Sarga 71
भरतस्य अयोध्याप्रत्यागमनम् — Bharata’s Return Journey and the Distant Sight of Ayodhya
अयोध्याकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ଭରତ ରାଜଗୃହରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି ପୂର୍ବଦିଗକୁ ଅଯୋଧ୍ୟା ଦିଗେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। ପଥେ ସୁଦାମା ଓ ହ୍ଲାଦିନୀ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ତରଙ୍ଗଶିଖରିତ ବିଶାଳ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖ ପ୍ରବାହିତ ଶତଦ୍ରୁ ନଦୀକୁ ଦେଖନ୍ତି। ପରେ ଏଲାଧାନ, ସର୍ବତୀର୍ଥ, ଲୌହିତ୍ୟ ଭଳି ନାମିତ ସ୍ଥାନରେ ଆଉ ଅନେକ ତୀର୍ଥ-ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ ହୁଏ; ଉତ୍ତାନିକା, କୁଟିକା, କପୀବତୀ ଆଦି ନଦୀନାମର ତାଲିକା ଏବଂ ପାହାଡ଼ିଆ ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ-ଯାନ ଭଳି ଯାତ୍ରାସାଧନର ଉଲ୍ଲେଖ ଏହାକୁ କଥାର ମାନଚିତ୍ର ପରି ଘନ କରେ। ଦୂରରୁ ଅଯୋଧ୍ୟା ଦିଶେ—ଶ୍ୱେତ ମୃତ୍ତିକାର ଶୋଭା, ଉଦ୍ୟାନର ଶୃଙ୍ଗାର, ବେଦବିଦ୍ ଋତ୍ୱିଜ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ସମୃଦ୍ଧି ସହିତ ଖ୍ୟାତିମୟ ନଗରୀ। କିନ୍ତୁ ନିକଟେ ଆସି ଭରତ ଗୃହ ଓ ଦେବାଳୟରେ ଅମଙ୍ଗଳ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖନ୍ତି—ଘର ଅମାର୍ଜିତ ଓ ଅବହେଳିତ, ଦ୍ୱାର ଅବଦ୍ଧ, ଧୂପ-ନୈବେଦ୍ୟ ନାହିଁ, ପରିବାର ଭୁଖା। ପ୍ରଜା ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ, କୃଶ ଓ ଶୋକମଗ୍ନ ଦିଶନ୍ତି; ଏଭଳି ଏକଦା ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନରେ ପ୍ରାଣବନ୍ତ ରାଜଧାନୀର ସ୍ମୃତି ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର ଗୃହଧର୍ମ-ଯଜ୍ଞକର୍ମର ବିରତି ମଧ୍ୟରେ ତୀବ୍ର ବିରୋଧ ଦେଖାଇ, ନଗରକ୍ଷୟ ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜଧର୍ମଭଙ୍ଗକୁ ସୂଚିତ କରେ।
Shlokas
Verse 1
स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः। ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम्।।2.71.1।। ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम्। शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः।।2.71.2।।
ତେଜସ୍ବୀ ରାଘବ ରାଜଗୃହରୁ ପୂର୍ବମୁଖ ହୋଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ପରେ ସୁଦାମା ନଦୀକୁ ଦେଖି ସେହି ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କଲେ; ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁନନ୍ଦନ ଦୂରପାର ହ୍ଲାଦିନୀକୁ ଓ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ସ୍ରୋତେ ବହୁଥିବା, ତରଙ୍ଗଶୋଭିତ ଶ୍ରୀମାନ ଶତଦ୍ରୂ ନଦୀକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
Verse 2
स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः। ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम्।।2.71.1।। ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम्। शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः।।2.71.2।।
ରାଜଗୃହରୁ ପୂର୍ବମୁଖେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି ଦ୍ୟୁତିମାନ୍ ରାଘବ ସୁଦାମା ନଦୀକୁ ଦେଖି ତାହାକୁ ତରିଗଲେ। ପରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁନନ୍ଦନ ଦୂରପାରା ହ୍ଲାଦିନୀକୁ ଓ ପଶ୍ଚିମପ୍ରବାହୀ ତରଙ୍ଗିଣୀ ବିଶାଳ ଶତଦ୍ରୂ ନଦୀକୁ ମଧ୍ୟ ପାର କଲେ।
