Sarga 90

Verses 1-2

भरद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा क्रोशादेव नरर्षभः ।बलं सर्वमवस्थाप्य जगाम सह मन्त्रिभिः ॥१॥पद्भ्यामेव हि धर्मज्ञो न्यस्तशस्त्रपरिच्छदः ।वसानो वाससी क्षौमे पुरोधाय पुरोधसम् ॥२॥

ଏକ କ୍ରୋଶ ଦୂରରୁ ଭରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଦେଖି, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭରତ ସମଗ୍ର ସେନାକୁ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥାପିତ କରି ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ଆଗକୁ ଗଲା। ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭରତ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ରାଜୋପକରଣ ତ୍ୟାଗ କରି, ସୂକ୍ଷ୍ମ କ୍ଷୌମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି ପଦେ ପଦେ ଅଗ୍ରସର ହେଲା।

Verse 3

तत स्सन्दर्शने तस्य भरद्वाजस्य राघवः ।मन्त्रिणस्तानवस्थाप्य जगामानुपुरोहितम् ॥३॥

ତାପରେ ରଘୁବଂଶଜ ଭରତ ଭରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଠିଆ କରାଇ, କୁଳପୁରୋହିତଙ୍କ ଅନୁସରଣରେ ଆଗକୁ ଗଲେ।

Verse 4

वसिष्ठमथ दृष्ट्वैव भरद्वाजो महातपाः ।सञ्चचाऽलासनात्तूर्णं शिष्यानर्घ्यमिति ब्रुवन् ॥४॥

ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖି ମହାତପସ୍ବୀ ଭରଦ୍ୱାଜ ତୁରନ୍ତ ଆସନରୁ ଉଠି, ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଅର୍ଘ୍ୟ ଆଣ।”

Verse 5

समागम्य वसिष्ठेन भरतेनाभिवादितः ।अबुद्ध्यत महातेजास्सुतं दशरथस्य तम् ॥५॥

ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ସମାଗମ କରି ଭରତଙ୍କ ଅଭିବାଦନ গ্ৰହଣ କରି, ମହାତେଜସ୍ବୀ ଭରଦ୍ୱାଜ ତାଙ୍କୁ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୋଲି ଚିହ୍ନିଲେ।

Verse 6

ताभ्यामर्घ्यं च पाद्यं च दत्वा पश्चात्फलानि च ।आनुपूर्व्याच्छ धर्मज्ञः पप्रच्छ कुशलं कुले ॥६॥

ସେମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ପାଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି, ପରେ ଫଳମାନ ମଧ୍ୟ ଦେଇ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭରଦ୍ୱାଜ କ୍ରମାନୁସାରେ ରାଜକୁଳର କୁଶଳ ପଚାରିଲେ।

Verse 7

अयोध्यायां बले कोशे मित्रेष्वपि च मन्त्रिषु ।जानन् दशरथं वृत्तं न राजानमुदाहरत् ॥७॥

ସେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ସେନାବଳ, କୋଷ (ଭଣ୍ଡାର), ଏବଂ ମିତ୍ର ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ; କିନ୍ତୁ ଦଶରଥଙ୍କ ସହ ଯାହା ଘଟିଥିଲା ଜାଣିଥିବାରୁ ରାଜାଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ନାହିଁ।

Verse 8

वसिष्ठो भरतश्चैनं पप्रच्छतुरनामयम् ।शरीरेऽग्निषु वृक्षेषु शिष्येषु मृगपक्षिषु ॥८॥

ବସିଷ୍ଠ ଓ ଭରତ ପାଳାକ୍ରମେ ତାଙ୍କର ଅନାମୟ ପଚାରିଲେ—ଶରୀର, ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିମାନ, ବୃକ୍ଷମାନ, ଶିଷ୍ୟମାନ, ଏବଂ ଆଶ୍ରମର ମୃଗପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ।

Verse 9

तथेति तत्प्रतिज्ञाय भरद्वाजो महातपाः ।भरतं प्रत्युवाचेदं राघवस्नेहबन्धनात् ॥९॥

“ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ମହାତପସ୍ବୀ ଭରଦ୍ୱାଜ, ରାଘବ ପ୍ରତି ସ୍ନେହବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧିତ ହୋଇ, ଭରତଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।

Verse 10

किमिहाऽगमने कार्यं तव राज्यं प्रशासतः ।एतदाचक्ष्व मे सर्वं न हि मे शुद्ध्यते मनः ॥१०॥

ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥିବାବେଳେ ଏଠାକୁ ଆସିବାର କାରଣ କ’ଣ? ଏ ସବୁ ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ କହ; କାରଣ ଏ ବିଷୟରେ ମୋ ମନ ଶାନ୍ତ ହେଉନାହିଁ।

Verses 11-13

सुषुवे यममित्रघ्नं कौसल्यानऽन्दवर्धनम् ।भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो वनम् ॥११॥नियुक्तः स्त्रीनियुक्तेन पित्रा योऽसौ महायशाः ।वनवासी भवेतीह समाः किल चतुर्दश ॥१२॥कच्छिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुमिहेच्छसि ।अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च ॥१३॥

କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇବାଳା, ଶତ୍ରୁନାଶକ ରାମ ପତ୍ନୀ ଓ ଭ୍ରାତା ସହିତ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ବନକୁ ନିର୍ବାସିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀର ପ୍ରେରଣାରେ ପିତା ତାହା ମହାୟଶସ୍ବୀଙ୍କୁ ‘ଏଠାରେ ଚଉଦ ବର୍ଷ ବନବାସ କରିବାକୁ ହେବ’ ବୋଲି ଆଜ୍ଞା ଦେଇଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତେବେ କ’ଣ ତୁମେ ଅବାଧ ଭାବେ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗିବା ପାଇଁ ସେ ନିଷ୍ପାପ ରାମ ଓ ତାଙ୍କ କନିଷ୍ଠ ଭ୍ରାତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ପାପ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ?

