Sarga 111

Verse 1

वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः।अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः।।।।

ତେବେ ରାଜପୁରୋହିତ ବସିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି, ଧର୍ମସଂଯୁକ୍ତ ଅନ୍ୟ ଏକ ବଚନ ପୁନର୍ବାର କହିଲେ।

Verse 2

पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः।आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव।।।।

ଏହି ଲୋକରେ ଜନ୍ମିଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ତିନିଜଣ ଗୁରୁ ଅଛନ୍ତି: ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ପିତା ଓ ମାତା—ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ହେ ରାଘବ!

Verse 3

पिता ह्येवं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ।प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते।।।।

ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପିତା ଏଭଳି ଭାବେ ପୁରୁଷକୁ ଜନ୍ମ ଦିଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ହିଁ ପ୍ରଜ୍ଞା ଦାନ କରନ୍ତି—ତେଣୁ ସେ ‘ଗୁରୁ’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

Verse 4

सोऽहं ते पितुराचार्यस्तव चैव परन्तप।मम त्वं वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम्।।।।

ହେ ପରନ୍ତପ! ମୁଁ ତୋ ପିତାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ତୋର ମଧ୍ୟ। ମୋ ବଚନ ପାଳନ କଲେ, ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ମାର୍ଗକୁ ତୁମେ ଅତିକ୍ରମ କରିବ ନାହିଁ।

Verse 5

इमा हि ते परिषद श्श्रेणयश्च द्विजास्तथा।एषु तात चरन्धर्मं नातिवर्ते: स‌तां गतिम्।।।।

ଏହି ତୋର ନିଜ ପରିଷଦ, ଶ୍ରେଣୀମାନେ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଟନ୍ତି। ତାତ, ଏମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଧର୍ମ ଆଚରଣ କଲେ ତୁ ସତ୍ଜନଙ୍କ ଗତିକୁ କେବେ ଅତିକ୍ରମ କରିବୁ ନାହିଁ।

Verse 6

वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम्।अस्या हि वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम्।।।।

ସେ ତୋର ବୃଦ୍ଧା, ଧର୍ମଶୀଳା ମାତା; ତାଙ୍କ ସେବା ରୋକିବା ତୋ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ତାଙ୍କ ବଚନ ପାଳନ କଲେ ତୁ ସତ୍ଜନଙ୍କ ଗତିରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେବୁ ନାହିଁ।

Verse 7

भरतस्य वचः कुर्वन्याचमानस्य राघव।आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम।।।।

ହେ ରାଘବ, ଯାଚନା କରୁଥିବା ଭରତଙ୍କ ବଚନ ପାଳନ କଲେ ତୁ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବୁ ନାହିଁ—ହେ ସତ୍ୟଧର୍ମପରାକ୍ରମ!

Verse 8

एवं मधुरमुक्तस्सन् गुरुणा राघवस्स्वयम्।प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः।।।।

ଗୁରୁଙ୍କ ମଧୁର ବଚନରେ ଏଭଳି ସମ୍ବୋଧିତ ହୋଇ, ପୁରୁଷର୍ଷଭ ରାଘବ ସମୀପରେ ଆସୀନ ଥିବା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 9

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुत: स‌दा।न सुप्रतिकरं तत् तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम्।।।।यथाशक्ति प्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च।नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च।।।।

ମାତାପିତା ସନ୍ତାନ ପ୍ରତି ସଦା ଯେପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି—ଯଥାଶକ୍ତି ଦାନ, ଶୁଆଇବା ଓ ଢାକି ରଖିବା, ନିତ୍ୟ ପ୍ରିୟବଚନ କହିବା, ଏବଂ ପୋଷଣ କରି ବଢ଼ାଇବା—ମାତା ପିତାଙ୍କ ଏହି ଉପକାର କେବେ ସହଜରେ ପ୍ରତିଦାନ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 10

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतस्सदा।न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम्।।2.111.9।।यथाशक्तिप्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च।नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च।।2.111.10।।

ମାତାପିତା ସନ୍ତାନ ପ୍ରତି ସଦା ଯେପରି ଆଚରଣ ଓ ସେବା କରନ୍ତି—ଯଥାଶକ୍ତି ଦାନ ଦେବା, ଶୁଆଇବା ଓ ବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକିବା, ନିତ୍ୟ ପ୍ରିୟବାଣୀ କହିବା, ଏବଂ ପୋଷଣ କରି ବଢ଼ାଇବା—ମାତା ପିତାଙ୍କ ଏହି କୃପା ଓ ଋଣ ସହଜରେ ପ୍ରତିଦାନ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 11

