମ ଓ ସଦ୍ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ। ସେ ତୁମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭର୍ତ୍ତା ହେବେ, ଭୟ ହରଣ କରୁଥିବା ରକ୍ଷକ ହେବେ।

Verse 9

स हि राजगुणैर्युक्तो युवराजः समीक्षितः ।अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासनम् ॥९॥

ସେ ରାଜଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଯୁବରାଜ ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତ। ତେଣୁ, ମୁଁ ଯେପରି କରିଛି ଓ ଶିଷ୍ଟମାନେ ଯେପରି କରନ୍ତି, ସେପରି ତୁମେ ଭର୍ତ୍ତା-ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କର।

Verse 10

न च सन्तप्येद्यथा चासौ वनवासं गते मयि ।महाराजस्तथा कार्यो मम प्रियचिकीर्षया ॥१०॥

ମୋ ପ୍ରିୟ କାମ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ, ତେବେ ମୁଁ ବନବାସକୁ ଯାଇସାରିଲେ ମହାରାଜ ଯେପରି ଶୋକରେ ଡୁବିନଯାଆନ୍ତି—ସେପରି କର।

Verse 11

यथा यथा दाशरथि र्धर्म एवास्थितोऽभवत् ।तथा तथा प्रकृतयो रामं पतिमकामयन् ॥११॥

ଦାଶରଥି ଶ୍ରୀରାମ ଯେତେ ଯେତେ ଧର୍ମରେ ମାତ୍ର ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ, ସେତେ ସେତେ ପ୍ରଜାମାନେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ନିଜ ସ୍ୱାମୀ-ରାଜା ଭାବେ ଆକାଂକ୍ଷା କଲେ।

Verse 12

बाष्पेण पिहितं दीनं रामः सौमित्रिणा सह ।चकर्षेव गुणैर्बद्ध्वा जनं पुरनिवासिनम् ॥१२॥

ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ, ଅଶ୍ରୁରେ ଆବୃତ ଦୀନ ପୁରବାସୀ ଜନମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରୀରାମ ନିଜ ଗୁଣରେ ଯେପରି ବାନ୍ଧି ରଖି, ପଛେ ପଛେ ଟାଣିନେଲେ ଭଳି ସହ ନେଇଗଲେ।

Verse 13

ते द्विजास्त्रिविधं वृद्धा ज्ञानेन वयसौजसा ।वयः प्रकम्पशिरसो दूरादूचुरिदं वचः ॥१३॥

ଜ୍ଞାନ, ବୟସ ଓ ତପୋତେଜ—ଏଇ ତିନି ପ୍ରକାରେ ବୃଦ୍ଧ ଥିବା ସେ ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ବୟସରେ କମ୍ପିତ ଶିର ନେଇ ଦୂରେ ଦାଁଡ଼ି ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 14

वहन्तो जवना रामं भो भो जात्यास्तुरङ्गमाः ।निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवत भर्तरि ॥१४॥

ହେ ହେ ଉତ୍ତମ ଜାତିର ଦ୍ରୁତ ଅଶ୍ୱମାନେ, ରାମଙ୍କୁ ବହନ କରୁଥିବା—ଫେରିଆସ! ଆଉ ଆଗକୁ ଯିବ ନାହିଁ; ନିଜ ଭର୍ତ୍ତା ପ୍ରତି ହିତକର ହେଅ।

Verse 15

कर्णवन्ति हि भूतानि विशेषेण तुरङ्गमाः ।यूयं तस्मान्निवर्तध्वं याचनां प्रतिवेदिताः ॥१५॥

ଜୀବମାନଙ୍କର କାନ ଥାଏ—ବିଶେଷକରି ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କର ଶ୍ରବଣଶକ୍ତି ତୀକ୍ଷ୍ଣ। ତେଣୁ ଆମ ଯାଚନା ବୁଝି, ଫେରିଆସ।

Verse 16

धर्मतः स विशुद्धात्मा वीरः शुभदृढव्रतः ।उपवाह्यस्तु वो भर्ता नापवाह्यः पुराद्वनम् ॥१६॥

ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ବିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା, ବୀର ଓ ଶୁଭ ଦୃଢବ୍ରତଧାରୀ। ତୁମ ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ତ ପଛକୁ ବହନ କରିବା ଉଚିତ; ପୁରୀରୁ ବନକୁ ଆଗକୁ ନେଇଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 17

एवमार्तप्रलापांस्तान् वृद्धान् प्रलपतो द्विजान् ।अवेक्ष्य सहसा रामो रथादवततार ह ॥१७॥

ଏପରି ଆର୍ତ୍ତ ବିଲାପ କରୁଥିବା ସେ ବୃଦ୍ଧ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାମ ହଠାତ୍ ରଥରୁ ଅବତରିଲେ।

Verse 18

पद्भ्यामेव जगामाथ ससीत स्सहलक्ष्मणः ।सन्निकृष्टपदन्यासो रामो वनपरायणः ॥१८॥

ତେବେ ବନଗମନପରାୟଣ ଶ୍ରୀରାମ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ପଦେ ପଦେ ଆଗେଇଲେ; ଧୀରେ ଧୀରେ, ନିକଟ ନିକଟରେ ପଦନ୍ୟାସ କରି ଚାଲିଲେ।

Verse 19

द्विजातींस्तु पदातींस्तान् रामश्चारित्रवत्सलः ।न शशाक घृणाचक्षुः परिमोक्तुं रथेन सः ॥१९॥

କିନ୍ତୁ ସଦାଚାରପ୍ରିୟ ଓ କରୁଣାଦୃଷ୍ଟିଧାରୀ ଶ୍ରୀରାମ, ପଦାତି ଭାବେ ଚାଲୁଥିବା ସେଇ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ପଛେ ଛାଡ଼ି ରଥରେ ଯିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ ନାହିଁ।

Verse 20

गच्छन्तमेव तं दृष्ट्वा रामं सम्भ्रान्तचेतसः ।ऊचुः परमसन्तप्ता रामं वाक्यमिदं द्विजाः ॥२०॥

ରାମ ଏଭଳି ଆଗେଇଯାଉଥିବାକୁ ଦେଖି, ମନେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ଓ ପରମ ସନ୍ତପ୍ତ ହୋଇଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଏହି ବାକ୍ୟ କହିଲେ।

Verse 21

ब्राह्मण्यं सर्वमेतत्त्वां ब्रह्मण्यमनुगच्छति ।द्विजस्कन्धाधिरूढास्त्वामग्नयोऽप्यनुयान्त्यमी ॥२१॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣହିତେଷୀ! ଏହି ସମଗ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣସମୁଦାୟ ତୁମକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି; ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ କାନ୍ଧ ଉପରେ ବହିତ ଏହି ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପଛେ ପଛେ ଯାଉଛନ୍ତି।

Verse 22

वाजपेयसमुत्थानि छत्राण्येतानि पश्य नः ।पृष्ठतोऽनुप्रयातानि मेघानिव जलात्यये ॥२२॥

ଆମ ପାଇଁ ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଏହି ଛତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖ; ବର୍ଷାଋତୁ ଶେଷେ ମେଘମାନେ ଯେପରି, ସେପରି ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଆମ ପଛେ ପଛେ ଆସୁଛି।

Verse 23

अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसन्तापितस्य ते ।एभिश्छायां करिष्यामः स्वैश्छत्रैर्वाजपेयिकैः ॥२३॥

ହେ ବତ୍ସ, ତୋର ଛତ୍ର ନାହିଁ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣର ତାପରେ ତୁ ଦଗ୍ଧ ହେଉଛୁ; ତେଣୁ ଆମେ ଆମର ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞୀୟ ପବିତ୍ର ଛତ୍ରମାନେ ଦ୍ୱାରା ତୋ ପାଇଁ ଛାୟା କରିଦେବୁ।

Verse 24

या हि नः सततं बुद्धिर्वेदमन्त्रानुसारिणी ।त्वत्कृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी ॥२४॥

ହେ ବତ୍ସ, ଆମର ବୁଦ୍ଧି ସଦା ବେଦମନ୍ତ୍ରର ଅନୁସରଣକାରୀ ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ତୋ ପାଇଁ ସେଇ ବୁଦ୍ଧି ଏବେ ବନବାସର ନିୟମକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି।

Verse 25

हृदयेष्वेव तिष्ठन्ति वेदा ये नः परं धनम् ।वत्स्यन्त्यपि गृहेष्वेव दाराश्चारित्ररक्षिताः ॥२५॥

ବେଦମାନେ—ଆମର ପରମ ଧନ—ଆମ ହୃଦୟମାନଙ୍କରେ ହିଁ ସ୍ଥିର ଅଛନ୍ତି; ଏବଂ ଶୀଳଧର୍ମରେ ରକ୍ଷିତ ଆମର ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ମଧ୍ୟ ଘରେ ହିଁ ରହିବେ।

Verse 26

न पुनर्निश्चयः कार्यस्त्वद्गतौ सुकृता मतिः ।त्वयि धर्मव्यपेक्षे तु किं स्याद्धर्मपथे स्थितम् ॥२६॥

ଆଉ ଦ୍ୱିତୀୟ ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ତୋ ସହିତ ଯିବାକୁ ଆମର ସୁଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଅଚଳ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ତୁ ନିଜେ ଏଠାରେ ଧର୍ମକୁ ଅବହେଳା କରୁ, ତେବେ ଧର୍ମପଥରେ ସ୍ଥିର କ’ଣ ରହିବ?