Verse 3
ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान्। शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम्।।2.71.3।। सत्यसन्धश्शुचिश्श्रीमान्प्रेक्षमाण श्शिलावहाम्। अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति।।2.71.4।।
ସତ୍ୟସନ୍ଧ, ଶୁଚି ଓ ଶ୍ରୀମାନ ଭରତ ଐଲାଧାନରେ ନଦୀ ତୀର୍ଣ୍ଣ କରି ଅପରପର୍ପଟ ନାମକ ପ୍ରଦେଶକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଶିଲାବହା ନଦୀ ଯେଉଁ ପର୍ବତରୁ ଉଦ୍ଭବେ, ସେ ପର୍ବତ ତୀର୍ଣ୍ଣ କରି ଶିଲାବହାର ପ୍ରବାହକୁ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଅଗ୍ନେୟ ଦିଗରେ ଶଲ୍ୟକର୍ଷଣ ପ୍ରତି ଅଗ୍ରସର ହେଲେ; ପରେ ମହାଶୈଳମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଚୈତ୍ରରଥ ନାମକ ବନ ପ୍ରତି ଯାତ୍ରା କଲେ।
Verse 4
ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान्। शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम्।।2.71.3।। सत्यसन्धश्शुचिश्श्रीमान्प्रेक्षमाण श्शिलावहाम्। अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति।।2.71.4।।
ଐଲାଧାନରେ ନଦୀ ପାର କରି ଅପର-ପର୍ପଟ ଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚି, ଶିଳାରୁ ଉଦ୍ଭବ ନଦୀକୁ ମଧ୍ୟ ତରି, ଆଗ୍ନେୟ ଦିଗର ଶଲ୍ୟକର୍ଷଣ ପ୍ରତି ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ସତ୍ୟସନ୍ଧ, ଶୁଚି ଓ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସେ ଶିଳାବହା ନଦୀର ଧାରାକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି, ମହାଶୈଳମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଚୈତ୍ରରଥ ନାମକ ବନ ପ୍ରତି ଗଲେ।
Verse 5
सरस्वतीं च गङ्गां च युग्मेन प्रतिपद्यच। उत्तरान्वीरमत्स्यानां भारुण्डं प्राविशद्वनम्।।2.71.5।।
ସରସ୍ୱତୀ ଓ ଗଙ୍ଗାର ସଙ୍ଗମକୁ ଏକାସାଥି ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ବୀରମତ୍ସ୍ୟ ଦେଶର ଉତ୍ତର ଭାଗ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେ ଭାରୁଣ୍ଡ ବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 6
वेगिनीं च कुलिङ्गाख्यां ह्लादिनीं पर्वताऽऽवृताम्। यमुनां प्राप्य सन्तीर्णः बलमाश्वासयत्तदा।।2.71.6।।
ବେଗବତୀ ‘କୁଲିଙ୍ଗା’ ନାମକ ହ୍ଲାଦିନୀ, ପର୍ବତଘେରା ନଦୀକୁ ସେ ତରିଗଲେ; ପରେ ଯମୁନାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ତରି, ସେତେବେଳେ ସେନାକୁ ବିଶ୍ରାମ ଦେଲେ।
Verse 7
सशीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तानाश्वास्य वाजिनः। तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायादादाय चोदकम्।।2.71.7।।
ଗାତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଶୀତଳ କରି, କ୍ଲାନ୍ତ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଜଳ ପାନ କଲେ; ପରେ ଜଳ ସହ ନେଇ ସେମାନେ ଆଗକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ।
Verse 8
राजपुत्रो महारण्यमनभीक्ष्णोपसेवितम्। भद्रो भद्रेण यानेन मारुतः खमिवात्ययात्।।2.71.8।।
ଗାତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଶୀତଳ କରି, କ୍ଲାନ୍ତ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଜଳ ପାନ କଲେ; ପରେ ଜଳ ସହ ନେଇ ସେମାନେ ଆଗକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ।