स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम।आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति।।।।

ସେହି ରାଜା ଦଶରଥ ମୋର ଜନକ ପିତା; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଯାହା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛି, ସେ କଦାପି ମିଥ୍ୟା ହେବ ନାହିଁ।

Verse 12

एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम्।उवाच परमोदारस्सूतं परमदुर्मनाः।।।।

ରାମ ଏପରି କହିଲେ ପରେ, ପରମ ଉଦାର ଓ ମହାଦାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୋକରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିହ୍ୱଳ ଭରତ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ନିକଟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 13

इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे।आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति।।।।

ହେ ସାରଥି, ଏଠି ଏହି ନିରାବରଣ ଭୂମିରେ ଶୀଘ୍ର କୁଶ ଘାସ ପାତିଦିଅ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ ଆର୍ୟ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଏଠି ଧରଣା ଦେଇ ଶୋଇ ରହିବି।

Verse 14

अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः।शेष्ये पुरस्ताच्छालाया यावन्न प्रतियास्यति।।।।

ଅନାହାରୀ ହୋଇ, ଆଲୋକକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଧନହୀନ ଦ୍ୱିଜ ପରି, ସେ ଫେରିବାକୁ ସମ୍ମତି ଦେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଝୋପଡ଼ିର ସମ୍ମୁଖରେ ଶୋଇ ରହିବି।

Verse 15

स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं पेक्ष्य दुर्मनाः।कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवाऽस्तरत्स्वयम्।।।।

ମନରେ ବିଷଣ୍ଣ ଭରତ, ରାମଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଇଁ ଚାହିଁଥିବା ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ପରେ ସେ ନିଜେ କୁଶର ଆସନ ଆଣି ଭୂମିରେ ପାତିଦେଲେ।

Verse 16

तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमः।किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि।।।।

ମହାତେଜସ୍ବୀ, ରାଜର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀରାମ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ପ୍ରିୟ ଭରତ, ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରତି କେଉଁ ଅପରାଧ କରିଛି ଯେ ମୋର ପଥ ଅଟକାଇବାକୁ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଧର୍ଣା ଦେଇ ପଡ଼ିଛ?”

Verse 17

ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान्रोद्धुमिहार्हति।न तु मूर्धाभिषिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने।।।।

ଏହି ଲୋକରେ ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପଡ଼ିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଏପରି ଭାବେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ରୋକିବାର ଅଧିକାର ଅଛି ବୋଲି ଧରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷିକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ଣା ଦେଇ ପଡ଼ିବାର କୌଣସି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବିଧି ନାହିଁ।

Verse 18

उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम्।पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव।।।।

ଉଠ, ନରଶାର୍ଦ୍ଦୂଲ! ଏହି ଦାରୁଣ ବ୍ରତକୁ ତ୍ୟାଗ କର। ଏଠାରୁ ଶୀଘ୍ର ପୁରବର୍ୟା ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଅ, ହେ ରଘୁବଂଶଜ!

Verse 19

आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम्।उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ।।।।

ତଥାପି ଆସୀନ ଭରତ ସମସ୍ତଦିଗରେ ଦେଖି ପୌର ଓ ଜନପଦବାସୀମାନଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମୋର ଆର୍ୟ ଜ୍ୟେଷ୍ଠଭ୍ରାତାଙ୍କୁ ଆପଣମାନେ କାହିଁକି ଉପଦେଶ ଦେଉନାହାନ୍ତି?”

Verse 20

ते तदोचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः।काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग् वदति राघवः।।।।

ତେବେ ନଗରବାସୀ ଓ ଜନପଦବାସୀ ଲୋକେ ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଆମେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣୁ; ରାଘବ ଯାହା କହିଛନ୍ତି ତାହା ସମ୍ୟକ୍ ଓ ଯଥାର୍ଥ।”

Verse 21

एषोऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति।अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा।।।।

କାରଣ ଏହି ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପିତୃବଚନରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର କିମ୍ବା ସହଜରେ ପଛକୁ ଫେରାଇ ପାରୁନାହିଁ।

Verse 22

तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत्।एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम्।।।।

