Sarga 71
भरतस्य अयोध्याप्रत्यागमनम् — Bharata’s Return Journey and the Distant Sight of Ayodhya
अयोध्याकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ଭରତ ରାଜଗୃହରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି ପୂର୍ବଦିଗକୁ ଅଯୋଧ୍ୟା ଦିଗେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। ପଥେ ସୁଦାମା ଓ ହ୍ଲାଦିନୀ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ତରଙ୍ଗଶିଖରିତ ବିଶାଳ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖ ପ୍ରବାହିତ ଶତଦ୍ରୁ ନଦୀକୁ ଦେଖନ୍ତି। ପରେ ଏଲାଧାନ, ସର୍ବତୀର୍ଥ, ଲୌହିତ୍ୟ ଭଳି ନାମିତ ସ୍ଥାନରେ ଆଉ ଅନେକ ତୀର୍ଥ-ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ ହୁଏ; ଉତ୍ତାନିକା, କୁଟିକା, କପୀବତୀ ଆଦି ନଦୀନାମର ତାଲିକା ଏବଂ ପାହାଡ଼ିଆ ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ-ଯାନ ଭଳି ଯାତ୍ରାସାଧନର ଉଲ୍ଲେଖ ଏହାକୁ କଥାର ମାନଚିତ୍ର ପରି ଘନ କରେ। ଦୂରରୁ ଅଯୋଧ୍ୟା ଦିଶେ—ଶ୍ୱେତ ମୃତ୍ତିକାର ଶୋଭା, ଉଦ୍ୟାନର ଶୃଙ୍ଗାର, ବେଦବିଦ୍ ଋତ୍ୱିଜ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ସମୃଦ୍ଧି ସହିତ ଖ୍ୟାତିମୟ ନଗରୀ। କିନ୍ତୁ ନିକଟେ ଆସି ଭରତ ଗୃହ ଓ ଦେବାଳୟରେ ଅମଙ୍ଗଳ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖନ୍ତି—ଘର ଅମାର୍ଜିତ ଓ ଅବହେଳିତ, ଦ୍ୱାର ଅବଦ୍ଧ, ଧୂପ-ନୈବେଦ୍ୟ ନାହିଁ, ପରିବାର ଭୁଖା। ପ୍ରଜା ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ, କୃଶ ଓ ଶୋକମଗ୍ନ ଦିଶନ୍ତି; ଏଭଳି ଏକଦା ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନରେ ପ୍ରାଣବନ୍ତ ରାଜଧାନୀର ସ୍ମୃତି ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର ଗୃହଧର୍ମ-ଯଜ୍ଞକର୍ମର ବିରତି ମଧ୍ୟରେ ତୀବ୍ର ବିରୋଧ ଦେଖାଇ, ନଗରକ୍ଷୟ ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜଧର୍ମଭଙ୍ଗକୁ ସୂଚିତ କରେ।
Shlokas
Verse 2
स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः। ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम्।।2.71.1।। ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम्। शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः।।2.71.2।।
ରାଜଗୃହରୁ ପୂର୍ବମୁଖେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି ଦ୍ୟୁତିମାନ୍ ରାଘବ ସୁଦାମା ନଦୀକୁ ଦେଖି ତାହାକୁ ତରିଗଲେ। ପରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁନନ୍ଦନ ଦୂରପାରା ହ୍ଲାଦିନୀକୁ ଓ ପଶ୍ଚିମପ୍ରବାହୀ ତରଙ୍ଗିଣୀ ବିଶାଳ ଶତଦ୍ରୂ ନଦୀକୁ ମଧ୍ୟ ପାର କଲେ।
Verse 4
ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान्। शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम्।।2.71.3।। सत्यसन्धश्शुचिश्श्रीमान्प्रेक्षमाण श्शिलावहाम्। अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति।।2.71.4।।
ଐଲାଧାନରେ ନଦୀ ପାର କରି ଅପର-ପର୍ପଟ ଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚି, ଶିଳାରୁ ଉଦ୍ଭବ ନଦୀକୁ ମଧ୍ୟ ତରି, ଆଗ୍ନେୟ ଦିଗର ଶଲ୍ୟକର୍ଷଣ ପ୍ରତି ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ସତ୍ୟସନ୍ଧ, ଶୁଚି ଓ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସେ ଶିଳାବହା ନଦୀର ଧାରାକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି, ମହାଶୈଳମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଚୈତ୍ରରଥ ନାମକ ବନ ପ୍ରତି ଗଲେ।
Verse 15
वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम्। अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः।।2.71.14।। हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत। ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम्।।2.71.15।।
ସର୍ବତୀର୍ଥରେ ଶିବିର କରି, ଉତ୍ତାନିକା ନଦୀକୁ ଓ ପର୍ବତଜ ତୁରଙ୍ଗମମାନଙ୍କ ସହାୟତାରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ନଦୀମାନଙ୍କୁ ପାର କଲେ। ପରେ ହାତୀପିଠିରେ ଚଢ଼ି କୁଟିକାକୁ ତରିଗଲେ; ଏବଂ ନରବ୍ୟାଘ୍ର ସେ ଲୌହିତ୍ୟଦେଶରେ କପୀବତୀ ନଦୀକୁ ମଧ୍ୟ ପାର କଲେ।
Verse 20
एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी।।2.71.19।। अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका। यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः।।2.71.20।। भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता।
ସାରଥି, ଦୂରରୁ ଅଯୋଧ୍ୟା ଦେଖାଯାଉଛି—ପୁଣ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ଶୋଭିତ ଓ ଯଶସ୍ବିନୀ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୂରତାରୁ ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରତୀତ ହେଉନାହିଁ। ପାଣ୍ଡୁମୃତ୍ତିକା-ବର୍ଣ୍ଣ ମାଟିର ସେ ନଗରୀ ଧନୀମାନଙ୍କରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ; ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ, ଯଜ୍ଞକର୍ମନିପୁଣ, ବେଦପାରଗ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଯଜ୍ୱମାନଙ୍କରେ ସମୃଦ୍ଧ; ରାଜର୍ଷିମାନେ ତାହାକୁ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 38
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।। अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।
ମୁଁ ଦେଖୁଛି ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ଘର ଝାଡ଼ୁ-ସଫା ହୋଇନାହିଁ; ସେଗୁଡ଼ିକ ମଲିନ ଓ କଠୋର ଲାଗୁଛି। କବାଟ ଅବନ୍ଧ, ସର୍ବତ୍ର ଶ୍ରୀହୀନତା ପ୍ରକାଶିତ। ବଲିକର୍ମ ହେଉନାହିଁ, ଧୂପର ସୁଗନ୍ଧର ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। କୁଟୁମ୍ବମାନେ ଅନାହାର, ଲୋକେ ପ୍ରଭାହୀନ; ଗୃହଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଅଲକ୍ଷ୍ମୀ-ଚିହ୍ନିତ ଦେଖୁଛି।
Verse 39
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।। अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।
ମୁଁ ଦେଖୁଛି ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ଘର ଝାଡ଼ୁ-ସଫା ହୋଇନାହିଁ; ସେଗୁଡ଼ିକ ମଲିନ ଓ କଠୋର ଲାଗୁଛି। କବାଟ ଅବନ୍ଧ, ସର୍ବତ୍ର ଶ୍ରୀହୀନତା ପ୍ରକାଶିତ। ବଲିକର୍ମ ହେଉନାହିଁ, ଧୂପର ସୁଗନ୍ଧର ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। କୁଟୁମ୍ବମାନେ ଅନାହାର, ଲୋକେ ପ୍ରଭାହୀନ; ଗୃହଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଅଲକ୍ଷ୍ମୀ-ଚିହ୍ନିତ ଦେଖୁଛି।
Verse 44
देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा।।2.71.43।। मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम्। सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे।।2.71.44।।
ନଗରରେ ମୁଁ ଜନମାନସକୁ—ନାରୀ ପୁରୁଷ ସମେତ—ମଲିନ, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନ, ଦୀନ ଓ କୃଶ ଦେଖୁଛି; ସେମାନେ ଉତ୍କଣ୍ଠାଭରା ଶୋକମୟ ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ।
Frequently Asked Questions
Rather than a courtroom-like dilemma, the chapter presents an ethical diagnostic action: Bharata reads the city’s disrupted household and ritual routines as evidence of moral-political rupture, implying that governance and dharma are measurable through civic well-being and maintained rites.
The sarga teaches that social auspiciousness (śrī) is not merely aesthetic but ethical: when leadership falters and communal grief dominates, ordinary dharmic practices—cleanliness, offerings, incense, hospitality, and emotional steadiness—collapse, revealing the interdependence of polity, ritual, and inner resilience.
Geographically, the sarga highlights a chain of rivers and regions—Sudāmā, Hlādinī, Śatadrū, Uttānikā, Kuṭikā, Kapīvatī; locales such as Rājagṛha, Elādhāna, Sarvatīrtha, and Lauhitya—while culturally it foregrounds Ayodhyā’s temples/caityas, Veda-versed brāhmaṇas and sacrificers, and the visible absence of domestic-ritual markers (oblations and incense).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.