Verse 9
भागीरथीं दुष्प्रतरामंशुधाने महानदीम्। उपायाद्राघवस्तूर्णं प्राग्वटे विश्रुते पुरे।।2.71.9।।
ରଘୁବଂଶଜ ଭରତ ଅଂଶୁଧାନ ତୀର୍ଥରେ ଦୁଷ୍ପ୍ରତର ମହାନଦୀ ଭାଗୀରଥୀକୁ ନିକଟେ ପାଇ, ଶୀଘ୍ରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରାଗ୍ୱଟ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 10
स गङ्गां प्राग्वटे तीर्त्वा समायात्कुटिकोष्ठिकाम्। सबल स्तां स तीर्त्वाऽथ समायाद्धर्मवर्धनम्।।2.71.10।।
ପ୍ରାଗ୍ୱଟରେ ଗଙ୍ଗାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେ କୁଟିକୋଷ୍ଠିକାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ପରେ ସେନାସହିତ ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି ଧର୍ମବର୍ଧନକୁ ଆସିଲେ।
Verse 11
तोरणं दक्षिणार्धेन जम्भूप्रस्थमुपागमत्। वरूथं च ययौ रम्यं ग्रामं दशरथात्मजः।।2.71.11।।
ତୋରଣର ଦକ୍ଷିଣାର୍ଧ ଦିଆଁ ଗତି କରି ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଭରତ ଜାମ୍ଭୂପ୍ରସ୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ପରେ ସେ ରମ୍ୟ ବରୂଥ ଗ୍ରାମକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 12
तत्र रम्ये वने वासं कृत्वाऽसौ प्राङ्मुखो ययौ। उद्यानमुज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः।।2.71.12।।
ସେଇ ରମ୍ୟ ବନରେ ରାତିବାସ କରି ସେ ପୂର୍ବମୁଖେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ; ଯେଉଁଠି ପ୍ରିୟକା ବୃକ୍ଷ ଥିଲା, ସେଇ ଉଜ୍ଜିହାନାର ଉଦ୍ୟାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 13
सालांस्तु प्रियकान्प्राप्य शीघ्रानास्थाय वाजिनः। अनुज्ञाप्याथ भरतः वाहिनीं त्वरितो ययौ।।2.71.13।।
ସାଳ ଓ ପ୍ରିୟକା ବୃକ୍ଷର ଉପବନକୁ ପହଞ୍ଚି ଭରତ ଶୀଘ୍ରଗାମୀ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଯୋଡ଼ିଲେ; ସେନାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଇ ସେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 14
वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम्। अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः।।2.71.14।। हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत। ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम्।।2.71.15।।
ସର୍ବତୀର୍ଥରେ ରାତିବାସ କରି ସେ ଉତ୍ତାନିକା ନଦୀକୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ନଦୀମାନଙ୍କୁ ପାହାଡ଼ିଆ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟରେ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ପରେ ହାତୀପିଠିରେ ଆରୋହଣ କରି, ନରବ୍ୟାଘ୍ର ସେ କୁଟିକା ନଦୀ ତରିଲେ; ଏବଂ ଲୌହିତ୍ୟ ନିକଟେ କପୀବତୀ ନଦୀକୁ ମଧ୍ୟ ଫୋର୍ଡ କଲେ।
Verse 15
वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम्। अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः।।2.71.14।। हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत। ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम्।।2.71.15।।
ସର୍ବତୀର୍ଥରେ ଶିବିର କରି, ଉତ୍ତାନିକା ନଦୀକୁ ଓ ପର୍ବତଜ ତୁରଙ୍ଗମମାନଙ୍କ ସହାୟତାରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ନଦୀମାନଙ୍କୁ ପାର କଲେ। ପରେ ହାତୀପିଠିରେ ଚଢ଼ି କୁଟିକାକୁ ତରିଗଲେ; ଏବଂ ନରବ୍ୟାଘ୍ର ସେ ଲୌହିତ୍ୟଦେଶରେ କପୀବତୀ ନଦୀକୁ ମଧ୍ୟ ପାର କଲେ।
Verse 16
एकसाले स्थाणुमतीं विनते गोमतीं नदीम्। कलिङ्गनगरे चापि प्राप्य सालवनं तदा।।2.71.16।। भरतः क्षिप्रमागच्छत्सुपरिश्रान्तवाहनः।
ଏକସାଳରେ ସ୍ଥାଣୁମତୀ ନଦୀକୁ ଓ ବିନତରେ ଗୋମତୀ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି; ପରେ କଲିଙ୍ଗନଗରରେ ସାଳବନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ବାହନମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପରିଶ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭରତ ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 17
वनं च समतीत्याशुशर्वर्यामरुणोदये।।2.71.17।। अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां सन्ददर्श ह।
ରାତିରେ ବନକୁ ଶୀଘ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରି, ଅରୁଣୋଦୟେ ସେ ମନୁରାଜା ନିର୍ମିତ ଅଯୋଧ୍ୟା ନଗରୀକୁ ଦର୍ଶନ କଲା।
Verse 18
तां पुरीं पुरुषव्याघ्रस्सप्तरात्रोषितः पथि।।2.71.18।। अयोध्यामग्रतो दृष्ट्वा सारथिं वाक्यमब्रवीत्।
ପଥରେ ସପ୍ତରାତ୍ରି ବିତାଇଥିବା ସେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର, ଆଗରେ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖି ସାରଥିଙ୍କୁ ବଚନ କହିଲା।
Verse 19
एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी।।2.71.19।। अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका। यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः।।2.71.20।। भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता।
ହେ ସାରଥି, ଦୂରରୁ ଅଯୋଧ୍ୟା ଦିଶୁଛି—ପୁଣ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯଶସ୍ୱିନୀ; କିନ୍ତୁ ମୋତେ ସେ ଅତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରତୀତ ହେଉନାହିଁ। ପାଣ୍ଡୁମୃତ୍ତିକାର ଧବଳତାରେ ଶୋଭିତ ସେ ନଗରୀ ରାଜର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିପାଳିତ; ଧନୀମାନଙ୍କ ସମୃଦ୍ଧିରେ ପ୍ରଚୁର ଭାବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ, ବେଦପାରଗ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କରେ ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ଆକୀର୍ଣ୍ଣ।
Verse 20
एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी।।2.71.19।। अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका। यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः।।2.71.20।। भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता।
ସାରଥି, ଦୂରରୁ ଅଯୋଧ୍ୟା ଦେଖାଯାଉଛି—ପୁଣ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ଶୋଭିତ ଓ ଯଶସ୍ବିନୀ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୂରତାରୁ ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରତୀତ ହେଉନାହିଁ। ପାଣ୍ଡୁମୃତ୍ତିକା-ବର୍ଣ୍ଣ ମାଟିର ସେ ନଗରୀ ଧନୀମାନଙ୍କରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ; ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ, ଯଜ୍ଞକର୍ମନିପୁଣ, ବେଦପାରଗ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଯଜ୍ୱମାନଙ୍କରେ ସମୃଦ୍ଧ; ରାଜର୍ଷିମାନେ ତାହାକୁ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 21