ତାଙ୍କର କଥା ବୁଝି ରାମ କହିଲେ: “ଏବେ ଶୁଣ—ଧର୍ମଚକ୍ଷୁସମ୍ପନ୍ନ, ହିତେଚ୍ଛୁ ସୁହୃଦମାନଙ୍କର ଉପଦେଶବଚନ।”

Verse 23

एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक्सम्पश्य राघव।उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम्।।।।

“ଦୁଇ ପକ୍ଷର କଥା ଶୁଣି, ହେ ରାଘବ, ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ବିଚାର କର। ହେ ମହାବାହୋ, ଉଠ; ମୋତେ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ପରେ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କର (ଆଚମନ କର)।”

Verse 24

अथोत्थाय जलंस्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत्।श्रुण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिण श्श्रेणयस्तथा।।।।

ତାପରେ ଭରତ ଉଠି ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି କହିଲେ: “ପରିଷଦ ସୁଣନ୍ତୁ—ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଶ୍ରେଣୀନେତାମାନେ ମଧ୍ୟ, ମୋ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ।”

Verse 25

न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम्।आर्यं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम्।।।।

ମୁଁ ପିତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଯାଚନା କରିନାହିଁ, ନ ମାତାଙ୍କୁ ତାହା ପାଇଁ ଅନୁଶାସନ କରିଛି; ଆର୍ୟ, ପରମଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଘବଙ୍କ ବନବାସକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଅନୁମୋଦନ କରିନାହିଁ।

Verse 26

यदित्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः।अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश समा वने।।।।

ଯଦି ବନରେ ବସିବା ନିଶ୍ଚୟ ଅନିବାର୍ୟ ଓ ପିତାଙ୍କ ବଚନ କରିବା ଅବଶ୍ୟକ, ତେବେ ମୁଁ ନିଜେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବର୍ଷ ବନରେ ବସିବି।

Verse 27

धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः।उवाच राम स्सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम्।।।।

ଭ୍ରାତାଙ୍କ ବାକ୍ୟର ସତ୍ୟତାରେ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହେଲେ; ପୌର ଓ ଜନପଦବାସୀ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନିହାରି ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 28

विक्रीतमाहितं क्रीतं यत्पित्रा जीवता मम।न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा।।।।

ମୋ ପିତା ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ ଯାହା ବିକ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି, ପଣ ରଖିଛନ୍ତି କିମ୍ବା କ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି—ତାହାକୁ ନ ମୁଁ, ନ ଭରତ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର କିମ୍ବା ରଦ୍ଦ କରିପାରିବୁ।

Verse 29

उपधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः।युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम्।।।।

ବନବାସରେ ମୋ ପରିବର୍ତ୍ତେ କୌଣସି ଉପଧି (ପ୍ରତିନିଧି) ରଖିବା ମୋ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜାଜନକ; ଏହା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। କୈକେୟୀ ଯଥୋଚିତ କଥା କହିଥିଲେ, ଏବଂ ମୋ ପିତା ଧର୍ମସମ୍ମତ ସୁକୃତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ।

Verse 30

जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम्।सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि।।।।

ମୁଁ ଭରତଙ୍କୁ ଜାଣେ—ସେ କ୍ଷମାଶୀଳ ଏବଂ ଗୁରୁଜନ-ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରନ୍ତି। ସତ୍ୟସନ୍ଧ ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ ଏଠାରେ ସବୁକିଛି ନିଶ୍ଚୟ ମଙ୍ଗଳମୟ ହେବ।

Verse 31

अनेन धर्मशीलेन वनात्प्रत्यागतः पुनः।भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः।।।।

ଏହି ଧର୍ମଶୀଳ ଭ୍ରାତାଙ୍କ ସହ, ମୁଁ ବନରୁ ପୁନର୍ବାର ଫେରିଆସିଲେ, ପୃଥିବୀର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅଧିପତି ହେବି।

Verse 32

वृतो हि राजा कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम्।अनृतान्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम्।।।।

କୈକେୟୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଚାପ ଦେଇଥିଲେ; ମୁଁ ସେଇ ବଚନ ପାଳନ କରିଛି। ତେଣୁ ଏହି କର୍ମଦ୍ୱାରା ଆମ ପିତା—ସେଇ ମହୀପତିଙ୍କୁ—ଅନୃତର କଳଙ୍କରୁ ମୁକ୍ତ କର।