Verse 27

याचितो नो निवर्तस्व हंसशुक्लशिरोरुहैः ।शिरोभिर्निभृताचार महीपतनपांसुलैः ॥२७॥

ଆମେ ତୋତେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛୁ—ଦୟାକରି ଫେରିଆ; ହଂସ ସମ ଶୁଭ୍ର କେଶରେ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଧୂଳିରେ ଧୂସର ହୋଇଥିବା ଆମ ଶିରମାନେ ନିଭୃତ ଆଚରଣରେ ତୋ ପାଦପଦ୍ମରେ ନମିଛି।

Verse 28

बहूनां वितता यज्ञा द्विजानां य इहागताः ।तेषां समाप्तिरायत्ता तव वत्स निवर्तने ॥२८॥

ଏଠାକୁ ଆସିଥିବା ଅନେକ ଦ୍ୱିଜ ଯଜ୍ଞଗୁଡ଼ିକୁ ବିସ୍ତାର କରି ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି; ବତ୍ସ, ସେହି ଯାଗକର୍ମର ସମାପ୍ତି ଏବେ ତୁମ ନିବର୍ତ୍ତନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

Verse 29

भक्तिमन्ति हि भूतानि जङ्गमाजङ्गमानि च ।याचमानेषु राम त्वं भक्तिं भक्तेषु दर्शय ॥२९॥

ହେ ରାମ, ଜଙ୍ଗମ ଓ ଅଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ଭୂତ ତୁମ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିମାନ; ସେମାନେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତି ପ୍ରକାଶ କର।

Verse 30

अनुगन्तुमशक्ता स्त्वां मूलैरुद्धतवेगिनः ।उन्नता वायुवेगेन विक्रोशन्तीव पादपाः ॥३०॥

ବାୟୁବେଗରେ ଉଠି ଧକ୍କା ଖାଉଥିବା ପାଦପମାନେ ଯେନ ତୁମ ପଛେ ପଛେ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୂଳରେ ବନ୍ଧା ଥିବାରୁ ଯାଇପାରୁନାହାନ୍ତି, ତେଣୁ କାନ୍ଦୁଥିବା ପରି ଲାଗେ।

Verse 31

निश्चेष्टाहारसञ्चारा वृक्षैकस्थानविष्ठिताः ।पक्षिणोऽपि प्रयाचन्ते सर्वभूतानुकम्पिनम् ॥३१॥

ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ଉପରେ ଏକେ ସ୍ଥାନରେ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ ବସି, ଆହାର ଖୋଜାକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ପକ୍ଷୀମାନେ ସର୍ବଭୂତାନୁକମ୍ପୀ ତାଙ୍କୁ ଯେନ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛନ୍ତି।

Verse 32

एवं विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां निवर्तने ।ददृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम् ॥३२॥

ଏଭଳି ଫେରିଆସିବାକୁ କାନ୍ଦୁଥିବା ସେଇ ଦ୍ୱିଜାତିମାନଙ୍କର ନିବର୍ତ୍ତନ ସମୟରେ, ସେଠାରେ ତମସା ନଦୀ ଦେଖାଦେଲା—ଯେନେ ରାଘବ ରାମଙ୍କୁ ରୋକୁଥିବା ପରି।

Verse 33

ततः सुमन्त्रोऽपि रथाद्विमुच्य श्रान्तान्हयान्सम्परिवर्त्य शीघ्रम् ।पीतोदकांस्तोयपरिप्लुताङ्गा नचारयद्वै तमसाविदूरे ॥३३॥

ତାପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ରଥରୁ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ଖୋଲି, କ୍ଳାନ୍ତ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଘୁଞ୍ଚାଇ ବିଶ୍ରାମ ଦେଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ପିବାକୁ ଜଳ ଦେଇ, ଜଳରେ ଅଙ୍ଗ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରାଇ, ତମସା ନଦୀରୁ ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ ଏମିତି ସ୍ଥାନରେ ଚରିବାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।