अयोध्यायां पुरा शब्दश्श्रूयते तुमुलो महान्।।2.71.21।। समन्तान्नरनारीणां तमद्य न श्रुणोम्यहम्।
ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ପୂର୍ବେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ନର-ନାରୀମାନଙ୍କର ମହା ତୁମୁଳ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା; ଆଜି ମୁଁ ସେ ଶବ୍ଦ ଶୁଣୁନାହିଁ।
Verse 22
उद्यानानि हि सायाह्ने क्रीडित्वोपरतैर्नरैः।।2.71.22।। समन्तात्परिधावद्भिः प्रकाशन्ते ममान्यथा।
ସାୟାହ୍ନେ କ୍ରୀଡା କରି ବିଶ୍ରାମ ନେଇ, ଚାରିଦିଗରେ ପରିଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯେ ଉଦ୍ୟାନମାନେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲାଗୁଥିଲେ, ସେମାନେ ଆଜି ମୋତେ ଅନ୍ୟଥା—ସେ ପରିଚିତ ଚଞ୍ଚଳତା ବିନା—ଦିଶୁଛନ୍ତି।
Verse 23
तान्यद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः।।2.71.23।। अरण्यभूतेव पुरी सारथे प्रतिभाति मे।
ଆଜି କାମାସକ୍ତ ଲୋକମାନେ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ସେ ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକ ଯେନ ରୁଦନ କରୁଛି ପରି ଲାଗୁଛି; ହେ ସାରଥି, ଏହି ପୁରୀ ମୋତେ ଅରଣ୍ୟରୂପ ହୋଇଗଲା ପରି ପ୍ରତୀତ ହେଉଛି।
Verse 24
न ह्यत्र यानैर्दृश्यन्ते न गजैर्न च वाजिभिः।।2.71.24।। निर्यान्तो वाऽभियान्तो वा नरमुख्या यथापुरम्।
ଏଠାରେ ଆଜି ଯାନରେ, ଗଜରେ କିମ୍ବା ଅଶ୍ୱରେ ଆରୋହଣ କରି, ପୂର୍ବବତ୍ ପୁରୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନରମାନେ ନ ବାହାରୁଥିବା ଦେଖାଯାନ୍ତି, ନ ଭିତରକୁ ଆସୁଥିବା।
Verse 25
उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तप्रमुदितानि च।।2.71.25।। जनानां रतिसंयोगेष्वत्यन्तगुणवन्ति च।
ପୂର୍ବେ ସେ ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକ ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ; ଲୋକମାନଙ୍କର ରତି-ସଂଯୋଗର ସମାଗମ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁଣବତୀ ଓ ଉପଯୁକ୍ତ ଥିଲେ।
Verse 26
तान्येतान्यद्य पश्यामि निरानन्दानि सर्वशः।।2.71.26।। स्रस्तपर्णैरनुपथं विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः।
କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୁଁ ସେଇ ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକୁ ସର୍ବତ୍ର ନିରାନନ୍ଦ ଦେଖୁଛି—ପଥପାଶେ ଝରା ପତ୍ର ଛିଟିଯାଇଛି, ଏବଂ ଦ୍ରୁମମାନେ ଯେନ ବିଳାପ କରୁଛନ୍ତି ପରି ଲାଗୁଛି।
Verse 27
नाद्यापि श्रूयते शब्दः मत्तानां मृगपक्षिणाम्।।2.71.27।। संरक्तां मधुरां वाणीं कलं व्याहरतां बहु।
ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ମତ୍ତ ମୃଗପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଅନେକ ମଧୁର, ରାଗମୟ, କଳ ସ୍ୱର ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ—ଅରୁଣୋଦୟର ରକ୍ତିମ ଆଲୋକରେ ଯାହା ଗୁଞ୍ଜିଥାଏ।
Verse 28
चन्दनागरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्छितोऽतुलः।।2.71.28।। प्रवाति पवन श्श्रीमान्किन्नुनाद्य यथापुरम्।
ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁର ସୁଗନ୍ଧରେ ମିଶି, ଧୂପର ଘନ ପରିମଳରେ ମତ୍ତ ଅତୁଲ ଶୁଭ ପବନ—ଆଜି ପୂର୍ବପରି କାହିଁକି ବହୁନାହିଁ?
Verse 29
भेरीमृदङ्गवीणानां कोणसङ्घट्टितः पुनः।।2.71.29।। किमद्य शब्दो विरतस्सदा दीनगतिः पुरा।
ଭେରୀ, ମୃଦଙ୍ଗ, ବୀଣା ସହ କୋଣ (ଶିଙ୍ଗା) ମାନଙ୍କର ପୁନଃପୁନଃ ଘର୍ଷଣରୁ ଉଠୁଥିବା ଗମ୍ଭୀର ଶବ୍ଦ—ଆଜି କାହିଁକି ନିରବ? ପୂର୍ବେ ସଦା ଚଞ୍ଚଳ ଥିବା ନଗରୀର ଗତି ଆଜି କାହିଁକି ଦୀନ ଲାଗୁଛି?
Verse 30
अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च।।2.71.30।। निमित्तान्यमनोज्ञानितेन सीदति मे मनः।
ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଅନିଷ୍ଟ ଓ ପାପମୟ ଅପଶକୁନ—ମନକୁ ଅମନୋଜ୍ଞ ଲାଗୁଥିବା ନିମିତ୍ତ—ଦେଖୁଛି; ସେହି କାରଣରୁ ମୋ ମନ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଉଛି।
Verse 31
सर्वथा कुशलं सूत दुर्लभं मम बन्दुषु।।2.71.31।। तथाह्यसति सम्मोहे हृदयं सीदतीव मे।
ହେ ସୂତ, ମୋ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ସର୍ବଥା କୁଶଳର କୌଣସି ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ମିଳୁନାହିଁ; ଏହି ମୋହଜନକ ଅନିଶ୍ଚିତତାରେ ମୋ ହୃଦୟ ଯେନ ଡୁବିଯାଉଛି।
Verse 32
विषण्ण श्श्रान्तहृदयस्त्रस्त स्सुलुलितेन्द्रियः।।2.71.32।। भरतः प्रविवेशाशु पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम्।
ବିଷଣ୍ଣ, ଶ୍ରାନ୍ତହୃଦୟ, ଭୟାକୁଳ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେ ଅସ୍ଥିର ଭରତ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶ ପାଳିତ ଅୟୋଧ୍ୟାପୁରୀକୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 33
द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच्छ्रान्तवाहनः।।2.71.33।। द्वास्स्थैरुत्थाय विजयं पृष्टस्तै स्सहितो ययौ।
ଶ୍ରାନ୍ତ ବାହନ ସହ ସେ ବୈଜୟନ୍ତ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ଉଠି ‘ଜୟ! ଜୟ!’ ବୋଲି କହି ତାଙ୍କ ସହିତ ଗଲେ।
Verse 34
स त्वनेकाग्रहृदयो द्वास्स्थं प्रत्यर्च्य तं जनम्।।2.71.34।। सूतमश्वपतेः क्लान्तमब्रवीत्तत्र राघवः।
କିନ୍ତୁ ଏକାଗ୍ର ହୋଇପାରୁନଥିବା ହୃଦୟବାନ୍ ଭରତ ଦ୍ୱାରପାଳ ଓ ସେଠାର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟର୍ଚ୍ଚନା କଲେ; ତାପରେ ସେଠାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଅଶ୍ୱପତି ନାମକ ସୂତଙ୍କୁ ରାଘବ କହିଲେ।
Verse 35
किमहं त्वरयाऽनीतः कारणेन विनानघ।।2.71.35।। अशुभाशङ्कि हृदयं शीलं च पततीव मे।
ହେ ନିର୍ଦୋଷ, କାରଣ କହିବା ବିନା ମୋତେ ଏତେ ତ୍ୱରାରେ କାହିଁକି ଆଣିଲ? ମୋ ହୃଦୟ ଅଶୁଭର ଶଙ୍କା କରୁଛି, ଏବଂ ମୋର ଧୈର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଯେନେ ପତିତ ହେଉଛି।
Verse 36
श्रुता नो यादृशाः पूर्वं नृपतीनां विनाशने।।2.71.36।। आकारांस्तानहं सर्वानिहपश्यामि सारथे।
ହେ ସାରଥି, ପୂର୍ବେ ରାଜାଙ୍କ ବିନାଶ ସମୟରେ ଯେପରି ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣିଥିଲୁ, ସେ ସମସ୍ତ ଆକାର-ଚିହ୍ନକୁ ମୁଁ ଏଠାରେ ଏବେ ଦେଖୁଛି।
Verse 37
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।। अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।
ମୁଁ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ଘରଗୁଡ଼ିକୁ ଝାଡ଼ୁ-ସଫା ବିନା ମେଳା ଓ କଠୋର ଦେଖୁଛି; ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକ ଅସଂଯତ ରହିଛି ଏବଂ ସବୁଦିଗରେ ପୂର୍ବର ଶ୍ରୀ-ଶୋଭା ଲୁପ୍ତ। ବଲିକର୍ମ ହେଉନାହିଁ, ଧୂପର ସୁମଧୁର ସୁଗନ୍ଧ-ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ପରିବାରମାନେ ଅନ୍ନବିହୀନ, ଲୋକେ ପ୍ରଭାହୀନ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ଅଲକ୍ଷ୍ମୀର ଚିହ୍ନ ଦିଶୁଛି।
Verse 38
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।। अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।
ମୁଁ ଦେଖୁଛି ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ଘର ଝାଡ଼ୁ-ସଫା ହୋଇନାହିଁ; ସେଗୁଡ଼ିକ ମଲିନ ଓ କଠୋର ଲାଗୁଛି। କବାଟ ଅବନ୍ଧ, ସର୍ବତ୍ର ଶ୍ରୀହୀନତା ପ୍ରକାଶିତ। ବଲିକର୍ମ ହେଉନାହିଁ, ଧୂପର ସୁଗନ୍ଧର ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। କୁଟୁମ୍ବମାନେ ଅନାହାର, ଲୋକେ ପ୍ରଭାହୀନ; ଗୃହଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଅଲକ୍ଷ୍ମୀ-ଚିହ୍ନିତ ଦେଖୁଛି।
Verse 39
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।। अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।
ମୁଁ ଦେଖୁଛି ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ଘର ଝାଡ଼ୁ-ସଫା ହୋଇନାହିଁ; ସେଗୁଡ଼ିକ ମଲିନ ଓ କଠୋର ଲାଗୁଛି। କବାଟ ଅବନ୍ଧ, ସର୍ବତ୍ର ଶ୍ରୀହୀନତା ପ୍ରକାଶିତ। ବଲିକର୍ମ ହେଉନାହିଁ, ଧୂପର ସୁଗନ୍ଧର ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। କୁଟୁମ୍ବମାନେ ଅନାହାର, ଲୋକେ ପ୍ରଭାହୀନ; ଗୃହଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଅଲକ୍ଷ୍ମୀ-ଚିହ୍ନିତ ଦେଖୁଛି।
Verse 40
अपेतमाल्यशोभानि ह्यसम्मृष्टाजिराणि च। देवागाराणि शून्यानि न चाभान्ति यथापुरम्।।2.71.40।।
ଦେବାଳୟଗୁଡ଼ିକରେ ମାଳାର ଶୋଭା ନାହିଁ; ଆଙ୍ଗଣଗୁଡ଼ିକ ଅସମ୍ମୃଷ୍ଟ—ନ ଝାଡ଼ା, ନ ଲିପା। ଦେବାଗାର ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ପୂର୍ବପରି ଏବେ ଚମକୁନାହିଁ।
Verse 41
देवतार्चाः प्रविद्धाश्च यज्ञगोष्ठ्यस्तथाविधाः। माल्यापणेषु राजन्ते नाद्य पण्यानि वा तथा।।2.71.41।।
ଦେବତାଙ୍କ ଅର୍ଚ୍ଚନା-ପୂଜା ବିଛିନ୍ନ ହୋଇଛି; ଯଜ୍ଞଗୋଷ୍ଠୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବପରି ଆଉ ଦିଶୁନାହାନ୍ତି। ମାଳା-ବଜାରଗୁଡ଼ିକ ଯେଉଁଥିରେ ପୂର୍ବେ ପଣ୍ୟର ରାଜସିକ ଚମକ ଥିଲା, ସେଠାରେ ଆଜି ପୂର୍ବବତ୍ ସାମଗ୍ରୀ ନାହିଁ।
Verse 42
दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्रवै। ध्यानसंविग्नहृदयाः नष्टव्यापारयन्त्रिताः।।2.71.42।।
ଆଜି ଏଠାରେ ବଣିଜମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବପରି ଦିଶୁନାହାନ୍ତି; ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଚିନ୍ତାରେ ବ୍ୟାକୁଳ, ମନ ଅସ୍ଥିର, ଏବଂ ବ୍ୟାପାର ନଷ୍ଟ ହେବାରୁ ସେମାନେ ଅଟକି ରହିଛନ୍ତି।
Verse 43
देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा।।2.71.43।। मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम्। सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे।।2.71.44।।
ଦେବାୟତନ ଓ ଚୈତ୍ୟସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଝୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଦୀନ ଦିଶୁଛି।
Verse 44
देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा।।2.71.43।। मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम्। सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे।।2.71.44।।
ନଗରରେ ମୁଁ ଜନମାନସକୁ—ନାରୀ ପୁରୁଷ ସମେତ—ମଲିନ, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନ, ଦୀନ ଓ କୃଶ ଦେଖୁଛି; ସେମାନେ ଉତ୍କଣ୍ଠାଭରା ଶୋକମୟ ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ।
Verse 45
इत्येवमुक्त्वा भरतस्सूतं तं दीनमानसः। तान्यनिष्टान्ययोध्यायां प्रेक्ष्य राजगृहं ययौ।।2.71.45।।
ଏପରି କହି, ଦୀନମନା ଭରତ ସେ ସୂତକୁ କହିଲେ; ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ସେହି ଅନିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି ରାଜଗୃହକୁ ଗଲେ।
Verse 46
तां शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां रजोऽरुणद्वारकवाटयन्त्राम्। दृष्ट्वा पुरीमिन्द्रपुरप्रकाशां दुःखेन सम्पूर्णतरो बभूव।।2.71.46।।
ଇନ୍ଦ୍ରପୁର ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ସେ ପୁରୀକୁ—ଏବେ ଶୂନ୍ୟ ଚଉମୁହାଣୀ, ଗୃହ ଓ ରଥ୍ୟା, ଧୂଳିରେ ଅରୁଣ ହୋଇଥିବା ଦ୍ୱାରକବାଟ-ଯନ୍ତ୍ର ସହ—ଦେଖି, ସେ ଦୁଃଖରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଆବୃତ ହେଲେ।
Verse 47
ମନକୁ ବ୍ୟଥିତ କରୁଥିବା, ନିଜ ପୁରୀରେ ପୂର୍ବେ କେବେ ନ ଘଟିଥିବା ଅନେକ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମହାତ୍ମା ଭରତ ଶିର ନମାଇ, ଦୀନ ଓ ନିରାନନ୍ଦ ହୋଇ, ପିତାଙ୍କ ରାଜଭବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Frequently Asked Questions
Rather than a courtroom-like dilemma, the chapter presents an ethical diagnostic action: Bharata reads the city’s disrupted household and ritual routines as evidence of moral-political rupture, implying that governance and dharma are measurable through civic well-being and maintained rites.
The sarga teaches that social auspiciousness (śrī) is not merely aesthetic but ethical: when leadership falters and communal grief dominates, ordinary dharmic practices—cleanliness, offerings, incense, hospitality, and emotional steadiness—collapse, revealing the interdependence of polity, ritual, and inner resilience.
Geographically, the sarga highlights a chain of rivers and regions—Sudāmā, Hlādinī, Śatadrū, Uttānikā, Kuṭikā, Kapīvatī; locales such as Rājagṛha, Elādhāna, Sarvatīrtha, and Lauhitya—while culturally it foregrounds Ayodhyā’s temples/caityas, Veda-versed brāhmaṇas and sacrificers, and the visible absence of domestic-ritual markers (oblations and incense).
Ask anything about Sarga 71 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.