Verse 14

एवमुक्तो भरद्वाजं भरतः प्रत्युवाच ह ।पर्यश्रुनयनो दुःखाद्वाचा संसज्जमानया ॥१४॥

ଏଭଳି କୁହାଯାଇ ଭରତ ଭରଦ୍ୱାଜ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ; ଦୁଃଖରେ ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, କଥା କହିବାବେଳେ ବାଣୀ ଅଟକୁଥିଲା।

Verse 15

हतोऽस्मि यदि मामेवं भगवानपि मन्यते ।मत्तो न दोषमाशङ्के नैवं मामनुशास्तु हि ॥१५॥

ଭଗବାନ ସମ ପୂଜ୍ୟ ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଯଦି ମୋତେ ଏଭଳି ଭାବନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ। ମୋ ପାଖରୁ ଦୋଷର ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଏଭଳି ମୋତେ ଶାସନ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।

Verse 16

न चैतदिष्टं माता मे यदवोचन्मदन्तरे ।नाहमेतेन तुष्टश्च न तद्वचनमाददे ॥१६॥

ମୋ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ମୋ ମାଆ ଯାହା କହିଥିଲେ, ସେଥି ମୋତେ ଇଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ମୁଁ ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ଏବଂ ସେହି ବଚନକୁ ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ।

Verse 17

अहं तु तं नरव्याघ्रमुपयातः प्रसादकः ।प्रतिनेतुमयोध्यां च पादौ तस्याभिवन्दितुम् ॥१७॥

ମୁଁ ତ ତାହି ନରବ୍ୟାଘ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ପ୍ରସାଦ ଲାଗି ଆସିଛି—ତାଙ୍କ ପାଦରେ ଅଭିବନ୍ଦନ କରି, ତାଙ୍କୁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପୁନଃ ନେଇଯିବା ପାଇଁ।

Verse 18

त्वं मामेवंगतं मत्वा प्रसादं कर्तुमर्हसि ।शंस मे भगवन्रामः क्व सम्प्रति महीपतिः ॥१८॥

ମୋର ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ବିଚାରି ଆପଣ ପ୍ରସାଦ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ। ହେ ଭଗବନ, କହନ୍ତୁ—ଏବେ ମହୀପତି ରାମ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?

Verse 19

वशिष्ठादिभिः ऋत्विग्भिर्याचितो भगवांस्ततः ।उवाच तं भरद्वाजः प्रसादाद्भरतं वचः ॥१९॥

ବଶିଷ୍ଠ ଆଦି ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ପ୍ରସନ୍ନ ଭଗବାନ୍ ଭରଦ୍ୱାଜ ମୁନି ତେବେ ଭରତଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 20

त्वय्येतत्पुरुषव्याघ्र युक्तं राघववंशजे ।गुरुवृत्तिर्दमश्चैव साधूनामनुयायिता ॥२०॥

ହେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର, ରାଘବବଂଶଜ! ତୁମ ପାଇଁ ଏହିଟି ଯୁକ୍ତ—ଗୁରୁଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ଯଥୋଚିତ ଆଚରଣ, ଦମ (ଆତ୍ମସଂୟମ) ଏବଂ ସାଧୁମାର୍ଗର ଅନୁସରଣ।

Verse 21

जाने चैतन्मनस्थं ते दृढीकरणमस्त्विति ।अपृच्छं त्वां तथाऽत्यर्थं कीर्तिं समभिवर्धयन् ॥२१॥

“ତୁମ ମନରେ ଯାହା ଦୃଢ଼ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ, ମୁଁ ତାହା ଜାଣେ; ତଥାପି ତାହାକୁ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଏବଂ ତୁମ ସୁକୀର୍ତ୍ତିକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏପରି ପଚାରିଲି।”

Verse 22

जाने च रामं धर्मज्ञं ससीतं सहलक्ष्मणम् ।असौ वसति ते भ्राता चित्रकूटे महागिरौ ॥२२॥

“ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାମଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଜାଣେ—ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ। ତୁମର ସେ ଭାଇ ମହାଗିରି ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତରେ ବସୁଛନ୍ତି।”

Verse 23

श्वस्तु गन्तासि तं देशं वसाद्य सह मन्त्रिभिः ।एतन्मे कुरु सुप्राज्ञ कामं कामार्थकोविद ॥२३॥

ଆସନ୍ତାକାଲି ତୁମେ ସେ ଦେଶକୁ ଯିବ; ଆଜି ଏଠାରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ରୁହ। ହେ ଅତିସୁପ୍ରାଜ୍ଞ, ଇଚ୍ଛା ଓ ହିତର ଭେଦ ଜାଣୁଥିବା—ମୋର ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା ପୂରଣ କର।

Verse 24

ततस्तथेत्येवमुदारदर्शनः प्रतीतरूपो भरतोऽब्रवीद्वचः ।चकार बुद्धिं च तदा तदाश्रमे निशानिवासाय नराधिपाऽत्मजः ॥२४॥

ତାପରେ ଉଦାରଦର୍ଶନ ଭରତ ପ୍ରସନ୍ନମୁଖରେ “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି କହି ସମ୍ମତି ଦେଲେ। ତାହାପରେ ନରାଧିପଙ୍କ ପୁତ୍ର ସେଇ ଆଶ୍ରମରେ ରାତ୍ରିବାସ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ।